Кіріспе

Рутабага (/r/uː/t/ə/'/b/eɪ/ɡ/ə/; Солтүстік Америка ағылшын тілінде) немесе швед (Оңтүстік Англия ағылшын тілінде және кейбір Ұлт Достастығы ағылшын тілінде) – Brassica napus түріне жататын тамыр көкөнісі (оған рапс та кіреді). Басқаша атаулары: швед репасы, нип (шотланд тілінде) және репа (шотланд, канада, ирланд және мэнктік ағылшын тілінде, сондай-ақ Солтүстік Англияның кейбір диалектілерінде). Дегенмен, басқа жерлерде "репа" атауы көбінесе осымен туысқан ақ репаны білдіреді. Brassica napus түрі капуста (Brassica oleracea) мен репаның (Brassica rapa) араласуынан пайда болған. Рутабага тамыры түрліше дайындалып, адам тағамы ретінде қолданылады, ал жапырақтары жапырақты көкөніс ретінде жеуге жарамды. Тамырлары мен жапырақтары мал азығы ретінде де пайдаланылады, қыс айларында тікелей беріледі немесе басқа мезгілдерде даладан жиналады. Шотландия, Солтүстік және Батыс Англия, Уэльс, Мэн аралы және Ирландияда Хэллоуинде рутабага тамырынан Джек-о-лантер жасау дәстүрі бар.

Этимология

Рутабаганың көптеген ұлттық және аймақтық атаулары бар. Рутабага – Солтүстік Америкадағы осы өсімдіктің жалпы аты. Бұл атау швед диалектісіндегі rotabagge сөзінен келген, онда rot – «тамыр», bagge – «түйін, шоғыр» деген мағына береді. АҚШ-та бұл өсімдік швед шамыры немесе сары шамыр деп те аталады. «Швед» (швед шамырынан) термині Ұлыбританияның көп бөлігі, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты көптеген Достас мемлекеттерде қолданылады. «Шамыр» атауы Солтүстік және Орталық Англияның кейбір аймақтарында, Батыс Англияда (әсіресе Корнуолл), Ирландияда, Мэн аралында және Канадада қолданылады. Уэльсте аймаққа қарай, оны уэльс тілінде meipen, rwden немесе erfinen, ал ағылшын тілінде swede немесе turnip деп атайды. Шотландияда оны шамыр, tumshie (ақылсыз немесе ақымақ адамды білдіретін қарапайым сөз ретінде де қолданылады) немесе neep (көне ағылшын тілінен næp, латын тілінен napus) деп атайды. Шотландияның оңтүстік-шығысындағы Бервикшир және Роксбургшир сияқты кейбір аймақтар әлі де baigie терминін қолданады, бұл швед диалектісіндегі rotabagge сөзінен туындаған болуы мүмкін. «Шамыр» термині ақ шамырға (Brassica rapa ssp rapa) да қолданылады. Кейбіреулер швед пен (ақ) шамырды жай ғана шамыр деп атайды (бұл сөз де næp сөзінен шыққан). Рутабага Мэн аралында moot деп те аталады, ал мэнктік тілде шамырды білдіретін сөз – napin.

