Кіріспе

Сербия мемлекеттік күзетшілері (, SDS; ; Serbische Staatsgarde/Serbische Staatswache), Недичевци деп те аталатын, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербияның Германия басып алған аумағында заңдылық пен тәртіпті орнату үшін қолданылған коллаборационисттік әскери-әскери күш болды. Ол екі бұрынғы югослав жандармериялық полкінен құрылды, ол неміс әскери билігінің мақұлдауымен құрылды және ұзақ уақыт бойы оккупацияланған аумақтағы Жоғары СС және полиция басшысымен бақыланды. Ол немістерге оккупацияланған Еуропадағы ең қатыгез оккупациялық режимдердің бірін орнатуға көмектесті және Белградтағы Банжика концентрациялық лагерінде тұтқындарды күзетіп, өлтіруге көмектесті. Оның басшылары мен қатардағы адамдардың көпшілігі Дража Михайловичтің четниктік қозғалысына жанашырлық танытты және немістер оны осы себеппен бірнеше рет тазартты. 1944 жылдың қазан айында Кеңес Қызыл Армиясы Белградқа жақындаған кезде, СДС-ті қашып бара жатқан Недич әкімшілігінің мүшесі Михайловичтің бақылауына тапсырды, бірақ ол батысқа қарай кері шегінген кезде тез ыдырап кетті.

Өмірбаян

1941 жылы сәуірде Югославияны басып алу және жоюдан кейін Вермахт Сербияның Германия басып алған аумағын әскери үкіметпен құрды. Аумаққа Сербияның көп бөлігі, Косовоның солтүстік бөлігі (Косовская Митровица айналасында) және Банат қосылды. Бұл бөлінген Югославия Корольдігінің жалғыз аймағы болды, онда неміс оккупанттары әскери үкімет құрды, оны арқылы өтетін негізгі теміржол және өзен көлігі жолдары мен оның құнды ресурстарын, әсіресе темір емес металдарды пайдалану үшін. Сербиядағы әскери қолбасшы "неміс басшылығы мен қадағалауымен әкімшілік жұмыстарды жүргізу" үшін серб марқұм үкіметтерін тағайындады. 1941 жылдың 29 тамызында немістер қысқа өмір сүрген Комиссарлық әкімшіліктің орнына генерал Милан Недичтің басшылығымен Ұлттық құтқару үкіметін (Влада народного спаса / Vlada narodnog spasa) тағайындады.

Құрылу

Сербия мемлекеттік гвардиясын (немесе SDS) Недич Сербиядағы неміс әскери қолбасшысы генерал-артилери (генерал-лейтенант) Пол Бадермен және Сербиядағы жоғары СС және полиция басшысы СС Obergruppenführer und Generalleutnant der Polizei (SS полиция генералы) Август Мейснермен оккупацияланған аумақта заңдылық пен тәртіпті сақтау туралы келісім негізінде құрды. Ол 1942 жылы 10 ақпанда Югославияның Дринский және Дунавский деген екі жандармерия полктарынан құрылды, бірақ күшті ресми түрде құру туралы заңды Недич 1942 жылы 2 наурызға дейін шығарған жоқ. SDS жандармерияның рөлі мен функцияларын қабылдады және бастапқыда Стеван Радованович басқарды. Бұл деректердің қайнар көзі әр түрлі. Немістер бастапқыда ең көп 17 000 адам құрайтын күш белгіледі, бірақ SDS тез арада 18 500 адамға жетті. Бастапқыда СДС-ға төрт топ кірді: Ауылдық полиция (poljska straža), Муниципальдік полиция (gradska straža), Шекара (немесе шекара) күзет (granična straža) және Ауыл күзет (seljačka straža). SDS бүкіл Еуропадан немістер басып алған қару-жарақ пен оқ-дәрілермен жабдықталды және бес аймаққа (областарға) бөлінген, негізінен статикалық күш ретінде ұйымдастырылды: Белград, Кральево, Ниш, Вальево және Заежар, әр аймаққа бір батальон. Әр аймақ үш округке (округ) бөлінді, олардың әрқайсысында бір немесе бірнеше SDS компаниясы болды. Банат аймағында қызмет көрсету үшін арнайы СДС бөлімшесі құрылды және Банат мемлекеттік гвардиясы деп аталды. Ол аймақтағы неміс азшылығынан (немесе Volksdeutsche) құрылды және 1942 жылдың наурызында мыңнан аз адам болды. Недич СДС тек заң мен тәртіпті сақтау мен шекараны күзетумен ғана шектелмейтін, сонымен қатар халықтың қажеттіліктерін бақылап, "денсаулық сақтау, мәдени, білім беру және экономикалық өмір" сияқты салаларда көмек пен қорғауды ұсынады. СДС роялист болды және тез арада Дража Михайловичке адал болған четниктер кірді. Сондай-ақ, оған жеткілікті офицерлер жетіспеді, ал бастапқыда сәттіліктері болса да, ол ешқашан тиімді әскери күшке айналған жоқ. Мейснер СДС-ті оның құрылуынан үш күн өткен соң жалпы бақылауға алды, бұл шешімге Недич қатты қарсы болды.

