Кіріспе

Ұлыбританиядан тәуелсіздігін жариялаған революциялық мемлекет (1916, 1919–1922)

Ирландия Республикасы (Poblacht na hÉireann немесе Saorstát Éireann) – 1919 жылдың қаңтарында Ұлыбританиядан тәуелсіздігін жариялаған мойындалмаған революциялық мемлекет болды. Республика бүкіл Ирландия аралына қарамағын талап етті, бірақ 1920 жылға қарай оның нақты бақылауы Ирландияның 32 округінің ішіндегі 21-іне ғана шектелді. Британ мемлекеттік күштері солтүстік-шығыстың көп бөлігінде, сондай-ақ Корк, Дублин және басқа да ірі қалаларда өздерінің қатысуын сақтап тұрды. Республика ауылдық аймақтарда ең күшті болды және әскери күштері арқылы тікелей бақыламайтын қалалық аймақтардағы халыққа да ықпал ете алды. Оның тарихы 1916 жылғы Пасха көтерілісіне дейін жетеді, осы кезде ирландиялық республикашылар Дублиндегі маңызды нысандарды басып алып, Ирландия Республикасын жариялады. Көтеріліс жаншылды, бірақ аман қалғандары реформаланған Синн Фэйн партиясы аясында республика үшін күресті. Партия 1918 жылғы жалпы сайлауда көпшілік дауыс алып, 1919 жылдың 21 қаңтарында Дублинде Ирландияның алғашқы Dáil (парламенті) құрды. Республикашылар үкімет, сот жүйесі және полиция күштерін құрды. Сонымен қатар, Ирландиялық еріктілер, Дэйлдің бақылауына өткеннен кейін Ирландия Республикалық Армиясы (IRA) деп аталды, Ирландия Тәуелсіздік соғысында британ мемлекеттік күштеріне қарсы күресті. Тәуелсіздік соғысы 1921 жылдың 6 желтоқсанында қол қойылған және 1922 жылдың 7 қаңтарында Dáil Éireann-да тар тілде мақұлданған Англо-ирланд келісімімен аяқталды. Келісім шарттарына сәйкес Уақытша үкімет құрылды, бірақ Ирландия Республикасы номиналды түрде 1922 жылдың 6 желтоқсанына дейін өмір сүрді, осы күні аралдың 32 округінің 26-сы өзін-өзі басқарушы британ доминионы – Ирландия еркін мемлекетіне айналды. Арал 1920 жылғы Ирландия үкіметі заңымен бөлінді, ал унионисттік басымдықты құру және сақтау үшін бөлінген Солтүстік Ирландияның алты округі келісім бойынша еркін мемлекеттен шығу құқығын пайдаланып, Ұлыбританияда қалуды таңдады.