Тарих

Рутабага туралы алғашқы басылған мәлімет 1620 жылы швейцариялық ботаник Гаспар Баухиннен келген, ол оның Швецияда жабайы өсетінін атап өткен. Ол көбінесе Скандинавия, Финляндия немесе Ресейде пайда болған деп саналады. Финляндияның Табиғи ресурстар институтының (қазіргі Luke) мәліметінше, рутабага немесе латту 16 ғасырдың айналасында Солтүстік Еуропада бірнеше рет өсірілген болуы мүмкін. Оның ғылыми-зерттеу институтының зерттеулері латтудың Финляндияда және Швецияда репа мен капустадан тұқым өсірумен байланысты тәуелсіз дамығанын көрсетті. Рутабаганың Англияға қалай келгені туралы әртүрлі пікірлер бар. Кейбір дереккөздер оның Германиядан келгенін айтса, басқалары шведтік тегін қолдайды. Джон Синклердің сөзіне сүйенсек, бұл тамыр көкөнісі 1750 жыл шамасында Германиядан Англияға жеткізілген. Рутабага 1781 жыл шамасында Швеция арқылы Шотландияға келген. "The Gardeners' Chronicle" журналында жарияланған мақалаға сәйкес, 1790 жылы рутабага Англияда кеңінен таралған. Солтүстік Америкаға 19 ғасырдың басында енгізілді, ал 1817 жылға дейін Иллинойс штатында рутабага егілгені туралы хабарлар келді. 1835 жылы Нью-Йорк фермерлеріне Геннеси өзенінің аңғарында рутабагадан мал азығы өсіру ұсынылды. Рутабага бір кезде Германия мен Францияда Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардағы азық-түлік тапшылығымен байланысты соңғы шара ретінде қарастырылды. Су мен рутабагадан ғана дайындалған қайнатылған сорпа (Steckrübeneintopf) Германияда Бірінші дүниежүзілік соғыстың одақтастардың блокадасы (1916–17 жылдардағы Steckrübenwinter немесе Turnip Winter) және 1945–1949 жылдар аралығындағы ашаршылық пен азық-түлік тапшылығы кезінде кең таралған тағам болды. Осының салдарынан көптеген қарт немістердің бұл тағам туралы жағымсыз естеліктері қалды.

Ботаника тарихы

Рутабаганың күрделі таксономиялық тарихы бар. Ең алғашқы сипаттама швейцариялық ботаник Гаспар Баухинге тиесілі, ол 1620 жылы шығарған Prodromus еңбегінде осы туралы жазған. Одан бері ол түрлі таксондарда сорт, түрше ретінде қарастырылған, немесе түр дәрежесіне көтерілген. 1768 жылы шотландтық ботаник Линнейдің сортын The Gardeners Dictionary-де Brassica napobrassica деп түрге жатқызды. Рутабаганың хромосома саны 2n = 38-ге тең. Ол репа (Brassica rapa) мен Brassica oleracea араласуынан пайда болған. Араласу нәтижесінде хромосомалар саны екі еселеп өсіп, аллополиплоидқа айналды. Бұл байланысты алғаш рет 1935 жылы Ву Чан Чун жариялап, оны U үшбұрышы деп атады.

Нидерланды

Нидерландыда ротабага дәстүрлі түрде қайнатылып, пюре жасалады. Картоп пюресін (кейбір рецепттерде, басқа көкөністер мен жемістердің пюресін қосып) қосу арқылы "стампот" (маш-пот) дайындалады, бұл тағам көбінесе түтінделген шұжықпен бірге беріледі.

Польша

Екінші дүниежүзілік соғыстың ауыр жылдарында шалқан жұмыр (рутабага) және оның шырыны халықтың күнделікті тағамының маңызды бөлігі болды және көп мөлшерде пайдаланылды.

Швеция мен Норвегия

Швеция мен Норвегияда ротабага картоппен, кейде морковьпен пісіріледі және сары маймен, сондай-ақ кейде қорықпен немесе сирек жағдайда сүтпен немесе қаймақпен бірге пюре жасалып, "rotmos" (швед тілінде – "тамырдан жасалған пюре") немесе "kålrabistappe" (норвег тілінде) деп аталатын қоспа дайындалады. Кейде пияз да қосылады. Норвегияда "kålrabistappe" көптеген мерекелік тағамдарға, оның ішінде smalahove, pinnekjøtt, raspeball және тұздалған сельдьге міндетті түрде беріледі. Швецияда "rotmos" көбінесе сорпаланған және қайнатылған шошқаның тібігімен бірге желінеді, оған горчица қосылады. Бұл классикалық швед тағамы "fläsklägg med rotmos" деп аталады.

