1921 жылғы Англо-Ирланд шарты

Кіріспе

1921 жылғы келісім, ол Ирландияның Тәуелсіздік соғысын аяқтады. 1921 жылғы келісім. 1921 жылғы англо-ирландтық келісім (An Conradh Angla Éireannach), Ирландияда көбінесе «Келісім» деп аталады, Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі және Ирландия Республикасының өкілдері арасындағы келісім болды. Ол Ирландия еркін мемлекетінің бір жыл ішінде «Британ империясы» деп белгілі ұлттар қауымдастығы» шеңберінде өздігінен басқару құқығына ие доминион ретінде құрылуын қамтамасыз етті, бұл мәртебе «Канада доминионының мәртебесімен бірдей» болды. Сонымен қатар, 1920 жылғы Ирландия үкіметі заңымен құрылған Солтүстік Ирландияға, Ирландия еркін мемлекетінен шығу құқығы берілді (12-бап), оны Солтүстік Ирландия Парламенті пайдаланды. Келісімге 1921 жылдың 6 желтоқсанында Лондонда Ұлыбритания үкіметінің өкілдері (соның ішінде британдық делегацияның басшысы, премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж) және Ирландия Республикасының өкілдері, оның ішінде Майкл Коллинз және Артур Гриффит қол қойды. Ирландиялық өкілдер Ирландия Республикасы атынан әрекет етуге толық өкілеттік алды (жоғары тұрған органдарымен кеңеспей келісімге қол қоюға уәкілеттік алған келіссөзшілер), бірақ Ұлыбритания үкіметі бұл мәртебені мойындаудан бас тартты. Келісімнің талаптарына сәйкес, Оңтүстік Ирландияның Төменгі палатасына сайланған депутаттардың «мәжілісі» және [жеке] Ұлыбритания Парламенті келісімді бекітті. Іс жүзінде, Dáil Éireann (де-факто Ирландия Республикасының заң шығару жиналысы) келісімді талқылап, содан кейін мақұлдады; депутаттар содан кейін «мәжіліс» өткізді. Келісім шартты түрде мақұлданғанымен, бұл бөліну Ирландия азаматтық соғысына әкелді, оны келісімді қолдаған тарап жеңді. Келісімде көзделген Ирландия еркін мемлекеті 1922 жылдың 6 желтоқсанында корольдік жарлықпен конституциясы заң күшіне енген кезде құрылды.

1921 agreement which ended the Irish War of Independence
the 1921 treaty

The 1921 Anglo Irish Treaty (An Conradh Angla Éireannach), commonly known in Ireland as The Treaty and officially the Articles of Agreement for a Treaty Between Great Britain and Ireland, was an agreement between the government of the United Kingdom of Great Britain and Ireland and representatives of the Irish Republic that concluded the Irish War of Independence. It provided for the establishment of the Irish Free State within a year as a self governing dominion within the "community of nations known as the British Empire", a status "the same as that of the Dominion of Canada". It also provided Northern Ireland, which had been created by the Government of Ireland Act 1920, an option to opt out of the Irish Free State (Article 12), which the Parliament of Northern Ireland exercised. The agreement was signed in London on 6 December 1921, by representatives of the British government (which included Prime Minister David Lloyd George, who was head of the British delegates) and by representatives of the Irish Republic including Michael Collins and Arthur Griffith. The Irish representatives had plenipotentiary status (negotiators empowered to sign a treaty without reference back to their superiors) acting on behalf of the Irish Republic, though the British government declined to recognise that status. As required by its terms, the agreement was approved by "a meeting" of the members elected to sit in the House of Commons of Southern Ireland and [separately] by the British Parliament. In reality, Dáil Éireann (the legislative assembly for the de facto Irish Republic) first debated then approved the treaty; members then went ahead with the "meeting". Though the treaty was narrowly approved, the split led to the Irish Civil War, which was won by the pro treaty side. The Irish Free State as contemplated by the treaty came into existence when its constitution became law on 6 December 1922 by a royal proclamation.