Атауы

Ағылшын тілінде революциялық мемлекет "Ирландия Республикасы" деп аталды. Ирланд тілінде екі түрлі атау қолданылды: Poblacht na hÉireann және Saorstát Éireann, бұл "республика" сөзінің екі баламалы ирландша аудармасына негізделген. "Poblacht" сөзін 1916 жылы Пасхалық жариялаудың авторлары жаңадан ойлап тапты. Saorstát – "саор" ("еркін") және "стáт" ("мемлекет") ирланд сөздерінен құралған біріккен сөз. Оның сөзбе-сөз аудармасы – "еркін мемлекет". Poblacht na hÉireann термині 1916 жылғы жариялауда қолданылған, бірақ 1919 жылы қабылданған Тәуелсіздік декларациясы және басқа да құжаттарда Saorstát Éireann қолданылды. Saorstát Éireann Ирландия Тәуелсіздік соғысы аяқталғанда құрылған Ирландия еркін мемлекетінің ресми ирландша атауы болды, алайда бұл еркін мемлекет республика емес, Британ империясы құрамындағы конституциялық монархияның бір түрі еді. Содан бері "saorstát" сөзі "республика" сөзінің аудармасы ретінде қолданыстан шықты. Ирландия мемлекеті 1949 жылы "Ирландия" деп атауын өзгерткеннен кейін, мемлекеттің сипаттамасы "Ирландия Республикасы" деп жарияланды, ал ирланд тілінде ол Poblacht na hÉireann деп аударылды. Өзінің естеліктерінде Уинстон Черчилль 1921 жылғы 14 шілдеде Эмон де Валераның (сол кезде Dáil Éireann президенті) Дэвид Ллойд Джорджпен (сол кезде Ұлыбританияның премьер-министрі) болған алғашқы кездесуі туралы айтады, осы кездесуде Черчилль де қатысты. Ллойд Джордж – Уэльс тілінің тумасы және белгілі Уэльс тіл білгірі болғандықтан, Saorstát сөзінің сөзбе-сөз мағынасына қызығушылық танытты. Де Валера оған "еркін мемлекет" деген мағынаны беретінін жауап берді. Ллойд Джордж: "Республика сөзін ирланд тілінде қалай айтасыз?" – деп сұрады. Черчилль де Валераның сәл кешігіп, жауап бермегенін айтқаннан кейін, Ллойд Джордж: "Келттер ешқашан республикашыл болған емес және мұндай идеяны білдіретін тума сөздері жоқ екенін мойындауымыз керек пе?" – деді. Лорд Лонгфорд "Peace by Ordeal" еңбегінде басқаша пікір білдіреді: "Ллойд Джорджқа түсіндіргендей, де Валераның ойындағы жалғыз күмән – Гейл тілінің тазалығын сақтаушылар арасындағы қазіргі дау: Республика идеясын кең мағынадағы "Saorstát" арқылы, әлде абстрактілірек "Poblacht" арқылы жақсы жеткізуге бола ма?"

Құру

1916 жылы Пасхалық көтеріліске қатысқан ұлтшыл көтерілісшілер Республиканы жариялады. Осы декларация арқылы олар "Ирландия Республикасы" деп аталатын тәуелсіз мемлекет құруға ниеттенді және бүліктің басшылары ұлттық парламент сайлауға мүмкіндік болғанға дейін "Ирландия Республикасының Уақытша үкіметі" ретінде қызмет ететінін жариялады. Пасхалық көтеріліс қысқа ғасырлы болды, көбінесе Дублинмен шектелді және сол кезде Ирландия халқының көп бөлігінен қолдау таппады. Пасхалық көтерілістің басшылары республиканы жариялады. Ирландия мен Ұлыбритания арасындағы екі монархияны құруды жақтаған Артур Гриффиттің Синн Фейн ұйымы көтеріліске қатыспады. 1917 жылы Гриффиттің Синн Фейні мен Эмон де Валераның республикашылдары бірігіп, жаңа Синн Фейн партиясын құрды. 