Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мовсес Силикян немесе Силиков (, Ланг ру; 14 қыркүйек 1862 - 22 қараша 1937) - Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының әскерінде, кейіннен Арменияның бірінші республикасының әскерінде қызмет еткен армян генералы. Арменияда Сардарабад шайқасындағы жеңісі үшін ұлттық батыр ретінде танылған. Ресейдің Транскавказиядан кетіп, Осман империясымен Брест-Литовск келісім-шарты бойынша 1918 жылы наурыз айында жеке бейбіт келісім жасасқаннан кейін Силикян және басқа да армян генералдары Арменияны Осман империясының шабуылына қарсы қорғауға ұйымдастырды. 1918 жылы мамыр айында Сардарабад, Каракилиса және Баш Абаран шайқастарында армяндықтардың жеңісінен кейін Арменияның Бірінші Республикасы өз тәуелсіздігін жариялады. Силикян әрмен армиясының генерал-лейтенанты атағын алып, әр түрлі жоғары әскери лауазымдарды атқарды. 1920 жылы Арменияны кеңестікке айналдырғаннан кейін Силикян басқа жоғары тұрған армяндық әскери офицерлермен бірге Рязаньге жер аударылды, бірақ келесі жылы Арменияға оралуға рұқсат етілді. 1937 жылғы Ұлы тазалау кезінде Силикян тұтқындалып, жазаға тартылды. 1987 жылы оңалтылған.
Movses Silikyan or Silikov (, Lang ru; 14 September 1862 – 22 November 1937) was an Armenian general who served in the Imperial Russian Army during World War I and later in the army of the First Republic of Armenia. He is regarded as a national hero in Armenia for his role in the Armenian victory at the Battle of Sardarabad. Following Russia's withdrawal from Transcaucasia and conclusion of a separate peace with the Ottoman Empire under the Treaty of Brest Litovsk in March 1918, Silikyan and other Armenian generals organized the defense of Armenia against invading Ottoman forces. After the Armenian victories at the battles of Sardarabad, Karakilisa and Bash Abaran in May 1918, the First Republic of Armenia declared its independence. Silikyan received the rank of lieutenant general of the Armenian army and held various top military positions. Following the Sovietization of Armenia in 1920, Silikyan was exiled to Ryazan along with other high ranking Armenian military officers, but was allowed to return to Armenia the next year. During the Great Purge of 1937, Silikyan was arrested and executed. He was rehabilitated in 1987.
Ерте өмір және білім
Силикян 1862 жылы 14 қыркүйекте Ресей империясының Елизаветаполь губернаторлығының Нуха Уэздіндегі Варташен (қазіргі Огуз, Әзірбайжан) аралас армяндық Уди ауылында дүниеге келген. Ол уди ұлтынан еді. Силикян No 1 Мәскеу әскери гимназиясын бітірген. 1 және Александров әскери мектебі No. 3. Өмірлік. Кейін 1904 жылы Ораниенбаум әскери академиясының жаяу әскерлер мектебін бітірді.
Silikyan was born on 14 September 1862 in the mixed Armenian Udi village of Vartashen (present day Oğuz, Azerbaijan) in the Nukha Uyezd of the Elisabethpol Governorate of the Russian Empire. He was of ethnic Udi origin. Silikyan graduated from the Moscow Military Gymnasium No. 1 and the Alexandrov Military School No. 3. Later, in 1904, he graduated from the Infantry Officers' School of the Oranienbaum Military Academy.
Әскери мансап
Силикян 1884 жылы Ресей империясының әскерінде қызмет етуді бастады. Әскери училищені бітіргеннен кейін Карста орналасқан 155-құбан полкінің рота командирі болып тағайындалды. Ресейдің Тәбриз қаласын басып алуы кезінде Персияға жіберілген экспедициялық күште қызмет етті. 1914 жылы полковник дәрежесіне дейін көтерілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында ол Кавказ армиясының 2-ші Кавказдық жаяу әскер бригадасының (кейінгі дивизия) генерал Товмас Назарбекянның 6-шы Кавказдық жаяу әскер полкінің командирі болды.