Ирландиялық өкілетті өкілдердің мәртебесі

Де Валера 1921 жылы Лондондағы келіссөздерге бірнеше келісім жобаларын және оның кабинетінен алынған құпия нұсқауларын ирландиялық өкілетті өкілдермен бірге жіберді. Британдық тарап олардың толық өкілеттік күшімен ресми аккредиттеу туралы сұрамады, бірақ оларды «Ирландияның Британ империясы деп аталатын ұлттар қауымдастығымен ирландиялық ұлттық талаптарды қалай үйлестіруге болады» деген мақсатта сайланған депутаттар ретінде шақырды деп есептеді. 1921 жылдың тамызындағы бұл шақыру де Валераның Британия енді тәуелсіз мемлекетпен келіссөздер жүргізіп жатыр деген пікіріне қарсы пікір білдіргеніне байланысты бір айдан астам уақытқа кешіктірілді, бірақ Ллойд Джордж осы пікірді үнемі жоққа шығарды. Осы уақытта 26 тамызда де Валера Республика Президенті болып сайланды, негізінен тәуелсіз мемлекеттер арасындағы қалыпты тәртіп бойынша келіссөздерге өкілетті өкілдерді аккредиттеу үшін. 14 қыркүйекте Dáil парламентінің барлық спикерлері бірауыздан өкілетті өкілдердің тәуелсіз Ирландия Республикасын ұсыну үшін жіберілгенін мәлімдеді және де Валераның ұсыныстарын қарсылықсыз қабылдады, бірақ кейбіреулер де Валераның өзі конференцияға қатысуы керек деп сақтық білдірді. 18 қыркүйекте Ллойд Джордж еске салды: 7 қазанда де Валера «Ирландия Республикасы Үкіметінің» атынан «Президент» ретінде аккредиттеу хатына қол қойды, бірақ британдық тарап бұл хатты талап еткен жоқ. Ирландия және Ұлыбритания тараптары егер келіссөздер сәтсіз аяқталса, 1921 жылдың шілдесінде қол қойылған бітім бұзылып, соғыс қайта басталатынын білді, екі тарап та мұндай соғысты қалаған жоқ. Үш ай өтті, бірақ ешқандай келісімге қол жеткізілмеді. Өкілетті өкілдердің екіұшты мәртебесі 1921-1922 жылдары келісім мазмұнына байланысты ұлтшыл қозғалыста бөлініс тудырғанда күтпеген салдарға әкелді. Өкілетті өкілдер әдетте келіссөздерді өздері қалағандай жүргізуге толық құқықтарға ие, бірақ де Валера оларға кез келген «негізгі мәселе» бойынша және «қол қоюға дайын келісім жобасының толық мәтінімен» өз кабинетіне қайта жүгінуді тапсырды, бұл қиындықтар тудырды. Кейіннен келісімге қарсы болған тараптар, тәуелсіз республиканың өкілетті өкілдерінің көп нәрседен бас тартуға көндірілгенін сезінді. Келісімді қолдаған тараптар 11 қазаннан кейін келіссөздер британдықтар тәуелсіз мемлекетпен келіссөздер жүргізбесе де, келісімнің ирландиялық тәуелсіздікке қарай жасалған маңызды алғашқы қадам болғанын дәлелдеді.

De Valera sent the Irish plenipotentiaries to the 1921 negotiations in London with several draft treaties and secret instructions from his cabinet. Pointedly the British side never asked to see their formal accreditation with the full status of plenipotentiaries, but considered that it had invited them as elected MPs "to ascertain how the association of Ireland with the community of nations known as the British Empire can best be reconciled with Irish national aspirations". This invitation in August 1921 had been delayed for over a month by a correspondence in which de Valera argued that Britain was now negotiating with a sovereign state, a position Lloyd George continually denied. In the meantime, de Valera had been elevated to President of the Republic on 26 August, primarily to be able to accredit plenipotentiaries for the negotiations, as is usual between sovereign states. On 14 September all the Dáil speakers unanimously commented that the plenipotentiaries were being sent to represent the sovereign Irish Republic, and accepted de Valera's nominations without dissent, although some argued that de Valera himself should attend the conference. On 18 September Lloyd George recalled that: On 7 October de Valera signed a letter of accreditation as "President" on behalf of the "Government of the Republic of Ireland", but the letter was never requested by the British side. Both the Irish and British sides knew that, in the event of failure, the truce agreed in July 1921 would end and the war would inevitably resume, a war that neither side wanted. Three months had passed by with nothing agreed. The ambiguous status of the plenipotentiaries was to have unforeseeable consequences within the Nationalist movement when it divided over the treaty's contents in 1921–22. Plenipotentiaries usually have full powers to handle negotiations as they see fit, but de Valera had given them instructions to refer back to his cabinet on any "main question" and with "the complete text of the draft treaty about to be signed", which created difficulties. Subsequently, the anti treaty side felt that the plenipotentiaries from the existing sovereign republic had somehow been persuaded to agree to accept much less. The pro treaty side was to argue that after 11 October the negotiations had been conducted on the understanding that, even though the British were not negotiating with a sovereign state, the agreement was a significant first step towards Irish sovereignty.