1917 жылғы Ард Фейс (партиялық конференцияда) келісімге қол жеткізілді, онда партия қысқа мерзімде тәуелсіз республика құруды мақсат ететіні, ал ирланд халқы өздері қалаған үкімет түрін таңдау мүмкіндігіне ие болатыны туралы келісімге келді. Бұл келісімнің шарты мынадай болды: егер халық монархияны таңдаса, британдық патша отбасының ешбір мүшесі монарх ретінде қызмет етуге шақырылмайды. 1918 жылғы жалпы сайлауда радикалды Синн Фейн партиясының кандидаттары – оның ішінде 1916 жылғы көтеріліске қатысқандар – манифест жариялады, онда: "Синн Фейн осы Республиканың құрылуын қамтамасыз етуді мақсат етеді" делінген. Олар сондай-ақ британ парламентін бойкоттап, оның орнына Дублинде жаңа ирландтық ассамблеяны біржақты түрде құруды ұсынды. Синн Фейн кандидаттары 105 орынның 73-ін жеңіп алды, олардың 25-і қарсы кандидаттардың болмауына байланысты даусыз жеңіске жетті. 1919 жылғы 21 қаңтарда олардың 27-сі Дублиндегі Мансион-хауста жиналып, Dáil Éireann-ті құрды. Тағы 35 мүшесі "Fe ghlas ag Gallaibh" (жат жұрттық жаулар тұтқындаған) және тағы төртеуі "Ar díbirt ag Gallaibh" (жат жұрттық жаулар депортациялаған) деп тіркелді. Отыз жеті басқасы қатыспаған (as láthair ретінде) деп тіркелді, олар негізінен кейін Солтүстік Ирландияны құрайтын солтүстік алты округтен шыққандар еді. Бұл кездесуде Дэйл Ирландияның Тәуелсіздік декларациясын қабылдады. 1916 жылғы Пасхалық жарияланғанынан кейін, Дэйл 1916 жылғы Пасхадан бастап Ирландия Республикасын ретроспективті түрде құрды. Тәуелсіздік декларациясы шығарылған күні, Темірсутегі гелигнайт жүгін алып бара жатқан Корольдік Ирландия полициясының (RIC) екі қызметкері, Дан Бриен мен Шон Трейси бастаған Ирландиялық еріктілердің 3-ші Типперри бригадасының мүшелері жасаған Типперри Солохедбег шабуылында қаза тапты. Бұл шабуылға Дэйл бұйрық бермеген, бірақ оқиғалардың барысы Дэйлді еріктілерді Ирландия Республикасының армиясы ретінде мойындауға итермеледі, сондықтан Солохедбег оқиғасы еріктілер мен Ұлыбритания арасындағы жарияланбаған ағылшын-ирланд соғысының бастауы болды. Кейінірек Бриен былай деп есіне алды: "Трейси маған соғысты бастаудың жалғыз жолы біреуді өлтіру екенін айтты, сондықтан біз кейбір полиция қызметкерлерін өлтіруді жоспарладық". 1919 жылы республика құру шешімі, басқа үкімет формасынан гөрі, маңызды болды, өйткені ол Ұлыбританиямен барлық конституциялық байланыстарды толығымен жоққа шығарды және партияны 1914 жылғы "Үй билігі туралы" заңға сәйкес бастапқы өзін-өзі басқаруды немесе Британ империясының жалғасқан мүшелігін қамтитын кез келген келісімге қарсы қойды. Бұл шешімге кедергі келтірген фактор – солтүстік-шығыстағы юнионистер ұзақ уақыттан бері олар республиканың ешбір түріне қатыспайтынын мәлімдеген – шешілмеді, солтүстік-шығыс округтары 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңға сәйкес Ұлыбританияның құрамында қалды, ал кейіннен Англо-ирланд келісіміне сәйкес.

