Кіріспе

Хаддерсфилд – Англияның Батыс Йоркширдегі Кирклис қалалық округіндегі базар қаласы. Бұл Кирклис округінің әкімшілік орталығы және ең ірі елді мекені. Қала Пеннин тауларының етегінде орналасқан. Холм өзенінің шамамен бірдей Colne өзеніне құятын жері қала орталығынан оңтүстікке қарай, ал содан кейін қаланың солтүстік-шығыс шетіндегі Кальдер өзеніне құяды. Қала маңындағы өзендер үлкен тоқыма фабрикаларында мата өңдеу үшін қажетті жұмсақ сумен қамтамасыз етті, бұл оны Виктория дәуірінің өнеркәсіптік революциясының басында экономикалық өркендеуге қол жеткізген маңызды фабрика қаласына айналдырды. Қала орталығында неоклассикалық стильдегі Виктория архитектурасы көптеп кездеседі. Мысалы, I санаттағы ғимарат, Джон Бетджеман «Англиядағы ең тамаша вокзал фасады» деп сипаттаған. Ол «Еуропа Ностра» архитектуралық сыйлығына ие болды. Хаддерсфилдте Хаддерсфилд университеті және үш колледж орналасқан: Гринхед колледжі, Кирклис колледжі және Хаддерсфилд жаңа колледжі. Қала регби лигасының отаны болып саналады, жергілікті «Хаддерсфилд Гиантс» командасы Суперлигада ойнайды. Сонымен қатар, қазіргі уақытта Чемпиондық лигада өнер көрсетіп жатқан «Хаддерсфилд Таун» футбол клубы және екі регби одағы клубы – «Хаддерсфилд R.U.F.C.» және «Хаддерсфилд YM RUFC» бар. Қаланың белгілі тұлғаларының қатарында екі мәрте Ұлыбритания премьер-министрі болған Гарольд Уилсон (лейборист) және киноактер Джеймс Мейсон бар. Тарихы бойында қала статистикалық мақсаттар үшін Йоркширге, Йоркширдің Батыс бөлігіне және Батыс Йоркширге қарастырылған. 1961 жылы қала халқы 130 652 адамды құрады, ал 2011 жылғы халық санауы бойынша 162 949 адамға жетті; қала Батыс Йоркширдің дамыған аймағында орналасқан. Қала Лидс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 23 шақырым (14 миль), Уэйкфилдтен батысқа қарай 19 шақырым (12 миль), Шеффилдтен солтүстік-батысқа қарай 37 шақырым (23 миль) және Манчестерден солтүстік-шығысқа қарай 39 шақырым (24 миль) қашықтықта жатыр.

Темір дәуірі мен Рим

Жергілікті елді мекендер 4000 жылдан астам тарихқа ие. Касл-Хилл, маңызды ескерткіш, Темір дәуіріндегі төбелік қамалдың орны болған. Римдік бекіністің қалдықтары 18 ғасырдың ортасында қаланың батысындағы Аутлейнге жақын Слак ауданында қазылып алынды.

Топонимика

Жер атының сақталған ең ерте жазбасы 1086 жылғы "Домсдей кітабында" Одерсфелт деп тіркелген. 1121 жылдан 1127 жылға дейінгі Йоркшир хатында ол Хадресфельд, ал 1297 жылғы салық тізімдерінде Хадресфельд деп аталады. Атының мағынасы ағылшын тілінің өзгеруіне байланысты қиын болған жоқ, ол "Худ(д)ердің егістігі" деп түсіндіріледі. Қазіргі атау жергілікті диалектте сөз басындағы /h/ дыбысысыз айтылады, бұл ерекшелік Домсдей кітабы дәуіріндегі норманды жазушылардың диалекттерімен де ортақ (көне және қазіргі француз тіліне қараңыз).

Базар қаласы мен әулет

Хаддерсфилд англосаксон дәуірінен бері базарлық қала болып табылады. Базар айқышы Базар алаңында орналасқан. Хаддерсфилд иелігі 1322 жылға дейін де Лейси отбасының ұзақ мерзімді жалға алуында болды, содан кейін тәжге қайтарылды. 1599 жылы Уильям Рамсден оны сатып алды, ал Рамсден отбасы 1920 жылға дейін Рамсден иелігі деп белгілі болған осы иелікке иелік етті. Олар иеліктерінің кезеңінде қаланың дамуына қолдау көрсетті. Сэр Джон Рамсден, үшінші баронет 1766 жылы Хаддерсфилд мата залын салдырды, ал оның ұлы, төртінші баронет 1780 жылы Хаддерсфилд кең каналының құрылысына жауапты болды. Рамсдендер 1840 жылдардағы ұлттық теміржол құрылысының алғашқы толқынында теміржол құрылысын қолдады.