Операциялар

Басқа да ынтымақтастықшы әскери және жарымәскери бөлімшелермен бірге SDS оккупацияланған аумақта жұмыс істейтін партизандарға қарсы қолданылды. 1941 жылдың соңында, СДС құрылғанға дейін, Сербия жандармериясы Германияның басшылығымен Ужице операциясына қатысып, партизандар мен четниктерді Ужице аймағынан қуып шығарды. SDS әуреленген партизандарды үнемі өлтіріп, қалалар мен ауылдарда жиі тұтқындарды алып, өлтірді. СДС құрамында 1941 жылдың қазан айында Кральево мен Крагуевацта атып өлтірілетін тұтқындарды жинауға неміс әскерлеріне көмектескен жандармерияның бұрынғы мүшелері де болды. 1941 жылдың шілдесінде Белградтың маңында Банжика концлагері құрылды. Бастапқыда оны Гестапо мен SDS күзетті, бірақ ақырында жалғыз жауапкершілік SDS-ке берілді, олар тұтқындарға садистік және зорлық-зомбылықпен қарады. Лагерьде аман қалғандар лагерьде жазалауларды Белградтың арнайы полициясы мен СДС орындағанын және жазаланғандардың арасында балалар да бар екенін мәлімдеді. Лагерь 1944 жылы 3 қазанда жабылғанға дейін барлығы 3849 адам қаза тапты. Уақыт өте келе, SDS халық арасында танымалдылығы арта түсті. Өздерінің шектеулі тәуелсіздігіне қарамастан, SDS еврейлерді, ромаларды және коммунистік сербтерді адамгершіліксіздендіруге, сондай-ақ осы топтардың адамдарын өлтіруге немесе оларды немістерге өлтіруге тапсыруға белсене қатысты. Олар Гестапо немесе Вермахт бақылауында және өз бастамалары бойынша тұтқындарды өлтіруге қатысқан. SDS басқа да ынтымақтастықшыл құрылымдармен кездесті, атап айтқанда Димитрие Лётичтің Серб еріктілер корпусы (Srpski dobrovoljački korpus немесе SDK) және vojvoda Kosta Pećanac-қа адал Pećanac Chetniks. 1942 жылдың наурыз айында Недич немістерге SDK және Pećanac Chetniks-ті SDS-ке қосуды және күшті басқаруды өз қолына алуды ұсынды, бірақ бұл идея қатаң түрде қабылданбады. 1942 жылдың ортасында Мейснер Сербияның мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының басшысы болып Белградтың немецтер бекіткен мэрі және полиция бастығы Драгомир Йовановичті тағайындады, оған СДС жауапкершілігі кірді. Немістер Радовановичті Михайловичтің жанкүйері деп санады, сондықтан 1942 жылдың маусым айында оның орнын Недичтің білім министрі Велибор Джоничтің інісі полковник Боривое Джонич ауыстырды. 1942 жылдың шілдесінде SDS 15000-20000 адамнан тұратын. 1942 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Недич СДС-ті өзінің қолбасшылығына беруге тырысты, ал немістердің бұдан бас тартуы оның отставкаға кетуіне ықпал етті. Недич осыған ұқсас себептермен бірнеше рет отставкаға кетумен қорқытты, бірақ бұл жолы немістер оны әлдеқайда маңызды қабылдады және оған Адольф Гитлермен кездесуді ұсынды. Осыған байланысты Nedić өзінің лауазымында қалды. 1942 жылдың қазан айында Шекара күзетшілері Қаржы министрлігіне ауыстырылды. 1942 жылы Гестапо Михайловичпен байланысы бар деп күдікті SDS қызметкерлерін тұтқындады, ал 1942 жылдың аяғында немістер Михайловичке жанашырлық танытқандарды жою үшін SDS-ті тазартты. Гестапоның тазалау кезінде тұтқындалған СДС аға офицерлерінің бірі Пожаревац префекті, полковник Милан Калабич және Михайловичтің бірлігі командирлерінің бірі Никола Калабичтің әкесі болды. Үлкен Калабич Михаиловичтің четниктеріне ақпарат, қару-жарақ және оқ-дәрі өткізді. 1942 жылдың қазан айында Милан Калабич басқа четник қолбасшылары мен адамдарымен бірге немістердің қолынан қаза тапты. 1943 жылы СДС-тың негізгі құрамдарының көпшілігі Михайловичтің четниктеріне жанашырлық танытты, ал СДС бөлімшелері үнемі олармен "құралсыздандырылып" жатты, кейде тіпті Михайловичтің күштеріне аса қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрілерді беруді жасыру үшін шынайы шайқастар ұйымдастырды. Jovanović өзі өзінің қалауы бойынша қаржылай көмек көрсетті. 1943 жылдың сәуірінде SDS бөлімшелері неміс командирлері тарапынан Биельжина маңында партизандарға қарсы күресі үшін мақталды. 1943 жылдың маусым айында немістер сербтердің 1139 бейбіт тұрғынын қайта тірілген партизандармен ынтымақтастық жасады деген күдікпен тұтқындап, өлтірді. СДС осы қылмыстарға қатысы болды және 1943 жылы серб азаматтарына қарсы зұлымдық жасауға белсене араласты. Көп кешіктірулерден кейін 1943 жылдың 18 қыркүйегінде Недич Гитлермен Берлинде кездесті және оған СДС және СДК командалығы беріледі деп уәде берілді. Белградқа оралғаннан кейін Недич Сербиядағы әскери қолбасшы генерал дер Инфантери Ханс Фелберге командалық тапсырманы беру туралы келісім жасасуды сұрады, бірақ Фелбер оған бұған қатысты бұйрық бермегенін айтты. 1943 жылдың 2 қарашасында...