Silikyan began his service in the Imperial Russian Army in 1884. After graduating from military school, he was appointed commander of a company in the 155th Kuban Regiment stationed in Kars with the rank of podporuchik. He served in the expeditionary force sent to Persia during the Russian occupation of Tabriz. He rose through the ranks of the army, eventually receiving the rank of colonel in 1914. On the eve of the First World War, he was the commander of the 6th Caucasian Infantry Regiment of General Tovmas Nazarbekyan's 2nd Caucasian Infantry Brigade (later division) in the Caucasus Army.
Бірінші дүниежүзілік соғыс Кавказ жорығы
Кавказ жорығының алғашқы кезеңдерінде Силикян полкі 2-ші Кавказ бригадасының қалған бөлігімен бірге Солтүстік Парсы жеріне өтіп, 1915 жылдың сәуірінде Дилман шайқасында Осман әскерін жеңді. 1916 жылдың қаңтар-ақпанында Силикян Ерзұрым шайқасында арткы қорғанысқа басшылық етті және қаланы басып алғаннан кейін қаланың коменданты болып тағайындалды. 1916 жылдың наурыз айының соңында Силикянның әскерлері Битлисте орналасты. Сәуірдің басында оған Битлисте екі батальонды қалдырып, Мушка қарай аттануды бұйырды. Муш қаласында Силикян Гаро Сасуниге Муш пен Сасун армяннан құралған отаршыл отрядтарын құруға көмектесті. Сонымен қатар, Силикянның қолбасшылығында Арменияның 2-ші ерікті батальоны болды. Ақпан төңкерісінен кейін Силикян Ван жасағының командирі болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол бригада командирі болып тағайындалды. 1917 жылы тамызда генерал-майор дәрежесін алды. Силикян соғыста түрлі марапаттар алды, соның ішінде "Святой Георгий" қылымы.
In the early stages of the Caucasus campaign, Silikyan's regiment crossed into northern Persia with the rest of the 2nd Caucasian Brigade and defeated Ottoman forces at the Battle of Dilman in April 1915. In January–February 1916, Silikyan commanded the rearguard during the Battle of Erzurum and was appointed commandant of the city following its capture. In late March 1916, Silikyan's forces were stationed in Bitlis. In early April, he was ordered to leave two battalions in Bitlis and advance toward Mush. In Mush, Silikyan assisted Garo Sassouni in forming militia detachments consisting of Armenians from Mush and Sasun. Also under Silikyan's command was the 2nd Armenian Volunteer Battalion commanded by Drastamat Kanayan (Dro). After the February Revolution, Silikyan was appointed commander of the Van detachment. Some time later he was appointed brigade commander. In August 1917, he received the rank of major general. Silikyan received various honors during the war, including the Saint George Sword.
Арменияның Бірінші Республикасы
1917 жылдың қарашасында Қазан төңкерісінен кейін Кавказ армиясы ыдырап кетті. 1917 жылы желтоқсанда Кеңес Ресейінің Осман империясымен Ерзинкан келісімшартына қол қойылды, ал жыл соңына қарай барлық орыс әскерлері Кавказ майданынан кетіп, тек саны жағынан Армения әскерлері ғана Осман империясына қарсы майданды қорғауға қалды. Силикян 1918 жылдың қаңтарына дейін Ван қаласында болды, сосын оны Армения Ұлттық Кеңесі Тифлиске шақырып, генерал Назарбекян 2-ші Армениялық жаяу әскер дивизиясының командирі етіп тағайындады. 1918 жылы 3 наурызда Кеңес Одағы Брест-Литовск келісімшартына қол қойды, онда Батум, Карс және Ардахан аудандарының Осман империясына берілуі туралы шарт жасалды. 1918 жылдың мамырына қарай Османдық үшінші армия Ресейдің бұрын басып алған аумағын қайтарып алды және Батум, Карс, Ардахан және Александропольді басып алуға кірісті. Сардарабад пен Баш-Абаран шайқастарында Силикянның әскерлері (Ереван жасағы) Осман империясының алға жылжуын тоқтатты. Бұл жеңістер армян ұлтының Осман әскерімен толықтай жойылуына жол бермеді. 1918 жылы 28 мамырда Арменияның Бірінші Республикасы жарияланды, ол көп ұзамай Батум келісімін қол қойды Осман империясымен, қатаң аумақтық жеңілдіктер есебінен жаушылыққа тоқтам жасады. 