Өнеркәсіптік революция

Хаддерсфилд өнеркәсіптік революция кезінде азаматтық наразылықтардың орталығы болды, сол кезде Еуропада жиі соғыстар болып тұрды. Одан кейін, Ұлыбританияға ең қатты әсер еткен соғыстар кезінде мата саудасы төмендеді, бұл жергілікті егістіктердің нашарлауымен күшейе түсті. Көптеген жергілікті тоқымашылар аштыққа ұшырап, жаңа, механикаландырылған тоқу шеберханаларының салдарынан көрінеу қалды. Сондықтан, Луддиттер диірмендерді, шеберханаларды және машиналарын жоюға кірісті; ең танымал шабуылдардың бірі қатыгездігімен танымал Хаддерсфилд диірменінің иесі Картрайтқа және оның Роуфолдс диірменіне жасалды. Киркпатрик Сэйл Хаддерсфилдке осы мәселені шешу үшін әскер бөлімі орналасқанын айтады, онда ең көптегенде мыңға жуық сарбаз және он мыңға жуық азамат болды. Луддиттер осылайша жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға (қорғау шаралары жеткіліксіз болғандықтан) зиян келтіруге көшті; олардың ең зиянды әрекеті Хорберидегі Фостер диірменін қирату болды – бұл шаһардан шамамен 16 шақырым (10 миль) шығысқа қарай орналасқан. Үкімет бұл қозғалысты басу үшін Хаддерсфилдте болған бір кісі өлтіру оқиғасынан пайдаланды. 1812 жылы диірмен иесі және Луддиттердің жақтасы Уильям Хорсфолл қаза тапты. Қозғалыс әлсірегенімен, Парламент жұмыссыздарға көмек көрсетуді күшейтіп, диірмендердегі жағдайды жақсарту үшін ережелер енгізді.

Х. Х. Аскуит пен Х. Уилсон

Екі премьер-министр балалық шақтарының бір бөлігін Хаддерсфилд қаласында өткізді: жергілікті жерде туған Гарольд Уилсон Ройдс Холл мектебіне қатысты, ал Х. Х. Асквит та сонда өсті. Уилсон қаланың вокзалы алдындағы алаңда орнатылған ескерткіш арқылы еске алынады.

Аристократиялық пайыздар босатылды

1920 жылы Корпорация Рамсден иелігін қаланың көп бөлігіне ие болған отбасыдан сатып алды, кем дегенде 1599 жылдан бері ұзақ мерзімді жалға алу құқығына (ерекше, басымдық құқық) иелік ете отырып, 1,3 миллион фунт стерлингке сатып алды. Қала «өзін-өзі сатып алған қала» атанды. Орталық ғимараттардың көп бөлігі жергілікті билікке тиесілі, мысалы, Ұлыбританиядағы Басингсток сияқты бірнеше қалаларда. Кеңесте Лейборист партиясы, Консервативтік партия және Либерал-демократтар партиясының өкілдері бар; олар соңғы жалпы сайлауда (Үкіметтік палатада қызмет ететін депутаттар үшін) 5%-дан астам дауыс жинады. Хаддерсфилд 1937 жылы кеңейіп, Голкар, Линтвейт және Оңтүстік Кросленд қалалық округтерінің бөліктерін қосты. 1974 жылы округтік мәртебесі жойылып, оның бұрынғы аумағы басқа округтермен біріктіріліп, Батыс Йоркширдегі Кирклиз метрополиялық округі құрылды. Қала мәртебесіне қолдау алу үшін кеңестің жасаған ұсыныстары «Huddersfield Daily Examiner» газеті жүргізген дауыс беруде халық тарапынан қабылданбады; кеңес 2000 және 2002 жылғы сайыстарда бұл мәртебеге үміткерлік танытпады. Хаддерсфилдте 1950 жылдарға дейін либералдық дәстүр күшті болды, бұл бірнеше либералдық әлеуметтік клубтарда көрінді. Қазіргі Хаддерсфилд сайлау округінің Парламент мүшесі – Барри Шеерман, Лейбористтік кооперативтік партиясының өкілі.

Демографиялық өзгерістер

1961 жылы қаланың халқы 130 652 адамға жеткен. 2001 жылғы Ұлыбритания халық санағы мәліметтері бойынша, Батыс Йоркшир қалалық аймағының қалалық бөлігінде 146 234 адам, ал бұрынғы қалалық округ аумағында 121 620 адам тұрды. Оңтүстік Кёрклистің ірі аймағындағы халық саны 216 011 адамды құрады.