Дэйл Эирэн

Республиканың орталық институты – 1918 жылғы жалпы сайлауда сайланған ирландтық парламент мүшелерінің көпшілігі құрған, бір палаталы Дэйл Эйрэн ассамблеясы болды. Ирландияның лорд-лейтенанты, британдық Дублин қамалы әкімшілігінің басшысы шақырған келесі екі жалпы сайлауды ұлтшылдар Дэйлге сайлау ретінде қарастырды. Екінші Дэйл Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландия парламенттеріне 1921 жылғы сайлауда сайланған депутаттардан құралды; Үшінші Дэйл 1922 жылғы жалпы сайлауда «Англо-ирланд келісімінде» қарастырылғандай, «Оңтүстік Ирландияның» «уақытша парламенті» ретінде сайланды. Өзінің алғашқы отырысында Дэйл Конституция деп аталатын қысқа мерзімді, уақытша конституцияны, сондай-ақ бірқатар негізгі заңдарды, әсіресе Демократиялық бағдарламаны қабылдады. Одан бөлек, Тәуелсіздік туралы декларацияны бекітті.

Мемлекет және үкімет басшылары

Бастапқыда, республикашылар мен монархистер арасындағы даудың нәтижесінде Ирландия Республикасының мемлекет басшысы болмады. Республика басшысы бастапқыда «Príomh Aire» деп аталды, бұл сөзбе-сөз «премьер-министр» деген мағынаны білдіреді, бірақ конституцияның ағылшын тіліндегі нұсқасында «Министрлік президенті» деп аталды. Кейіннен, әсіресе президент де Валераның Америка Құрама Штаттарына сапары кезінде, осы лауазым үшін «Dáil Éireann президенті» деген ағылшынша атау да қолданыла бастады. 1921 жылғы 26 тамызда де Валера Dáil-ге өзін «Республика президенті» деген жаңа лауазымға тағайындауды ұсынды, осылайша ол алдағы келісімшарт келіссөздерінде мемлекет басшысы ретінде танылатын болады. Бұл келіссөздер екі тәуелсіз мемлекет арасында (Ирландияның көзқарасы) жүргізілді деген талапты нығайту мақсатында жасалды, британ үкіметі мен жергілікті саясаткерлер арасындағы (Британияның көзқарасы) келіссөздер емес. 1922 жылғы қаңтарда де Валера отставкаға кеткеннен кейін, оның ізбасарлары Гриффит және Косгрейв өздерін «Dáil Éireann президенті» деп атады.

Әскери

Ирландия Республикасының қарулы күштері Ирландия еріктілері болды. Тәуелсіздік соғысы барысында олар ресми түрде «Ирландия Республикалық Армиясы» деп аталды, бұл жарияланған республиканың ұлттық армиясы екендігін көрсетеді. Теориялық тұрғыдан Дэйл Министрлігіне бағынышты болғанымен, іс жүзінде жеке IRA колонналары Дублиндегі Бас штабқа (H.Q.) есеп беретін жоғары дәрежеде автономияға ие болды. 1920 жылдың тамызында еріктілердің Дэйлге адалдық серт беруі жөнінде келісім жасалды.

Сот жүйесі мен полиция

Ирландия Республикасының сот жүйесі Ирландия Республикасы соттарының қызметкерлері басқаратын Дэйл соттарының желісінен құралды. Бұл соттар бастапқыда британдық сот жүйесімен қатар жұмыс істеді, бірақ аралдың кейбір аймандарының халқы британдық билікке қарсы болғандықтан, біртіндеп оны ығыстырып шығарды. Британдық заң дауларды төрелікпен шешуге мүмкіндік берді, егер тараптар оған келіссе. Ал Дэйл соттары бастапқыда төрелік комиссиялары ретінде таныстырылғандықтан, оларды тыйым салу мүмкін болмады. Көп жағдайларда Дэйл соттары жергілікті Assize соттарынан жылдамдығы мен тиімділігімен артық болды. Олар қатыгез қылмыстарды қарауға қабілетсіз болды, бірақ шаруалар арасында, әсіресе мал ұрлығына қатысты істерді қатал жазалауда жақсы беделге ие болды. Заңды сақтау және Дэйл соттарының шешімдерін орындау Ирландия Республикалық Полициясына жүктелді.

Функционалдылығы

Ирландия Республикасы жұмыс істейтін мемлекетке тән кейбір белгілерге ие болды: министрлік (кейінгі кезеңдерде мемлекет басшысымен), парламент, сот жүйесі, полиция және конституция. Бұл институттардың тиімді жұмыс істеуі аралдың әртүрлі аймақтарында әртүрлі болды, республикалық институттардың табысы немесе сәтсіздігі аймақтағы ИРА-ның бақылау деңгейіне және 1920 жылдың маусымынан 1921 жылдың шілдесіне дейін белсенді болған «Қара және қоңырлар» мен олардың көмекшілерінің қатыгездігіне байланысты болды. «Қара және қоңырлар» неғұрлым қатыгездік танытса, жергілікті халық Дублин қамалының әкімшілігінен және Ассайз соттарынан соғұрлым алшақтап, республикалық баламаларға қолдау білдірді. 1920 жылдың 6 тамызындағы «Дейл» жарлығы сияқты кейбір шаралар, рұқсатсыз эмиграцияны тыйым салды және қатаң түрде орындалды. Ирландия Тәуелсіздік соғысының қақпайында «Қара және қоңырлардың» жасаған зұлпылары Корк қаласын өртеуге дейін жетті (бұл АҚШ-та және король Георг V-тен кеңінен сынға ұшырады), Республикалық полиция және «Дейл» соттары өркендеді, ал британдық сот жүйесінде біліктілікті алған аға адвокаттар «Дейл» соттарында айыпталушылардың мүддесін қорғады. Бірақ 1921 жылдың шілдесіндегі бітімге қол қойылғаннан кейін, «Қара және қоңырлар» өз қызметін тоқтатқаннан кейін де «Дейл» соттары мен полициясының тиімділігі тұрақсыз болды. Бұл, әзірге жаңа полиция күші жұмыс істеуге дайын болмағандықтан, 1922 жылдың басында Корольдік Ирландия полициясының (RIC) таратылуына байланысты болды; осы аралықта келісімге байланысты бөлінген Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) жалғыз полиция күшіне айналды. «Дейл» соттарының негізгі функциясы азаматтық істерді қарау болды және қылмыстық істерге сирек араласты. Кабинет жиі, бірақ қажеттілікке орай құпия түрде отырысқа жиналатын, соғысты жүргізумен қатар күнделікті мәселелерді де қарастыратын. «Дейл» 1921 жылдың шілдедегі бітімге дейін 21 күн бойы, ал одан кейін жиі жиналды. Республикаға қолдау, соғыс кезінде үнемі өзгере тұрса да, елдің оңтүстігінде ең жоғары деңгейде болды. Ирландия Республикасының билікке талап етуі одақтастар басымдығы бар Солтүстік Ирландия және Дублин округінің оңтүстігінде қабылданбады.