Финляндия

Финдерлер ротабаганы әртүрлі тәсілдермен жейді және пісіреді. Ротабага – финдерлердің Рождествосында картоп пен морковьтан басқа үш негізгі тағамның бірі болып табылатын танымал рождестволық лантулаатичко тағамының негізгі ингредиенті. Пісірілмеген және жұқалап кесілген ротабага мектепте және жұмыс орнында түскі асқа көбінесе салат ретінде ұсынылады. Ротабага салатына көбінесе кішміз немесе консервіленген ананас қосылады. Кейде жұқа кесілген шикі морковь ротабагамен араластырылады. Финдерлер тамырлы көкөністерді қажет ететін көптеген тағамдарда ротабаганы қолданады. Фин сорпасының негізі көбінесе картоп, морковь және ротабагадан тұрады. Фин тағамдарында ротабаганы пісіруге, ауызда пісіруге, қайнатуға және грильдеуге болады. Пеште пісірілген тамырлы көкөністер – Финляндиядағы тағы бір үй тағамының классикасы: ротабага, морковь, қызылша және картоп тұз бен маймен пеште пісіріледі. Карелиялық қазан (karjalanpaisti) – голландиялық пеште ұзақ пісірілген тамырлы көкөністер мен еттен жасалған танымал баяу пісірілетін тағам. Фин супермаркеттерінде ротабага, қызылша және морковь сияқты тамырлы көкөністерден жасалған картоп чиптерінің басқа түрлері сатылады. Ротабага лантукукконың (ротабага кукко, Савония және Карелияның дәстүрлі тағамы) құрамына да кіреді.

Англия

Англияда швед түбірі сәбізбен бірге қайнатылып, май мен ұнтақталған қара бұрышпен басылады немесе пюре жасалады. Дәмді пісіру суы көбінесе сорпаға немесе соусқа қосымша ретінде сақталады. Швед түбірі сонымен қатар танымал Branston Pickle дәмдеуішінің құрамына кіреді. Швед түбірі Корнуоллдан шыққан пастың төрт дәстүрлі құрамының бірі болып табылады.

Шотландия

Шотландияда, бөлек қайнатылған және пюреленген, швед (нипс) пен картоп "нипс және тати" (тати – шотланд тілінде картоп сөзі) деп аталып, дәстүрлі Бернс кешкі асының негізгі тағамы – хаггиспен (шотландтың ұлттық тағамы) бірге беріледі. Нипс пен морковь немесе картопты бірге пюрелеген кезде клапшот деп атайды. Нипс пен тати шамамен тең мөлшерде тұздалған суда қайнатылып, маймен ұнтақталады. Дәмді күшейту үшін қара бұрыш қолданылуы мүмкін. Алайда, пияз ешқашан қосылмайды. Аймақтық тұрғыдан, нипс көбінесе сорпалар мен қайнатпалардың құрамына кіреді.

Уэльс

Швед – кавл деп аталатын дәстүрлі Уэльстік қой сорпасының маңызды көкөніс құрамы. Тек картоп пен шведтен жасалған пюре елдің солтүстік-шығысында понш маип, Ллин түбегінде мвтрин, ал басқа аймақтарда стwnш рвден деп аталады.

Австралия

Австралияда швециялық түстер (жұмсақ түстер) қазандықтарда, сорпаларда және суптарда дәм беру үшін қолданылады.

Канада

Канадада олар қысқы көкөністер саналады, себебі ұқсас көкөністермен бірге бірнеше ай бойы салқын жерде немесе жертөледе сақтауға болады. Олар көбінесе гарнир ретінде қолданылады. Сондай-ақ, майдаланған ет және Рождество торттары сияқты тағамдарда толтыру үшін де пайдаланылады. Ньюфаундлендте оны Джигс кешкі асымен бірге береді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда олар көбінесе қыста қолжетімдірек, бірақ жылдың көп бөлігінде оңай сатып алуға болады. Олардың ең жақсы Оңтүстіклендте өсетіні айтылады, онда қыстар суық болады. Әдетте оларды сары маймен басып ұсынады, бірақ оларды кастрюльдер немесе тостаған сияқты басқа тағамдарға да қосады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та рутабага көбінесе жемелмейді, бірақ оны қайнатпа немесе тұшпараның құрамында, морковьпен бірге ұсатылып немесе пісірілген тағамдарда табуға болады. Ол кейде Жаңа Англиядағы қайнатылған ет тағамдарына қосылады.