География

Хаддерсфилд қаласының оңтүстігінде Колн және Холм өзендерінің жазық жартарапты аңғарлары бірігеді. Бұл қаланың батысындағы Оңтүстік Пенниннің сортаңдалына ұласатын Пеннин тауларының шығыс етегінде орналасқан.

Климат

Батыс Йоркширдің қалған бөлігі сияқты, мұнда да қоңыржай мұхиттық климат орналасқан. Бұл Шығыс Йоркширге қарайғы жазықтардың құрғақ аймағынан ылғалдырақ, бірақ Камбриядан құрғақ. Географиялық еніне қарағанда климат жұмсақ – қыста түнгі аяз жиі болады, алайда күндіз температура жағалаудан соғатын желдің және Гольфстримнің әсерінен көтеріледі. Жаздар көбінесе жылы болады, бірақ жиі жаңбырлы және ыстық күндер кездеседі. Қыстар көбінесе салқын және ылғалды, қар жаууы мүмкін, әсіресе жоталар мен таулы аймақтарда. Кёппен климат классификациясы бойынша, Хаддерсфилд Cfb климаттық белгісімен тіркелген.

Бөлімдер мен қала маңы

2004 жылы шекаралық өзгерістерден кейін Хаддерсфилд қазір Кирклис кеңесінің жиырма үш сайлау округінің сегізін қамтиды. Кольн аңғарындағы көршілес округтер, Холм аңғары және Киркбертон көбінесе жартылай ауылдық болғанымен, Хаддерсфилдтің бір бөлігі саналады. Қаланың орталық бөлігі – Ньюсом округін құрайды. Хаддерсфилдтің өзі сегіз округтен тұрады; олардың халқы, аумағы және құрамдас елді мекендері (2005 жылдың ортасы бойынша бағалау) төмендегідей:

Округ Халқы Аумағы (кв миль (км²)) Халық тығыздығы (кв миль (км−²)) Қамтылған елді мекендер
Алмондбери 16,610 3.863 кв миль (10 км²) Алмондбери, Фенэй Бридж, Ласселлс Холл, Лептон
Эшброу 17,470 4.366 кв миль (11 км²) Эшброу, Брэкенхолл, Брэдли, Дейтон, Фиксби, Нейтройд Хилл, Шипридж
Кросленд Мур & Нетертон 17,400 2.856 кв миль (7 км²) Бомонт Парк, Кросленд Мур, Локвуд, Лонгройд Бридж, Нетертон, Саут Кросленд, Торнтон Лодж
Далтон 17,520 4.975 кв миль (13 км²) Колне Бридж, Далтон, Киркхетон, Молдгрин, Роуторп, Верхний Хитон, Уотерлоо
Голкар 17,370 2.375 кв миль (6 км²) Каулерсли, Голкар, Лонгвуд, Линтвейт (бөлігі), Милнсбридж, Салендин Нук
Гринхед 17,620 1.706 кв миль (4 км²) Бирки, Эджертон, Фартхаун, Хиллхаус, Марш, Пэддок
Линдли 17,020 2.737 кв миль (7 км²) Эйнли Топ, Бирченклифф, Линдли, Маунт, Оукс
Ньюсом 17,110 3.233 кв миль (8 км²) Армитаж Бридж, Берри Брау, Холл Бауэр, Лоуэрхаус, Ньюсом, Примроз Хилл, Спрингвуд, Тейлор Хилл

Жасыл белдеу

Хаддерсфилд Кирклис ауданы мен оны қоршаған кең аймаққа дейін созылатын жасыл белдеу аймағында орналасқан. Ол қалалардың таралуын азайту, Батыс Йоркшир қалалық агломерациясындағы қалалардың бірігуін болдырмау, шеттегі елді мекендердің ерекшелігін сақтау, бұрын пайдаланылған жерлерді қайта пайдалануға ынталандыру және жақын маңдағы ауылдық жерді сақтау мақсатында құрылған. Бұл белгіленген аумақтарда тиіссіз құрылысты шектеу және рұқсат етілген құрылысқа қатаң талаптар қою арқылы жүзеге асырылады. Жасыл белдеу Хаддерсфилдтің құрылыс аймағын, көптеген орманды буферлік аймақты қоршап тұрады. Үстіңгі Хоптон, Гранж Мур, Хайбертон, Фарнли Тьяс, Нетертон, Хонли, Аутлейн, Слайтвейт, Веллхаус сияқты ірі шеткі елді мекендер бұл белдеуден босатылған. Жақын маңдағы кішігірім ауылдар, шағын елді мекендер және ауылдық аймақтар, мысалы, Тюргори, Гоуторп Грин, Бог Грин, Верхний Хеттон, Уилберли, Саут Кросленд, Рашфилд Бридж және Банк Энд, олардың құрылмаған жерлері белдеуге кіреді. Қалған бөлігі шеткі жартылай ауылдық жерлерден тұрады. Ол негізінен 1960 жылдары анықталды, сондай-ақ Рим католик шіркеуі де оның құрылуына әсер етті. Буддизм, индуизм, ислам, Ехоба куәгерлері, мормонизм және сикхизмнің де қауымдық ғимараттары бар. Қаланың діни құрамында 39% христиан, 37,4% дінсіз, 20,4% мұсылман, сонымен қатар шағын индуист, сикх, буддист және еврей қауымдастықтары бар.