Тану

Президент де Валераның АҚШ-тағы және Версаль бейбітшілік конференциясындағы республиканың «елшісі» Шон Т. О’Келлидің халықаралық мойындау алуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. О’Келли 1919 жылғы сәуір айында Парижде Республиканың «елшілігін» құрды, ал доктор Патрик Маккартан сол кезде Вашингтонда бірін құрды. Көптеген ирланд-американдықтардың күшті лоббилеуіне қарамастан, президент Вудро Вильсон британдықтарды ренжітпеу үшін конференцияда ирланд мәселесін көтеруден бас тартты. Соңында маусым айында «Ирландияның мойындау талабы» Конференция төрағасы Жорж Клемансоға жеткізілді, бірақ нәтижесіз болды. 1920 жылғы маусым айында Дублинде «Жаңа Ресей Социалистік Федеративтік Кеңес Республикасы мен Ирландия Республикасы арасындағы келісім жобасы» таралды. Ертедегі большевизм тарихшысы Э.Х. Карр «келіссөздер екі тараптан да аса маңызды емес» деп есептеді. Мойындау мәселесі жаңа Дайл, әсіресе де Валера, соғыстан кейін жеңімпаз державалар арасындағы қарым-қатынастың қалыптасуын қаншалықты толық түсінген деген сұрақ тудырады. Вильсон ұлттарға өзін-өзі анықтау құқығын уәде еткен еді және халықаралық нормалар өзгеріп жатты. 1918 жылғы қаңтарда жарияланған Вильсонның «Он төрт тармағының» V-тармағы соғыс аяқталғанда барлық колониялардың талап бойынша колониядан босатылатынын уәделемеді, бірақ отарлық халықтың төрелік талаптары оның үкіметі тарапынан кез келген талаптармен «тең салмақта» болады деді. Бүкіл аралдың тәуелсіздігін бір жақты жариялау арқылы жаңа республика Ұлыбританияның немесе ирландтық лоялистердің пікірлеріне «тең салмақ» бермеді. Вильсонның формуласының осы бөлігін дұрыс түсінбеген немесе қате оқығандықтан, Дайл оның басты одақтасына қарсы қолдауын күтті. 1919 жылғы қаңтарда Ирландия Республикасының тәуелсіздік туралы жарияланымы Версальде шарттарды келіскен төрт басты державаның бірі болған Ұлыбританияға қарсы болды. РСФСР де Версальге шақырылмады. Қару тоқтау күшіне енгенімен, Бірінші дүниежүзілік соғыс оны тоқтатуға арналған шарттарға қол қойылғанша, техникалық тұрғыдан аяқталмады, бастапқысы 1919 жылғы 28 маусымда Германиямен жасалды. Британдықтардың пікірінше, 69 жаңа Sinn Féin парламент мүшесі Вестминстерде өз орындарын алудан бас тартты (консервативтік партияның жеңілдеуіне), ал ирландтық мәселе бұрынғы Орталық державалармен жасалған маңызды шарттарға қол қойылғаннан кейін шешілетін болады, бұл Sinn Féin көпшіліктің өкілдері ретінде, республика жариялаған болса да, болмаса да. Ирландия Республикасы британдық үкімет тарапынан ешқашан мойындалмады. Оның бастапқы мазмұны іске асырылатын болып саналмағандықтан, Дэвид Ллойд Джордж басқаратын үкімет 1914 жылы қабылданған Үшінші үй билігі туралы заңға түзетулер енгізу жоспарларынан бас тартты, 1917–18 жылдары Ирландиялық конвенцияны шақырып алды. Британдық кабинет 1919 жылғы қыркүйектен бастап Уолтер Лонгтың 1918 жылғы ұсыныстары бойынша жұмыс