1918 жылы 26 маусымда Силикян Батум келісімінің талаптарына сәйкес сақталуға рұқсат етілген жалғыз армяндық дивизияның командирі болып тағайындалды. 1918 жылдың желтоқсан айында Армения-Грузия соғысына қатысқан. 1919 жылы 25 наурызда Армения армиясының әскери кеңесі құрылды, оның төрағасы генерал Назарбекян болды; Силикян 24 сәуірде кеңес мүшесі болып тағайындалды. 1 маусымда Армения армиясының генерал-лейтенанты атағын алды. 1920 жылы сәуірде Силикян Нор Баязет және Даралагьяз провинцияларының генерал-губернаторы болып тағайындалды. Оның тағайындалуының басты мақсаты - Драстамат Канаянның Таулы Қарабаққа жасаған экспедициясына қолдау көрсету болды. 1920 жылы болшевиктер бастаған мамыр көтерілісі кезінде Силикянды болшевиктер тұтқынға алды, бірақ көтерілісті басудан кейін босатылды. 1920 жылдың қыркүйегінде Ұлы Ұлттық Ассамблеяның үкіметіне адал түрік ұлтшыл күштері Армениядан аумақтарды басып алу және Севр келісімшартына сәйкес төрт Осман өлкесінің Арменияға берілуін болдырмау үшін түрік-армян соғысын бастады. Соғыс кезінде Силикян Александропольдегі штабынан Карс Александрополь майданына қолбасшылық етті. 1920 жылы 4 қарашада Силикянға генерал Назарбекян түрік күштерінен атысты тоқтатуды сұрауға бұйрық берді.
After the October Revolution in November 1917, the Caucasus Army disintegrated. Soviet Russia signed the Armistice of Erzincan with the Ottoman Empire in December 1917, and virtually all Russian forces had left the Caucasus front by the end of the year, leaving only badly outnumbered Armenian forces to defend the frontline against the Ottomans. Silikyan was in Van until January 1918, when he was called to Tiflis by the Armenian National Council and appointed commander of the 2nd Armenian Infantry Division by General Nazarbekyan. On 3 March 1918, Soviet Russia signed the Treaty of Brest Litovsk, which stipulated the cession of the districts of Batum, Kars, and Ardahan to the Ottoman Empire. By May 1918, the Ottoman Third Army had retaken the territory earlier captured by Russia and advanced to capture Batum, Kars, Ardahan, and Alexandropol. At the battles of Sardarabad and Bash Abaran, Silikyan's forces (the Yerevan detachment) put a halt to the Ottoman advance. These victories are credited with preventing the total destruction of the Armenian nation at the hands of the Ottoman army. On 28 May 1918, the First Republic of Armenia was declared, which soon after signed the Treaty of Batum with the Ottoman Empire, putting an end to the hostilities at the cost of severe territorial concessions. On 26 June 1918, Silikyan was appointed commander of the sole Armenian division allowed to be maintained according to the conditions of the Treaty of Batum. He participated in the Armeno Georgian War of December 1918. On 25 March 1919, the Military Council of the Armenian Army was created with General Nazarbekyan as its chairman; Silikyan was appointed a member of the council on April 24. On June 1 he received the rank of lieutenant general of the Armenian Army. In April 1920 Silikyan was appointed Governor General of the provinces of Nor Bayazet and Daralagyaz. The main purpose of his appointment was to provide support to Drastamat Kanayan's expedition to Mountainous Karabagh. During the Bolshevik led May Uprising in 1920, Silikyan was taken prisoner by the Bolshevik rebels, but was freed after the suppression of the uprising. In September 1920, Turkish nationalist forces loyal to the Government of the Grand National Assembly started the Turkish–Armenian War in order to capture territory from Armenia and prevent the cession of four Ottoman provinces to Armenia according to the Treaty of Sèvres. During the war, Silikyan commanded the Kars Alexandropol front from his headquarters in Alexandropol. On 4 November 1920, Silikyan was ordered by General Nazarbekyan to request a ceasefire from the Turkish forces.