Өнеркәсіп

Хаддерсфилд – университеті ең ірі жұмыс беруші болғанына қарамастан, өндірістік қала. Тарихи тұрғыдан қала жүн тоқымаларын өндірген. Бұл бизнес саласы, сондай-ақ тоқыма өндірісін қолдау үшін пайда болған химия және инженерлік өнеркәсіптері, қаланың 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы гүлденуінің негізін құрады. Тоқыма саласында жұмыс істейтін адамдардың саны күрт азайды, бірақ қалған компаниялар аз еңбек күшімен көп мөлшерде жүн өнімдерін шығарады. Қалада тоқыма, химия және инженерлік компаниялар орналасқан, оның ішінде 1904 жылы Эрнест Брук құрған Brook Motors Ltd. Ол бәсекелестікке қарсы бағытталған, ауыспалы ток электр моторларын жасауды бастады, және мұны бар болғаны 300 фунт бастапқы капиталмен және екі көмекшімен бір бөлмеде істеді. 1954 жылы 50 жылдығында 2000-нан астам адамды жұмысқа алды, Эрнесттің ұлдары Фрэнк және Джек басқаруымен әлемдегі ең ірі AC моторларын өндірушісі болды және оның айналымы 4,500,000 фунт стерлингті құрады. Сол жылы Brook Motors Ltd Хаддерсфилдте 10 зауытты пайдаланды, олардың ең ірісі Сент-Томас жолындағы Empress Works, ал Барнслидегі Барг Гринде біреуі ашылды. Басқа жергілікті өндірушілер: Cummins Turbo Technologies (турбокомпрессорлар), 1952 жылы Холмс және Кросет мырзалар құрған Holset ретінде, David Brown Gear жүйелері (кәсіптік беріліс құрылғылары), Huddersfield Fine Worsteds (тоқыма), Taylor & Lodge (тоқыма), C & J Antich (тоқыма), Syngenta AG (агрохимиялық заттар), Pennine Radio Limited (электроникалық трансформаторлар және металл өңдеу) және көптеген мамандандырылған өндірушілер, мысалы, Dual Seal Glass (шпандерлді шыны панельдерін өндіруші) және Ellis Furniture (ас үй және ванна бөлмесі жиһаздарын өндіруші). Хаддерсфилд – аймақтық марапаттарға ие болған Andrew Jones Pies пирогтарын жасаушы және Mamas and Papas, коляскалар, арбалар және олармен байланысты заттарды өндіруші және сатушы, сондай-ақ пневматикамен мамандандырылған Shelley Automation Ltd компаниясының үйі.