істеді, ал 1920 жылғы желтоқсанда олар Ирландия үкіметі туралы 1920 жылғы заңды қабылдады. Бұл екі жеке Ирландия құруға мүмкіндік берді, Ирландияны Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландияға бөліп берді. Әр Ирландияда екі палаталы парламент, ортақ атқарушы билік, Ирландияның Лорд-лейтенанты және Ирландия Кеңесі болуы керек еді. Бұл ұсыныс жаңа Солтүстік Ирландиядағы ирландтық одақтастар тарапынан шамалы ынтамен қабылданды, олар өздерінің үй билігін ешқашан іздемеген, бірақ Ирландиялық республикашылдар, ирландтық ұлтшылдар және Солтүстік Ирландияда болмаған ирландтық одақтастар бірігіп қабылдамады. Британ парламентінің Ирландия үшін заң шығару құқығын қабылдамаса да, Sinn Féin 1921 жылғы мамыр айында екі жалпы сайлауды өткізіп, бірін солтүстікте, екіншісін оңтүстікте, Республикаға жаңа мандат алуға тырысты. Оңтүстікте ешқандай қарсылық болған жоқ, Дублин университетінен басқа барлық орын Sinn Féin кандидаттарына берілді. Солтүстік Ирландияның жаңа парламенті Белфаста алғаш рет 1921 жылғы 7 маусымда көптеген Ольстер одағының өкілдерімен отырысқа жиналды және республиканы ресми түрде мойындамаса да, оның премьер-министрі сэр Джеймс Крейг 1921 жылғы мамыр айында Дублинде Эмон де Валерамен жасырын кездесті. Бұл де Валераның позициясын де-факто мойындау, сонымен қатар де Валераның Крейгті елемеуге болмайтынын мойындауы болды. Дайл мен Ұлыбритания өкілдері арасында 1921 жылғы 9 шілдеде қол қойылған бітім 11 шілдеде сағат 12-де күшіне енеді. Бұл Ирландияның тәуелсіздік соғысының аяқталуын білдірді. 1921 жылғы 14 шілдеде Эмон де Валера алғаш рет Лондон қаласында Дэвид Ллойд Джорджпен кездесіп, келісімге ортақ шешім табуға тырысты. Ол «Оңтүстік Ирландиядағы көпшіліктің таңдалған басшысы» ретінде шақырылған, бірақ республиканы британдық мойындауға кеңейтуге тырысты. Ллойд Джордж оған «келіссөздер арқылы республикаға қол жеткізу мүмкін емес» екенін түсіндірді. Тамыз айында, ресми рәсімдерге дайындық жүргізу үшін де Валера Дайлдің өкілеттігін премьер-министрден Республиканың толық Президентіне дейін жаңартты. Мемлекет басшысы ретінде ол өкілетті елшілерді аккредиттеді, бұл Дайл бекіткен аккредитация оларға Республика кабинетінің мақұлдауын күтпестен шартқа қол қоюға заңдық мүмкіндік берді, олардың кейбіреулері елшілердің арасында болды. Алайда, британдықтардың пікірінше, олар елшілер емес, тәуелсіздіктің бір нысанында болсын, ирланд халқының өкілдері ретінде сайланған парламент мүшелері ғана еді. Қыркүйек айына қарай британдықтар елшілермен «Ирландияның британ империясының қоғамдастығымен байланысын қалай ең жақсы реттеуге болады және ирландтық ұлттық талаптармен қалай үйлестіруге болады» деген конференцияны өткізуді сұрады. Де Валера 12 қыркүйекте «Біздің ұлтымыз тәуелсіздігін жариялаған және өзін егеменді мемлекет деп мойындаған» деп жауап берді. Сол шақыру қайталанды және келіссөздер 11 қазан күні басталды.

