Кіріспе

Ада Хужа - Сербияның астанасы Белградтың қалалық маңы. Ол Белградтың Палилула муниципалитетіне қарасты.

Орналасқан жері

Ада Хуя - Дунайдың оң жағалауындағы жарты арал. Ол шығыста Вилине Воде және Депония, оңтүстікте Богословия және Карабурма аудандарымен шектеседі. Ол Дунайдағы Рукавац шығанағын қамтиды, оның шығыс жартысын Вишняка және Роспи Ćuprija аудандарынан бөліп алады. Аймақ жалпы алғанда екі көлік құралымен шектеледі: оңтүстіктегі Вишничка көшесі және шығыста Панчево көпірі.

Тарих

Ада Хужа бұрын арал болған, оның аты айтып тұрғандай (ада хужа, түрік / серб тілінде шуыл арал). Арал және Дунайдың бүкіл жағалауы (Вилин Воде, Карабурма, Вишник Баня) күкірт суының бұлақтарына бай. Аралдың арғы жағында, қазіргі Роспи Ćuprija маңындағы үлкен кельт некрополының қалдықтары табылды. Белградтың алдыңғы адамы Сингидунумды құрған Скордискидің кельт тайпасының қалдықтары аралда табылды. 2018 жылы Ада Худжада туристік нысан ретінде қайта құрылған кельт ауылы салынатыны туралы хабарланды. Ежелгі римдіктер жүзімдік өсіріп, қоғамдық моншақтарды сулы бұлақтарда жасайтын. ХХ ғасырдың басында арал жасыл өсімдіктер мен жүзімдіктермен қапталған, оған қолайлы микроклимат (жел) және жылу көздері көмектесті. Бұл жағалауындағы жабайы жағажайлары бар жасыл оазис болды. Бұл аймақ емен мен күл ормандарында орналасқан, ал айналадағы суларда карптар көп. 1960 жылы ол ресми қалалық қоқыс полигоны болып тағайындалды және 1977 жылға дейін, Винча ауылында жаңа қоқыс полигоны ашылғанға дейін солай болды. Бельград пен аралдың арасындағы Дунайдың төсегін қоқыс пен ластандыру жұмыстары басталып, 1960 жылдары Ада Хужаны жарты аралға айналдырды. Толыған аймақ Ада Худжаның батыс бөлігін қамтиды, ал бұрынғы арал енді шығыс жартысын құрайды, оның шығыс шетінде бөлек арал тәрізді кеңейту бар. Қазіргі кезде, Панчевацкийдің ең шығыс нүктесіне дейін, Ада Хуя ұзаққа созылады және бүкіл аумақты (толғанған және бұрынғы арал) қамтиды. Атақты "Carska Ohota" рестораны Дануб жағалауында Ада Хуяда орналасқан. 2014 жылы көлік апатынан кейін үш жас адам өздерінің көлігі өзенге құлап қаза тапқаннан кейін, пандус кемежайға кіретін жолға орналастырылды. Ағаштан салынған мейрамхана 2018 жылдың тамызында өртеніп, топыраққа айналды. Алайда жаңа қала әкімі Александр Шапич 2022 жылдың шілдесінде өзендегі қоғамдық көлік жобасы одан әрі жалғастырылмайтынын, оны тым қымбат және "мағынасыз" деп атағанын мәлімдеді.

Экономика

Ада Хужа - өнеркәсіптік аймақ. Алайда, екі рома елді мекендері (бейресми қоныстар немесе жергілікті тұрғындар гигиеналық емес қоныстар деп атайды) оның шығыс (Ада Хужа) және батыс ұшында (Депония) дамыды. Батыс бөлігі әдетте Вука Врчевица көшесіне жақын орналасқан. Бұл жерде көптеген ангарлар мен құрылыс және құрылыс компаниялары, соның ішінде бетон зауыттары мен қиыршық тас және агломераттар сақтау және өңдеу қондырғылары бар. Орталық бөлім әлі де негізінен пайдаланылмайды. Бірнеше ангардан басқа жерлер шөпті, орманды және батпақты. Дунай суының деңгейі жоғары болған кезде Ада Хужаның бүкіл жағалауы су астында қалады және компаниялар су кетіп қалғанша жұмыс істемейді. 2021 жылға қарай Ада Хужа әлі де Белградтағы қалдықтар мен фекальды суды Дунайға қалаға тиесілі коммуналдық компаниялар мен жеке меншік компаниялар төгетін жалғыз ресми орын болып табылады. Дегенмен, кем дегенде тағы 30 жерде қаладағы қалдықтар Дунай мен Сава өзендеріне түсіп жатыр екен. Рукавацтың батыс шетіндегі шығыс бөлігі әдетте көпшілік адамдар Ада Худжа деп атайды, өйткені бұрынғы арал осы жерден басталады. Мұнда Ада Хужаның ең ірі өнеркәсіптік нысандары орналасқан: қағаз және картон фабрикасы Авала Ада, жиһаз фабрикасы Нови Дом, бірнеше шагыл қоймалары және т.б. Картонка деп аталатын қағаз фабрикасы 1921 жылы құрылған және Сербиядағы ең көне қағаз фабрикасы болып табылады. 1990 жылдары жабылған, 2008 жылы қайта ашылған. 2017 жылы 18 Kartonka бірнеше өрттер салдарынан назарға түсті: 19 шілде (екі адам қаза тапты) және 10 тамыз 2017 жылы, және 2018 жылы екі ай ішінде төрт өрт сериясы, содан кейін зауыт уақытша жабылды. 2018 жылдан бастап тек қайта өңделген қағазбен жұмыс істейді. Жағалау осы бөлікте орналастырылған, кемежай мен жағажайға айналды. Бірнеше мейрамхана, балалар ойын алаңы, волейбол және теннис алаңдары бар. Балқанның ең үлкен карт жарысы да осы жерде орналасқан. Кеме айлағында шағын кемежай салынды.