Денсаулық

Хаддерсфилд корольдік ауруханасы Линдлиде орналасқан. Медициналық қызметтер сол жерде және Галифакс маңындағы Салтерхэбблдегі Кальдердейл корольдік ауруханасында бөлінеді. Кирквуд хосписі өмірлік жағдайдағы науқастарға күтім көрсетеді және ол қайырымдылықтар мен сыйлықтарға тәуелді. Princess Royal Hospital ауруханасы бұрын босандыру қызметтерін ұсынған, бірақ салдарынан жедел жәрдем шақыру мүмкін болмаған жағдайдағы тәуекелдер, мамандандырылған қызмет көрсетудің артықшылықтарынан басып кеткені анықталған соң, тоқтатылды. Қазір ол күндізгі емхана, отбасылық жоспарлау консультациялық орталығы және ЖЖС (Жыныс жолдарымен берілетін инфекциялар) клиникасы ретінде жұмыс істейді. 2007 жылы Calderdale & Huddersfield NHS Foundation Trust ұсынған босандыру қызметтерінің көп бөлігін Кальдердейл Корольдік ауруханасына көшіру туралы шешім қабылданды, бұл жергілікті халықтың күшті қарсылығына қарамастан орындалды. Бұл науқанды "Хаддерсфилдті құтқару" ұйымы жүргізді, ол Кросленд Мур округінде кеңесші доктор Джеки Гранселлді сайлады. 2016 жылдың қаңтар айында Хаддерсфилд Корольдік ауруханасының шұғыл жәрдем бөлімін жабу жоспары жарияланды, барлық жедел жағдайлар Кальдердейл Корольдік ауруханасына бағытталатын болды. Бұл жергілікті қоғамдастықта наразылық тудырды, себебі кейбір аймақтардан ауруханаға барып-қайту жолы 40 минуттан астам уақыт алады, егер Галифаксқа баратын басты жол көлікпен тығырылып жатса, бұл жиі кездеседі. Бұрынғы Сент-Люка ауруханасы Кросленд Мурда негізінен қарттарға және психиатриялық көмек көрсеткен. Ол 2011 жылы жабылды, ал жері құрылыс компаниясына сатылды, қазір сол жерде Фицвильям Грандж тұрғын үй кешені орналасқан. Platform 1 – 2018 жылы құрылған қайырымдылық ұйымы, ол психикалық денсаулық мәселелерімен күресіп жатқан ерлерге кеңістік және кеңес береді.

Ойын-сауық

1994 жылы ашылған Лоренс Батли театры, бір кезде әлемдегі ең ірі Веслиан шіркеуі болған ғимаратта орналасқан. Театр би, драма, комедия, музыка және көрмелер ұсынады, сонымен қатар «Full Body & the Voice» компаниясының базасы болып табылады – бұл компания мүгедектерді қалыпты театр өміріне интеграциялауға бағытталған. Келли Роулендс 2003 жылғы Line Dancing чемпионатының рекордын иеленеді. Джон Смит стадионы (бұрын Galpharm стадионы және Alfred McAlpine стадионы деп аталған) – спорт залы, бассейн, спа орталығы және түрлі спорттық сабақтар ұсынатын көп мақсатты спорт аренасы. Бұл стадион «Huddersfield Giants» және «Huddersfield Town» футбол командаларының үйі. Стадионның жанында «Odeon» кинотеатры (бұрын «UCI») орналасқан. Мұнда көптеген пабтар, мейрамханалар мен түнгі клубтар бар, олардың бірі – «Tokyo» клубы 2019 жылы жабылды. Бұл клуб бұрынғы Хаддерсфилд округтік сотының ғимаратын, 19 ғасырға жататын және екінші дәрежелі мәдени ескерткіш болып саналатын ғимаратты алып жатқан. Ең көне паб – «The Parish», ол 1720 жылдан бері жұмыс істеп келеді.

Сауда-саттық

Хаддерсфилд қаласының айналма жолымен шектелген, басқа қалаларымен салыстырғанда, ірі әрі әртүрлі сауда аймағы бар. Үш сауда аймағы бар: Кингсгейт, Пакхорс және Пьяцца орталығы. Пьяцца қоғамдық кітапхананың жанында орналасқан, шөбі бар ашық сауда орталығы. Бұл аймақ жыл бойы демалу, ойын-сауық шараларын өткізу, халықаралық жәрмеңкелер ұйымдастыру және қыс айларында мұз сырғанау үшін пайдаланылады. Жақын орналасқан Market Arcade арқылы жабық базар залына өтуге болады, ол ерекше гиперболалық параболоидтардан тұратын шатырының арқасында мұражай мәртебесіне ие. Бұл орын қала әкімдігі мен қоғамдық кітапханаға іргелес орналасқан. Теско дүкенінің жанында, қала орталығының екінші жағында ашық базар жұмыс істейді. Қала орталығында бірнеше ірі ұлттық сауда желілері мен дүкендер орналасқан. Сонымен қатар, үш қабатты Виктория стиліндегі Байрам Аркадасында (Уэстгейт көшесінде) көптеген шағын, мамандандырылған және дербес дүкендер жұмыс істейді. Дегенмен, соңғы он жылда көптеген дүкендер жабылып, қала орталығының жалпы құлдырауына әкелді. 2016 жылы Британдық үй дүкендерінің (BHS) жабылуы Пьяцца орталығында үлкен сауда алаңын бос қалдырды. 2019 жылы Marks & Spencer Ұлыбританияда 17 дүкенін жабу туралы хабарлады, олардың бірі – Хаддерсфилдтегі дүкені.