Тарату

1922 жылғы 7 қаңтарда Англо-Ирландия келісімін және 1922 жылғы қазан айында Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясын бекіту арқылы Дэйл республиканы Ирландия еркін мемлекетінің конституциялық монархия жүйесімен алмастыруға келісті. 1922 жылғы қаңтарда Уақытша үкімет құрылды, бірақ Ирландия Республикасы таратылмады; оның институттары уақытша билік органдарымен қатар жұмыс істеуін жалғастырды. Майкл Коллинз теория бойынша Оңтүстік Ирландияның Төменгі палатасына есеп беретін және Лорд-лейтенант тағайындайтын Уақытша үкімет төрағасы болып тағайындалды. Ал, республиканың министрлігі де Валераның отставкасынан кейін Артур Гриффиттің басшылығымен президенттік лауазымды жалғастырды. Бірақ екі басқарма тамыз айына дейін біріктірілді, Гриффит пен Коллинздің қазасынан кейін У.Т. Косгрейв екі басшылық лауазымды бір мезгілде қабылдады, нәтижесінде екі маңызды лауазым біріктіріліп, ерекше конституциялық гибрид – патша тағайындаған премьер-министр және республика президенті пайда болды. Екінші Дэйл және Төменгі палата екі парламенті 1922 жылғы 16 маусымда сайланған Үшінші Дэйл немесе Уақытша парламент деп аталатын біріккен парламентпен алмастырылды. Ол құрылтай жиналысы ретінде Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясын қабылдап, жаңа Конституцияны бекітті. 1922 жылғы 6 желтоқсанда Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы күшіне енді және Ирландия Республикасы мен Уақытша үкімет институттарының барлығы тоқтатылды.

Мұра

Ирландия Республикасын құрғандардың мақсаты – бүкіл Ирландия аралын қамтитын тәуелсіз республика құру еді. Олар бұл мақсатқа жете алмады, бірақ Ирландия Республикасы өзін-өзі басқару құқығы бар, одақтастыққа қатысты доминион – Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына жол ашты. 1937 жылы жаңа конституция негізінде, еркін мемлекет «Ирландия» деген атаумен толық тәуелсіз республикаға айналды. Бүкіл аралдық республика принципі Ирландия Республикасындағы кемінде үш негізгі саяси партияның (Fianna Fáil, Fine Gael және Sinn Féin) және Солтүстік Ирландиядағы екі негізгі саяси партияның (Sinn Féin және SDLP) басты мүддесі болып табылады.