Болашақ

Аталған жобаны жүзеге асырудың жоспарлары әртүрлі. Eko Zona Ada Huja компаниясы оны болашақ демалыс аймағына айналдыру үшін құрылды, марина, ірі сауда орталықтары, су спорттары мен спорт алаңдары бар, бірақ көп нәрсе жасалмады. Компанияға әлі күнге дейін көп мөлшерде қоқыс, жер және үйінділер келіп түседі, олар орталық бөлігіндегі батпақты тұрақтандыру үшін және Рукавацты толтыруды жалғастыру үшін қолданылады. Белградтың жаңадан салынған аудандарына шетелдік атаулар берудің қазіргі үлгісінде (әсіресе "қалалар" сериясы), бұл 2008 2010 жылға арналған жоба, 2011 2012 жылдары кейбір жасыл қозғалыстар мен орман шаруашылығы факультетінің сарапшылары осы аймақты зерттеді. Жер қойнауының кейбір жерлерінде метан және басқа газдар жарылып, жер бетінен төмен түсті. Олар 30 грамм мұнай көмірсутектері мен 1 килограмм топыраққа ауыр металдардың едәуір мөлшерін өлшеді. Рукавацтың суының үштен бір бөлігі ластанған шламынан құралған және судың ластануы кез келген категориядан тыс. 2008 жылы Рукавацты құтқару мүмкін емес деп бағаланды және оның шығыс бөлігі Мириевский құмырасының сағасына дейін топырақпен толтырылып, жерге айналуы керек. Сауықтыру жобасының бағаланған құны ондаған миллион еуроға тең, оған ластанған шламды тасымалдап, өңдеуге арналған арнайы аймақ кіреді. Орманға қайта отырғызу үшін ағаштардың белгілі бір түрлерін таңдау керек, ал жерді отырғызу алдында кемінде бір метр қалыңдықтағы гумуспен толтыру керек. Ал енді, сол топыраққа көшеттерді отырғызуға тырысқанда, олар құрғап қалғандықтан, нәтиже бермеді. 2011 жылы бірнеше жергілікті экологиялық ұйымдар Ада Хужаның кем дегенде бір бөлігін құтқару туралы шешім қабылдады. Қайта жаңғырту жобасы жарты аралдың шетіндегі аумақты қамтыды. Олар жерді тазартып, өңдеумен айналысып, оны бес бақ, 500 ағаш көшеті және 2000-нан астам басқа өсімдіктермен саябаққа айналдырды. Жоба Еуропадағы ең үздік 25 экологиялық жобаның бірі деп танылды. Супертабиғи парк деп аталатын жобаға көкөніс өсіру үшін көпұңғымалар мен құстарды бақылау мұнарасы кірді. Жоба 2017 жылы тоқтатылды. Аталған жобада "Ада Хужа" көпірі бұрынғы саябақ аумағы арқылы өтетін болады. Крест 2022 жылдың наурыз айында ашылды. Бұл биік, оның тұғырында 40 тарихи жергілікті балықшы отбасылары және жазу бар: "Олар Дунайда және Дунайдан тыс жерде өмір сүрді және әлі де өмір сүреді. Олардың ұрпақтары өздерінің жолдарын жалғастырды, Дунай ағып жатқанша". Крест 1922 жылы дуғадан жасалған, бірақ жаңа коммунистік билік оны 1945 жылы қиратты. 2021 жылдың желтоқсан айында қала Ада Хужаның мүлдем урбанизацияланбайтынын және оны қалалық орманға немесе саябаққа айналдыратынын жариялады. Бұл Ада Циганлиға ұқсас жасыл оазисті құру туралы бұрынғы идеяның қайта тірілуі. Құрылысқа рұқсат етілген жалғыз учаске - Панчево көпірі бойындағы аудан, немесе жалпы аумақтың шамамен 10%-ы. Осылайша, Сава өзені бойындағы Савамала маңындағы жоспарланған сызықтық парктің шығыс жаққа қарай жалғасуы ретінде жоспарланған. Қаланың бағалауы бойынша ластанған жерді қалпына келтіру 20 миллион евродан астамға тұрады, бұл инвесторлар үшін кез-келген құрылысты жүзеге асыра алмайды. Қалалық билік өкілдері орманды аймақты қалыптастыру, урбанизацияланған көршіліктің орнына, Сербияның барлық жерінде өсіп келе жатқан, тұрақты экологиялық наразылықтардың қысымына ұшырады деген ойды қабылдамады. Ресми жоспар 2022 жылдың наурызында қабылдануы тиіс, ал қолданыстағы өнеркәсіптік нысандар мен шалғай аудандарды жою және қайта орналастыру, сондай-ақ саябаққа айналдыру 2024 жылға дейін аяқталуы тиіс. 2022 жылдың сәуірінде жұмыс әлі басталмаған болса да, соңғы мерзім 2025 жылға ауыстырылды. 2023 жылға дейін бүкіл аймақтың жобалау конкурсы жоспарланған. Сондай-ақ, қағаз фабрикасы кем дегенде 2039 жылға дейін Ада Хужадан басқа жерге көшірілмейтіндігі туралы хабарланды, себебі бұл фабриканың мемлекетпен жасаған келісімшартында көрсетілген. 2022 жылдың 13 қарашасында Ада Хужада скейтпарк ашылды. Оны ресми түрде премьер-министр Ана Брнабич ашты. Ол парк биліктегі Сербияның прогрессивті партиясының қаражатымен салынған деп мәлімдеді. Сол күні тағы 300 ағаш отырғызылды. 2023 жылдың шілдесінде қағаз фабрикасына ие Ирландияның Smurfit Kappa компаниясы суды тазарту қондырғысын сынау тамыз айында басталатынын, ал қыркүйекте толықтай іске қосылатынын мәлімдеді. Зауыт тек қайта өңдеумен жұмыс істейтіндіктен, ол күн сайын 500 тоннаға дейін суды пайдаланады, содан кейін ол Дунайға жіберіледі. Суды би...