Нәтиже

Келісімге байланысты дау Ирландия Азамат соғысына (1922–1923) әкелді. 1922 жылы оның екі маңызды ирландтық қол қойған тұлғасы – Артур Гриффит пен Майкл Коллинз екеуі де қайтыс болды. Біркенхед келісімге қол қойғанда: «Мырза Коллинз, осы келісімге қол қоюыммен мен өзімнің саяси өлім жарғыма қол қоямын», – деді. Коллинзке, оған жауап ретінде: «Лорд Біркенхед, мен өзімнің нақты өлім жарғыма қол қоямын», – деген сөз айтқандығы айтылады. Коллинз 1922 жылдың тамыз айында Беал-на-Блаттағы шабуылда келісімге қарсы республикашылдар тарапынан өлтірілді, бұл Гриффиттің жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болғаннан кейін он күн өткен соң болды, оның шаршау салдарынан болғаны айтылды. Екеуінің орнына В.Т. Косгрейв келді. Делегацияның тағы екі мүшесі Роберт Бартон мен Эрскин Чайлдерс азамат соғысында келісімге қарсы болды. Чайлдерс, соғыста келісімге қарсы насихаттың жетекшісі, 1922 жылдың қараша айында тапаншасы болғаны үшін еркін мемлекет тарапынан атқыланды. Келісімнің монархқа, генерал-губернаторға және келісімнің заңдағы басымдығына қатысты ережелері 1932 жылы Ұлыбритания Парламенті Вестминстер статутын қабылдағаннан кейін Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясынан алынып тасталды. Осы заң бойынша британдық парламент өз еркімен доминиондардың атынан олардың келісімінсіз заң шығару құқығынан бас тартты. Осылайша, Ирландия еркін мемлекетінің үкіметі бұрын британдық парламент өз атынан қабылдаған кез келген заңды өзгертуге құқылы болды. Шамамен 10 жыл бұрын Майкл Коллинз келісім «бостандыққа жету үшін бостандық береді» дейтінін айтқан болатын. Де Валера өзінің 1930 жылдардағы әрекеттерінде де, 1920 жылдары тәуелсіздікке қол жеткізулері туралы қарсыластарын сипаттаған сөздерінде де осы мәлімдеменің дұрыстығын мойындады. «Олар тамаша болды», – деді ол 1932 жылы ұлына, үкіметке кіргеннен кейін және Косгрейвтің Куманн-на-Гаедиль атқару комитеті қалдырған құжаттарын оқығаннан кейін. Сол кездегі британ үкіметі 1914 жылдан бері Ирландияның барлық бөлігі үшін үкіметтік басқаруды қалағанмен, британдық парламент 1921 жылы Ирландияның барлық бөлігіне толық тәуелсіздік берудің, басым протестанттық ирландтық одақтастар мен басым католиктік ирландтық ұлтшылдары арасында үлкен діни зорлық-зомбылықты тудырмайынша мүмкін емес деп сенді. Сол кезде, елдің барлық жерінде одақтастар болғанымен, олар солтүстік-шығыста шоғырландырылды және олардың парламенті алғаш рет 1921 жылдың 7 маусымында отырысқа жиналды. Олардың үкіметтік басқаруға қарсы көтерілісі Ирландиядағы азамат соғысымен қатар «аналық округке» қарсы көтеріліс болар еді. (Қараңыз: Ольстер еріктілері.) 26 округке доминион мәртебесі, алты округті бөлу арқылы, одақтастар ыңғайлы түрде басқара алатынына сенімді болды, сол кездегі ең жақсы келісім болып көрінді. Шындығында, Ирландияға доминион мәртебесі Канада, Жаңа Зеландия және Австралия сияқты елдерге тең болды, бұл 1914 жылғы «Үкіметтік басқару туралы» заңнан әлдеқайда артық болды және, әрине, 19 ғасырда Чарльз Стюарт Парнеллге ұсынылған үкіметтік басқарудан айтарлықтай жетістік болды, бірақ Солтүстік Ирландияны алып тастаудың құны болды. Тіпті де Валераның келісімді талқылау кезінде жасырын ұсынған ұсыныстары да қабылданған мәтіннен маңызды мәселелерде көп ерекшеленбеді және ол ашық түрде ұмтылып жүрген 32 округтік автономиялық республикадан мүлдем алыс болды. Бұл шешім Ллойд Джордждың да ойында көп жылдар бойы болды. 1919 жылдың соңында ол өзінің мүмкіндіктерін қарастыру үшін аға адвокат және бұрынғы ұлттық депутат Тим Хилимен кездесті. 1919 жылдың 11 желтоқсанында Хили ағасына былай деп жазды: «Ллойд Джордж егер ол алты округті бұрынғыдай қалдыратын жоспарды қолдауға қол жеткізе алса, ол елдің қалған бөлігіне Императорлық салықтан босатылған және Кеден мен Акцизді бақылаудағы Доминиондық үкіметтік басқаруға дайын болатынын айтты». Хили бұл идеяның 1920 жылдың ортасында тәуелсіздік соғысы күшейгенге дейін де Валераның бүкіл Ирландия республикасын құруға талап етуінен туындағанын айтты. Ллойд Джордж 1893 жылғы «Үкіметтік басқару туралы» заң жобасын және 1914 жылғы «Үкіметтік басқару туралы» заңның баяу процесін қолдады және 1917–18 жылдары Ирландия конвенциясының мүшелерімен байланыста болды. 1921 жылы оның коалициялық үкіметі консервативті көпшілікке тәуелді болды және 1922 жылдың қазан айында Чанак дағдарысы кезінде құлады.