Алып кету және аулау

1944 жылы 6 қазанда Недич режимі құлағаннан кейін үш күннен кейін Фелбер СДС командалығын Недичтің хатшылығының басшысы және Недич әкімшілігінде Михаиловичтің негізгі сенімді адамы генерал Миодраг Дамьяновичке тапсырды. Дамьянович дереу өзін және SDS-тің қалған 6500 әскерін Михайловичтің қолбасшылығына тапсырды. Содан кейін СДС "Серб шок корпусы (Српский ударный корпус немесе СУК) Югослав армиясының Отан" деп қайта аталды. Радовановичтің қолбасшылығымен ол басқа четник құрылымдарының Санджак аймағына қарай, содан кейін солтүстік-шығыс Боснияға қарай кері шегінуіне қосылды. Бұл келісім қиын және қиын одаққа әкелді, ол кері қашудың қысымымен ыдырай бастады. СУК, четниктер мен мұсылман ополчияларымен бірге әскерлер немістерге Санджакта жақсы позициялар алуға көмектесті, өйткені олар 1944 жылдың қазан айында партизандардан маңызды қалаларды алуға көмектесті, бұл Е армия тобының Боснияға шегінуіне мүмкіндік берді. Бұл ынтымақтастық неміс күштерінің осы шегіну кезінде азаматтық тұрғындарға қарсы зұлымдық жасағанын ескерсек, одан да қорқынышты, мысалы, Приеполье маңындағы Залугта 30 бейбіт тұрғындарды өлтіру. 1944 жылдың желтоқсан айының соңғы күндері СУК басқа четниктер құрамаларымен бірге Боснияның солтүстік-шығысындағы партизандық Тузла қаласын басып алуға сәтсіз әрекет жасады. Бұл сәтсіздік және Михаиловичтің четниктері мен СУК арасындағы өзара айыптаулар СУК-тің іс жүзінде ыдырауына әкелді. 1945 жылдың қаңтар айының ортасына дейін 5000 бұрынғы СДС мүшелері немістерге қосылды, кейбіреулері Сербияға оралып, Иосип Броз Титоның рақымшылық етуінен пайдаланды. Олардың көпшілігі Австрияға жеткізілді, онда олар Тодт ұйымының басшылығымен жұмыс батальондарында пайдаланылды, бірақ шамамен 1500-ге Любляна сағаты аймағына көшуге рұқсат етілді, онда олар басқа әріптестік күштерге, мысалы SDK немесе Момчило Джуич немесе Доброслав Евдевичтің четник құрылымдарына қосыла алды. Михайлович олардың кетуіне алаңдамады, бұрынғы SDS әскерлерін "дүниедегі ең нашар әскерлер" деп сипаттады. SDS / SUK және Михайловичтің кетниктерінің қалдықтары Шумдижа кетник дивизиясының бөлігі ретінде Дамьяновичтің жалпы командасы астында қалды. Бұл четниктер 1944 жылдың 12 желтоқсанынан бастап СС-тің қолбасшылығында болды. Олар Соча өзенін кесіп өтіп, 1945 жылы 5 мамырда итальяндық-югослав шекарасына жақын жерде британдық армияға берілді. Бақытымызға орай, олар тұтқын ретінде тұтқындалды және бірнеше жоғары офицерлерден басқа, Югославияға сотталу үшін қайтарып берілмеді.

Киім және журнал

SDS 1940 жылғы Корольдік Югославия армиясының зәйтүн жасыл түсті киім үлгісін немесе офицерлер үшін жасыл сұр, ал әскери қатарлар үшін сұр түсті түсті түсті Сербия Корольдігінің үлгісін киді. Бұл заттар шабуыл кезінде сақталған қоймалардан алынған. Серб мемлекеттік күзетінің шолуы (Glasnik Srpske Državne Straže) 1942 жылдан 1943 жылдың соңына дейін шығарылған СДС ресми газеті болды. Журналды Джонич редакциялады, оның құрамына Недич пен Милан Ачимович кірді.