Фитохимия

Рутабага және цианогликозидтерді қамтитын басқа да тағамдар (оның ішінде маниок, жүгері, бамбук сабақтары, тәтті картоп және лима бұршақтары) цианидті бөліп шығарады, ол кейін тиоцианатқа дейін детоксикацияланады. Тиоцианат қалқанша безінің йодты тасымалын тежейді және жоғары дозада қалқанша безі тініндегі органикалық процесте йодпен бәсекелеседі. Тиоцианатты қамтитын тағамдардың йодты тұтынудан артық мөлшерде пайдаланылуы салдарынан диетадағы теңгерімсіздік зобаға алып келуі мүмкін, ал бұл қосылыстар гипотиреозға ықпал етуі мүмкін. Дегенмен, қалыпты мөлшердегі брассика көкөністерінен алынған глюкозинолаттарды тұтынудан адамдарда зиянды әсерлер туралы ешқандай хабарлама жоқ. Брассика көкөністеріндегі глюкозинолаттардың мөлшері құрғақ массаның шамамен бір пайызын құрайды. Бұл қосылыстар рутабаганың ащы дәмін де тудырады. Сулы кресс, горчица жапырақтары, репа, брокколи және хрен сияқты, рутабаганың ащылығын сезіну адамдарда TAS2R ащы рецепторына әсер ететін генмен реттеледі, ол рутабагадағы глюкозинолаттарды анықтайды. PAV/PAV (супертастер) генотипі бар сезімтал адамдар рутабаганы сезімтал емес адамдарға қарағанда екі есе ащырақ сезінеді. Аралас типтегі (PAV/AVI) айырмашылық рутабага үшін маңызды емес. Сондықтан, сезімтал адамдар кейбір рутабагаларды жеуге тым ащы деп табады. Дәм мен иіске ықпал ететін басқа химиялық қосылыстар: глюкохеиролин, глюкобрассиканапин, глюкобертероин, глюконаполейферин және глюкоэризолин. Рутабагадан өсімдік патогендеріне қарсы қорғанысқа көмектесетін бірнеше фитоалексиндер бөліп алынды, оның ішінде 2004 жылы хабарланған үш жаңа фитоалексин бар. Рутабаганың құрамында С витамині көп: 100 г 25 мг, күндізгі ұсынылған дозаның 30% құрайды.

Мал шаруашылығы

"Швециялық жуа" тамыры мен жапырақтары 19-ғасырдың басында мал азығы ретінде қолданыла бастады, қысқы мал төрегі үшін пайдаланылды. Оларды тікелей (доғарылған немесе бункерден) беруге болады, немесе жануарларға даладағы өсімдіктерді тікелей жеуге мүмкіндік беруге болады.

Хэллоуин

Солтүстік Англия, Батыс Англия, Ирландия және Шотландия тұрғындары көптен бері шатырды оюлап, зиянды рухтарды қорғау үшін оларды шам ретінде пайдаланып келген. Орта ғасырларда балалардың шулы топтары Шотландияда "тұмшық бас" деп аталатын оюлы шатырларды алып жүріп, маска киіп көшеде аралаған. Көбінесе қазіргі кезде шатырды мүмкіндігінше қатыгез және қорқынышты етіп ойып, Хэллоуинде үйдің терезесіне немесе есігіне қойып, жаман рухтарды аластату үшін қолданады. 1980 жылдары Еуропада тығыз қысқақтар қолжетімді болғаннан бері, олар бұл қызметтің көп бөлігін өздеріне алды. Мэн аралында Hop tu Naa (Манкстың Хэллоуинімен теңдесетін) кезінде шатырдан шам жасап, оны шам немесе фонарьмен жағып, кейбір балалар үйден-үйге апарып, Hop tu Naa әнімен бірге ақша немесе тамақ сұрайды. Күйген шатырдың иісі – бұл мерекенің есте қаларлық бөлігі.

Фестивальдар

Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы жергілікті шаруалар базары жыл сайын базар маусымының соңғы күні «Халықаралық Рутабага Керлинг Чемпионаты» деп аталатын жарыс ұйымдастырады. Миннесота штатының Асков және Висконсин штатының Камберленд ауылдары тамыз айында жыл сайын рутабага фестивальдарын өткізеді.