The split over the treaty led to the Irish Civil War (1922–23). In 1922, its two main Irish signatories, Arthur Griffith and Michael Collins, both died. Birkenhead reportedly said on signing the treaty: "Mr Collins, in signing this Treaty I'm signing my political death warrant", to which Collins is said to have replied, "Lord Birkenhead, I'm signing my actual death warrant." Collins was killed by anti treaty republicans in an ambush at Béal na Bláth in August 1922, ten days after Griffith's death from heart failure which was ascribed to exhaustion. Both men were replaced in their posts by W. T. Cosgrave. Two of the other members of the delegation, Robert Barton and Erskine Childers, sided against the treaty in the civil war. Childers, head of anti treaty propaganda in the conflict, was executed by the free state for possession of a pistol in November 1922. The treaty's provisions relating to the monarch, the governor general, and the treaty's own superiority in law were all deleted from the Constitution of the Irish Free State in 1932, following the enactment of the Statute of Westminster by the British Parliament. By this statute, the British Parliament had voluntarily relinquished its ability to legislate on behalf of dominions without their consent. Thus, the Government of the Irish Free State was free to change any laws previously passed by the British Parliament on their behalf. Nearly 10 years earlier, Michael Collins had argued that the treaty would give "the freedom to achieve freedom". De Valera himself acknowledged the accuracy of this claim both in his actions in the 1930s but also in words he used to describe his opponents and their securing of independence during the 1920s. "They were magnificent", he told his son in 1932, just after he had entered government and read the files left by Cosgrave's Cumann na nGaedheal Executive Council. Although the British Government of the day had, since 1914, desired home rule for the whole of Ireland, the British Parliament believed that it could not possibly grant complete independence to all of Ireland in 1921 without provoking huge sectarian violence between overwhelmingly Protestant Irish Unionists and overwhelmingly Catholic Irish Nationalists. At the time, although there were Unionists throughout the country, they were concentrated in the north east and their parliament first sat on 7 June 1921. An uprising by them against home rule would have been an insurrection against the "mother county" as well as a civil war in Ireland. (See Ulster Volunteers.) Dominion status for 26 counties, with partition for the six counties that the Unionists felt they could comfortably control, seemed the best compromise possible at the time. In fact, what Ireland received in dominion status, on par with that enjoyed by Canada, New Zealand and Australia, was far more than the Home Rule Act 1914, and certainly a considerable advance on the home rule once offered to Charles Stewart Parnell in the nineteenth century albeit at the cost of the exclusion of Northern Ireland. Even de Valera's proposals made in secret during the Treaty Debates differed very little in essential matters from the accepted text, and were far short of the autonomous 32 county republic that he publicly claimed to pursue. The solution that was agreed had also been on Lloyd George's mind for years. He met Tim Healy, a senior barrister and former nationalist MP, in late 1919 to consider his options. Healy wrote to his brother on 11 December 1919: "Lloyd George said that, if he could get support for a plan whereby the six counties would be left as they are, he would be ready to give the rest of the country Dominion Home Rule, free from Imperial taxation, and with control of the Customs and Excise." Healy considered that the idea had foundered on de Valera's insistence on having an all Ireland republic, months before the war of independence became seriously violent in mid 1920. Lloyd George had supported the 1893 Home Rule Bill and the slow process of the 1914 Home Rule Act, and liaised with the Irish Convention members in 1917–18. By 1921 his coalition government depended on a large Conservative majority, and collapsed during the Chanak crisis in October 1922.