Ирландия Республикасы келісімнен кейінгі республикалық дәстүрде

1922 және 1923 жылдардағы Азамат соғысынан бері Ирландия Республикасы радикалды республикашылдар және тағы басқалар үшін маңызды символ болып табылады. Азамат соғысы 1922 жылдың маусымында басталды, осы кезде Синн Фэйн мен ИРА келісімді қолдаған прагматиктер мен оның шарттарына қарсы болған бейшара республикашылдар арасында жарылды. Атап айтқанда, келісімге қарсы фракция Ирландия еркін мемлекетінің конституциясында британ монархының рөлі сақталуына қарсылық білдірді. Дэйл келісімді ратификациялағанда, оның қарсыластары көбінесе шығып кетіп, Дэйл Ирландия Республикасын «жоюға» тырысып жатыр және оның мүшелерінің мұндай құқығы жоқ деп мәлімдеді. Ирландия сайлаушылары келісімді қолдайтын үміткерлерді Дэйлге сайлағаннан кейін Эмон де Валера «халықтың қателік жасауға құқығы жоқ» деді. Келісімге қарсылар уақытша үкіметті де, ол құрылғаннан кейін Ирландия еркін мемлекетін де мойындаудан бас тартты, Ирландия Республикасының құқықтық жағынан әлі де бар екенін мәлімдеді. Олардың билік тізбегіне бірнеше TD-лер, сондай-ақ 1922 жылдың басында IRA-ның армиялық атқару комитеті кірді, ол енді Дэйл емес, республикаға адал жалғыз орган екенін жариялады. Олар 1920 жылдың тамызында Дэйл мен республикаға да адалдық ант берген және Дэйл келісімді мақұлдағанда олардың анттарын бұзған деп санады. Дегенмен, республикадан бас тарту туралы пікірталас келісім туралы пікірталстар кезінде кеңінен талқыланды. Келісімге қарсы фракция 1922 жылдың маусымында сайланған үшінші Дэйлді де мойындаудан бас тартты, өйткені екінші Дэйл өзін ресми түрде тарату үшін жиналмады (бірақ 19 мамырдағы «сайлау туралы жарияланым», онда кандидаттар мен сайлау күндері көрсетілген, сол кезде қарсылық білдірмеді). Келісімге қарсы республикашылар үшінші Дэйлді және одан туындайтын барлық институттарды заңсыз деп санады, тіпті кейбіреулері оған сайланған болса да (Екінші Дэйлді қараңыз). Содан кейін азамат соғысында келісімге қарсы тарап жеңілді. Ирландия еркін мемлекетіне қарсы белсенді оппозиция 1923 жылдың 24 мамырында Франк Эйкен, ИРА штабының бастығы, «қаруды тастау» бұйрығын бергенде және Эмон де Валера «Артқа қараушы легионға» үндеу жасағанда аяқталды. Эмон де Валера Синн Фэйн президенті қызметін жалғастырды. 1926 жылдың наурыз айында де Валера көптеген келісімге қарсы саясаткерлермен бірге «Фианна Фейл» деп аталатын жаңа партияны құрып, Ирландия еркін мемлекетінің институттарына бойкот жариялады. Дегенмен, қатал бағытты ұстанатын азшылық Ирландия еркін мемлекетінің және оның мұрагері Ирландия Республикасының заңдылығын мойындаудан бас тартты. 1938 жылы өзін екінші Дэйлдің атқару комитеті деп атаған топ өз билігін ИРА армия кеңесіне жүктеді. Ирландия республикалық армиясы 1948 жылы Ирландияға қарсы әскери операцияларын тоқтатты, бірақ өзін Ирландияның заңды үкіметі деп санай берді. Уақытша Ирландия республикалық армиясы (PIRA) 1969 жылдың желтоқсанында түпнұсқа ИРА-дан бөлініп, кейіннен Ирландия Республикасының жалғыз заңды өкілі екенін мәлімдеді. Олар өз талаптарын, ішінара, екінші Дэйл мүшесі Том Магуайрдің қолдауына негіздеді. PIRA 1960 жылдардың соңынан 1998 жылға дейін Солтүстік Ирландияда бомбалау және ату науқанын жүргізді, ал оның саяси қанаты, қазіргі Синн Фэйн партиясы, Ирландия Республикасының әлі де заңды түрде бар екенін, PIRA оның ұлттық армиясы және ИРА армия кеңесі Ирландияның жалғыз заңды үкіметі екенін талап етті. Бұл көзқарас Республикалық Синн Фэйн және Континуити ИРА тарапынан әлі де қолдау табады. Олар таратылғанға дейін PIRA Óglaigh na hÉireann (Ирландияның еріктілері) атауын қолданды, бұл Ирландия қорғаныс күштерінің ресми ирландтық атауы. Континуити ИРА өз талаптарын, ішінара, екінші келісімге қарсы екінші Дэйлдің соңғы тірі қалған мүшесі Том Магуайрден алған қолдауына негіздеді.