Ада Худжа көпірі

1950 жылдардың ортасынан бастап Белградтың барлық жалпы қала құрылысы жоспарында (GUP) Вишняца мен Крняча аудандарын жалғастыратын Дунайдағы көпір, Ада Хужа арқылы орналасқан. Қазіргі Панчево көпіріне параллель және оның шығысына қарай салынған Ада Хуя көпірі әрқашан маңызды жүк тасымалы жолы ретінде қарастырылды. 2005 жылы қала әкімшілігі 3 жылға созылатын көпірдің құрылысы туралы жариялады. 2008 жылдың сәуірінде құрылыс туралы хабарландыру қайта жарияланды, бірақ 2009 жылдың наурызында бұл басымдық емес деп айтылды. Жаңа хабарлау 2016 жылдың қыркүйегінде келді, толық құжатты 2017 жылдың соңында немесе 2018 жылдың басында аяқтауға арналған соңғы мерзім. Көпір болашақта Белград қаласының ортаңғы айналма жолының бөлігі болады. 2017 жылдың сәуірінде қала басшылары көпірдің құрылысы "жақын арада" басталатынын мәлімдеді. 2018 жылдың сәуірінде тұжырымдамалық жобалау және іске асырылу мүмкіндігін зерттеу жұмыстары басталғаны және ол 2019 жылдың ортасына дейін аяқталатыны хабарланды. Қаланың вице-мэрі Горан Весич 2018 жылдың шілдесінде құрылыс 2020 жылы басталатынын мәлімдеді. 2019 жылдың мамыр айында ол құрылыстың басталуын 2021 жылға ауыстырды. 2020 жылдың қыркүйегінде Белградтың бас қала құрылысышысы Марко Стойчич көпір 2022 жылы салынатынын айтты. Алайда, 2023 жылдың наурыз айында ғана көпірдің құрылысына жауапты Қалалық даму және құрылыс басқармасы "қоршаған ортаға болжамды әсері туралы зерттеуді қабылдау туралы өтініш" берді, бұл процестің алғашқы қадамы. Таңдалған жер қазіргі Панчево көпірінен төменгі ағыста орналасқан.

Парадайз аралы

Ада Хуяның шығыс шетінде Дунай әкелген аллювиалды балшықтардың әсерінен Вишняканың арғы жағында тағы бір кіші арал пайда болды. Бастапқыда дөңгелек пішініне байланысты, оны Парадайж (томат) деп атады. Содан бері өсіп, енді жұмыртқа тәрізді болып келеді.