Кіріспе

Мовсес Силикян немесе Силиков (, Ланг ру; 14 қыркүйек 1862 - 22 қараша 1937) - Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының әскерінде, кейіннен Арменияның бірінші республикасының әскерінде қызмет еткен армян генералы. Арменияда Сардарабад шайқасындағы жеңісі үшін ұлттық батыр ретінде танылған. Ресейдің Транскавказиядан кетіп, Осман империясымен Брест-Литовск келісім-шарты бойынша 1918 жылы наурыз айында жеке бейбіт келісім жасасқаннан кейін Силикян және басқа да армян генералдары Арменияны Осман империясының шабуылына қарсы қорғауға ұйымдастырды. 1918 жылы мамыр айында Сардарабад, Каракилиса және Баш Абаран шайқастарында армяндықтардың жеңісінен кейін Арменияның Бірінші Республикасы өз тәуелсіздігін жариялады. Силикян әрмен армиясының генерал-лейтенанты атағын алып, әр түрлі жоғары әскери лауазымдарды атқарды. 1920 жылы Арменияны кеңестікке айналдырғаннан кейін Силикян басқа жоғары тұрған армяндық әскери офицерлермен бірге Рязаньге жер аударылды, бірақ келесі жылы Арменияға оралуға рұқсат етілді. 1937 жылғы Ұлы тазалау кезінде Силикян тұтқындалып, жазаға тартылды. 1987 жылы оңалтылған.

Ерте өмір және білім

Силикян 1862 жылы 14 қыркүйекте Ресей империясының Елизаветаполь губернаторлығының Нуха Уэздіндегі Варташен (қазіргі Огуз, Әзірбайжан) аралас армяндық Уди ауылында дүниеге келген. Ол уди ұлтынан еді. Силикян No 1 Мәскеу әскери гимназиясын бітірген. 1 және Александров әскери мектебі No. 3. Өмірлік. Кейін 1904 жылы Ораниенбаум әскери академиясының жаяу әскерлер мектебін бітірді.

Әскери мансап

Силикян 1884 жылы Ресей империясының әскерінде қызмет етуді бастады. Әскери училищені бітіргеннен кейін Карста орналасқан 155-құбан полкінің рота командирі болып тағайындалды. Ресейдің Тәбриз қаласын басып алуы кезінде Персияға жіберілген экспедициялық күште қызмет етті. 1914 жылы полковник дәрежесіне дейін көтерілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында ол Кавказ армиясының 2-ші Кавказдық жаяу әскер бригадасының (кейінгі дивизия) генерал Товмас Назарбекянның 6-шы Кавказдық жаяу әскер полкінің командирі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс Кавказ жорығы

Кавказ жорығының алғашқы кезеңдерінде Силикян полкі 2-ші Кавказ бригадасының қалған бөлігімен бірге Солтүстік Парсы жеріне өтіп, 1915 жылдың сәуірінде Дилман шайқасында Осман әскерін жеңді. 1916 жылдың қаңтар-ақпанында Силикян Ерзұрым шайқасында арткы қорғанысқа басшылық етті және қаланы басып алғаннан кейін қаланың коменданты болып тағайындалды. 1916 жылдың наурыз айының соңында Силикянның әскерлері Битлисте орналасты. Сәуірдің басында оған Битлисте екі батальонды қалдырып, Мушка қарай аттануды бұйырды. Муш қаласында Силикян Гаро Сасуниге Муш пен Сасун армяннан құралған отаршыл отрядтарын құруға көмектесті. Сонымен қатар, Силикянның қолбасшылығында Арменияның 2-ші ерікті батальоны болды. Ақпан төңкерісінен кейін Силикян Ван жасағының командирі болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол бригада командирі болып тағайындалды. 1917 жылы тамызда генерал-майор дәрежесін алды. Силикян соғыста түрлі марапаттар алды, соның ішінде "Святой Георгий" қылымы.