Кейінгі өмір және өлім
Түрік-әрмен соғысында армян жеңілгеннен кейін және Арменияны кеңестікке айналдырғаннан кейін Силикян басқа да жоғары әскери офицерлермен бірге тұтқындалып, Ереваннан Агстафаға дейін жаяу жүруге мәжбүр болды, содан кейін оларды пойызбен Рязаньге алып кетті. 1921 жылдың қыркүйегінде Арменияға қайтуға рұқсат алды. Силикян алдымен Александрополдегі швед компаниясының филиалында бухгалтер болып жұмыс тапты, содан кейін Арменияның геноцидінен аман қалғандарға гуманитарлық көмек көрсететін Таяу Шығыстағы американдық көмек комитеті үшін жұмыс істей бастады. Силикян Тбилисидегі өзінің бұрынғы қолбасшысы Товмас Назарбекянмен хат алысып, оның естеліктерін құрастыруға көмектесті. Силикянды 1927 жылы Кеңес өкіметі тұтқындап, әкімшілік шешім бойынша Дондағы Ростовқа ішкі жер аударылуға жіберді, бірақ сол жылы Арменияға оралуға рұқсат етілді. 1935 жылы қарашада қайтадан тұтқындалып, монархиялық көзқараста болғаны, Нор Баязет генерал-губернаторы болған кезінде коммунистерді қудалағаны және заңсыз Армения революциялық федерациясының мүшелерімен байланыста болғаны үшін айыпталды. Силикян 1936 жылы ақпанда Ереваннан кетпеу туралы антхатына қол қойғаннан кейін босатылды. Силикянға қарсы қылмыстық іс 1936 жылы сәуірде қысқартылды. Алайда 1937 жылы Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауы кезінде Силикян тағы да тұтқындалып, 1937 жылы 16 қарашада НКВД тройкасының шешімімен өлім жазасына кесілді. Силикян және тағы бір армян генерал Кристофор Араратов "контрреволюциялық офицерлер ұйымының" мүшелері деп айыпталды. Силикян 1937 жылы 22 қарашада өлім жазасына кесілді. 1987 жылы 10 қарашада Армения КСР Жоғарғы Сотының шешімімен оңалтылды. Силикянның қол астында қызмет еткен, кейіннен Кеңес Одағының маршалы болған Иван Баграмян оны Бірінші дүниежүзілік соғыс және Арменияның бірінші республикасы кезеңіндегі "барлық армян командирлерінің ішіндегі ең таланттысы" деп сипаттады. Силикянның замандасы, тарихшы Хованнес Тер Мартиросян (А До) оны "армян тілін білмейтін, кішіпейіл, мейірімді адам, бірақ үлгілі армян" деп сипаттады.
Following the Armenian defeat in the Turkish–Armenian War and the Sovietization of Armenia, Silikyan was arrested along with other high ranking Armenian military officers and forced to walk from Yerevan to Aghstafa, whence they were taken by train to Ryazan. He was allowed to return to Armenia in September 1921. Silikyan first found work as an accountant at a Swedish company's branch in Alexandropol, then began working for the American Committee for Relief in the Near East, which provided humanitarian relief for survivors of the Armenian genocide. Silikyan also maintained correspondence with his old commander Tovmas Nazarbekyan in Tiflis and helped the latter compile his memoirs. Silikyan was arrested by the Soviet authorities in 1927 and sent into internal exile in Rostov on Don by administrative decision, but was allowed to return to Armenia the same year. He was arrested again in November 1935 and accused of holding monarchist views, persecuting communists during his time as Governor General of Nor Bayazet, and maintaining contacts with members of the outlawed Armenian Revolutionary Federation. Silikyan was released in February 1936 after signing an affidavit not to leave Yerevan. The criminal case against Silikyan was dropped in April 1936. However, in 1937, during Joseph Stalin's Great Purge, Silikyan was arrested once again and sentenced to death by decision of an NKVD troika on 16 November 1937. Silikyan and another former Armenian general, Christophor Araratov, were accused of being members of a "counterrevolutionary officers' organization" involving multiple high ranking officers of the Red Army (these accusations also formed the basis of the Tukhachevsky case). Silikyan was executed on 22 November 1937. He was rehabilitated on 10 November 1987 by decision of the Supreme Court of the Armenian SSR. Ivan Bagramyan, who served under Silikyan and later became Marshal of the Soviet Union, described him as "the most talented out of all the Armenian commanders" of the period of World War I and the First Republic of Armenia. Silikyan's contemporary, the historian Hovhannes Ter Martirosyan (A Do), described him as "a short, humble man with a kind face who did not know Armenian, but was an exemplary Armenian person."