Арменияның Бірінші Республикасы

1917 жылдың қарашасында Қазан төңкерісінен кейін Кавказ армиясы ыдырап кетті. 1917 жылы желтоқсанда Кеңес Ресейінің Осман империясымен Ерзинкан келісімшартына қол қойылды, ал жыл соңына қарай барлық орыс әскерлері Кавказ майданынан кетіп, тек саны жағынан Армения әскерлері ғана Осман империясына қарсы майданды қорғауға қалды. Силикян 1918 жылдың қаңтарына дейін Ван қаласында болды, сосын оны Армения Ұлттық Кеңесі Тифлиске шақырып, генерал Назарбекян 2-ші Армениялық жаяу әскер дивизиясының командирі етіп тағайындады. 1918 жылы 3 наурызда Кеңес Одағы Брест-Литовск келісімшартына қол қойды, онда Батум, Карс және Ардахан аудандарының Осман империясына берілуі туралы шарт жасалды. 1918 жылдың мамырына қарай Османдық үшінші армия Ресейдің бұрын басып алған аумағын қайтарып алды және Батум, Карс, Ардахан және Александропольді басып алуға кірісті. Сардарабад пен Баш-Абаран шайқастарында Силикянның әскерлері (Ереван жасағы) Осман империясының алға жылжуын тоқтатты. Бұл жеңістер армян ұлтының Осман әскерімен толықтай жойылуына жол бермеді. 1918 жылы 28 мамырда Арменияның Бірінші Республикасы жарияланды, ол көп ұзамай Батум келісімін қол қойды Осман империясымен, қатаң аумақтық жеңілдіктер есебінен жаушылыққа тоқтам жасады. 1918 жылы 26 маусымда Силикян Батум келісімінің талаптарына сәйкес сақталуға рұқсат етілген жалғыз армяндық дивизияның командирі болып тағайындалды. 1918 жылдың желтоқсан айында Армения-Грузия соғысына қатысқан. 1919 жылы 25 наурызда Армения армиясының әскери кеңесі құрылды, оның төрағасы генерал Назарбекян болды; Силикян 24 сәуірде кеңес мүшесі болып тағайындалды. 1 маусымда Армения армиясының генерал-лейтенанты атағын алды. 1920 жылы сәуірде Силикян Нор Баязет және Даралагьяз провинцияларының генерал-губернаторы болып тағайындалды. Оның тағайындалуының басты мақсаты - Драстамат Канаянның Таулы Қарабаққа жасаған экспедициясына қолдау көрсету болды. 1920 жылы болшевиктер бастаған мамыр көтерілісі кезінде Силикянды болшевиктер тұтқынға алды, бірақ көтерілісті басудан кейін босатылды. 1920 жылдың қыркүйегінде Ұлы Ұлттық Ассамблеяның үкіметіне адал түрік ұлтшыл күштері Армениядан аумақтарды басып алу және Севр келісімшартына сәйкес төрт Осман өлкесінің Арменияға берілуін болдырмау үшін түрік-армян соғысын бастады. Соғыс кезінде Силикян Александропольдегі штабынан Карс Александрополь майданына қолбасшылық етті. 1920 жылы 4 қарашада Силикянға генерал Назарбекян түрік күштерінен атысты тоқтатуды сұрауға бұйрық берді.

Кейінгі өмір және өлім

Түрік-әрмен соғысында армян жеңілгеннен кейін және Арменияны кеңестікке айналдырғаннан кейін Силикян басқа да жоғары әскери офицерлермен бірге тұтқындалып, Ереваннан Агстафаға дейін жаяу жүруге мәжбүр болды, содан кейін оларды пойызбен Рязаньге алып кетті. 1921 жылдың қыркүйегінде Арменияға қайтуға рұқсат алды. Силикян алдымен Александрополдегі швед компаниясының филиалында бухгалтер болып жұмыс тапты, содан кейін Арменияның геноцидінен аман қалғандарға гуманитарлық көмек көрсететін Таяу Шығыстағы американдық көмек комитеті үшін жұмыс істей бастады. Силикян Тбилисидегі өзінің бұрынғы қолбасшысы Товмас Назарбекянмен хат алысып, оның естеліктерін құрастыруға көмектесті. Силикянды 1927 жылы Кеңес өкіметі тұтқындап, әкімшілік шешім бойынша Дондағы Ростовқа ішкі жер аударылуға жіберді, бірақ сол жылы Арменияға оралуға рұқсат етілді. 1935 жылы қарашада қайтадан тұтқындалып, монархиялық көзқараста болғаны, Нор Баязет генерал-губернаторы болған кезінде коммунистерді қудалағаны және заңсыз Армения революциялық федерациясының мүшелерімен байланыста болғаны үшін айыпталды. Силикян 1936 жылы ақпанда Ереваннан кетпеу туралы антхатына қол қойғаннан кейін босатылды. Силикянға қарсы қылмыстық іс 1936 жылы сәуірде қысқартылды. Алайда 1937 жылы Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауы кезінде Силикян тағы да тұтқындалып, 1937 жылы 16 қарашада НКВД тройкасының шешімімен өлім жазасына кесілді. Силикян және тағы бір армян генерал Кристофор Араратов "контрреволюциялық офицерлер ұйымының" мүшелері деп айыпталды. Силикян 1937 жылы 22 қарашада өлім жазасына кесілді. 1987 жылы 10 қарашада Армения КСР Жоғарғы Сотының шешімімен оңалтылды. Силикянның қол астында қызмет еткен, кейіннен Кеңес Одағының маршалы болған Иван Баграмян оны Бірінші дүниежүзілік соғыс және Арменияның бірінші республикасы кезеңіндегі "барлық армян командирлерінің ішіндегі ең таланттысы" деп сипаттады. Силикянның замандасы, тарихшы Хованнес Тер Мартиросян (А До) оны "армян тілін білмейтін, кішіпейіл, мейірімді адам, бірақ үлгілі армян" деп сипаттады.