Кіріспе

Орыс ертегісі Өлімсіз Кошейдің өлімі немесе Марья Моревна - Александр Афанасьевтың Narodnye russkie skazki жинағында және Эндрю Лангтың Қызыл ертегі кітабында қамтылған орыс ертегісі. Кошеи кейіпкері - өзінің сиқырымен жас әйелдерге қауіп төндіретін зұлым өлмейтін адам.

Сюжет

Иван Царевичтің үш әпкесі болды, біріншісі - Мария ханшайым, екіншісі - Ольга ханшайым, үшіншісі - Анна ханшайым. Ата-анасы қайтыс болғаннан кейін және әпке-қарындастары үш сиқыршыға үйленгеннен кейін ол өз үйінен кетіп, әпке-қарындастарын іздеп шығады. Ол әдемі сарбаз ханшайым Мария Моревнамен танысып, оған үйленеді. Біраз уақыттан кейін ол соғысқа баратынын хабарлайды және Иванға ол жоқ кезде олар тұратын қамалдың тұмшасының есігін ашпауын айтады. Ол тұмшақта не бар екенін білгісі келіп, есікті ашып, оның кеткеннен кейін көп ұзамай Кошейнді шынжырмен бұғауланған және әлсіреп қалған күйінде табады. Кошей Иваннан су әкелуін сұрайды, Иван солай етеді. Кошей он екі қап су ішкеннен кейін, оның сиқырлы күші қайта оралады, ол шынжырларын сындырып, жоғалады. Көп ұзамай Иван Кошейдің Мария Моревнаны тұтқындағанын біліп, оны қуып шығады. Иван Кошейді ұстап алған кезде, Кошей Иванға оны жіберуге айтады, бірақ Иван берілмейді, ал Кошей оны өлтіреді, оның сүйегін баррельге салып, теңізге лақтырады. Иванды қарындастарының күйеулері қайта тірілтеді. Олар жыртқыш құстарға айналатын күшті сиқыршылар. Олар оған Кошейдің сиқырлы аты бар екенін және Иван Баба Ягаға барып, оны да алғанын айтады, әйтпесе ол Кошейды жеңе алмайды. Иван Яганың сынақтарынан аман қалып, атты алғаннан кейін, Кошеймен соғысып, оны өлтіріп, денесін өртеп жібереді. Мария Моревна Иванға қайта оралады, олар оның жеңісін оның әпкелері мен күйеулерімен бірге атап өтеді.

Аудармалар

Ирина Железнованың "Мария Моревна - ғажайып патшайым" атты аудармасы жарық көрді.

Жіктеу

Айтыс Аарн Томпсонның басқа индексі бойынша ATU 552 (Жануарларға үйленген қыздар) типінде, ATU 302 типіндегі эпизодпен (Денеінде жүрегі жоқ алып/Огр) жіктеледі. Бұл ертегі "Кошкейдің жұмыртқадағы өлімі" деп те аталады. Екінші жағынан, славяншы Карел Хоралек 1959 жылы Афанасьевтің "Орыс ертегілерінің" орыс тіліндегі басылымында "Марья Моревна" ертегісі типтердің біріктірілуі екенін көрсетті: AaTh 552, 400 ("Жоғалған әйелді іздеу") және 554 ("Шүкіршілік жануарлар"). Осыған ұқсас, профессор Джек Хейни AT 552A, AT 400/1, AT 554 және AT 302/2 аңыз түрлерінің реті әңгіменің "әдеттегі аңыз түрлерінің комбинациясы" болды деп мәлімдеді.

Тыйым салынған бөлме

Чех ғалымы Карел Хоралек AaTh 552 ("әсіресе славян нұсқаларында") ертегі түрінің әйеліне қарсы есік немесе тұзақты ашу және оны өлтіретін алыпты немесе Огрысты босату мотиві бар екенін атап өтті.

Батырдың көмекшісі

Бірнеше нұсқада, кейіпкер Баба Яга немесе басқа табиғаттан тыс жаратылыстар үшін жұмыс істеген кезде үйреткен сиқырлы жылқының көмегімен зұлым адамды жеңе алады. Осылайша, бұл ертегілерді ATU 302C, "Сақыл атты" деп те жіктеуге болады. Сиқыршының/сарапшының атын бауырмау эпизоды ATU 556F* типті аңыздарға сәйкес келеді, "Сөзгердің аттарын бауырмау". Әңгіме AaTh 302C субтипіне жатқызылған, өйткені халықаралық фольклорлық индекстерде AaTh 302A және AaTh 302B субтипі бұрын басқа әңгімелермен қамтылған. Венгриялық-американдық ғалым Линда Дег 302 типті ертегі 556F* типінің "қосылуы арқылы кеңейтілгенін" айтты, оның айтуынша, бұл комбинация "еуропалықтарда славян, румын және венгр тілдерінен басқа жерлерде аз белгілі". Профессор Андреас Джонс Дегтің талдауын растайды. Ол бұл 302/2 субтипі, "Кошеидің аттың құлдырауынан өлімі", "Славян және венгр халық репертуарында" кездесетінін айтады: батыр күшті атты иеленгеннен кейін, ол сиқыршыны аяқтарымен таптап тастайды немесе Кошеидің тауына оның салт аттысын құлатуға ықпал етеді. Эстониялық зерттеулер 302-түрді сиқырлы жылқымен Орталық және Шығыс Еуропаға орналастырады.

Жануарлар туралы

Марья Моревна мен Кошей өлмейтін ертегісі (екеуі де бір нұсқада) Ресейде АТУ 552 ертегі түрінің ең танымал нұсқасы болып саналады. Әңгіме түрінде кейіпкердің әпкелері жануарлармен некелеседі. Кейбір нұсқаларда, ерлер сиқыршы немесе табиғат күштерінің антропоморфизациясы, мысалы, жел, күн күркірі және жаңбыр, немесе Күн мен Ай сияқты табиғи белгілер. Ричард МакГилливрэй Доукинс сондай-ақ кейбір нұсқаларда талапкерлер "үлік күші зор және сиқырлы адамдар" екенін, бірақ ханшайымдарға шалаң және жыртық киім киіп жүретінін айтты. Орыс фольклоршысы Александр Афанасьев славян фольклорлық дәстүрлерін салыстырмалы талдау негізінде бүркіт, соколь және қарға (немесе қарға) дауыл, жаңбыр, жел сияқты ауа райы құбылыстарына байланысты екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Марья Моревна ертегісінің құс ерлерінен басқа славян халық ертегілерінің ерлерінен, олар Күн, Ай, Күн күркірі және Жел болып табылатын ерлерінен паралельді көрді. Салыстырмалы зерттеуде Карелиялық ғалымдар орыс нұсқаларында үш қайын аға бар екенін атап өтті, ең көп тараған үш орнитоморфты кейіпкерлер: бүркіт (Орел Орлович деп аталады), соколь (Сокол Соколович деп аталады) және қарға (дәл үнемі үшінші талапкер, Ворон Воронович деп аталады). Кейде оларды басқа құс (көгіз немесе көгершін) немесе сүтқоректі (айың, қасқыр, теңіз тұмсығы немесе бұғы) орналасуына байланысты ауыстыра алады. ATU 552 ертегі түрі ATU 554 "Шүкіршілік жануарлары" сияқты түпнұсқалық пішінді алуы мүмкін деген болжам бар, ал өз кезегінде ATU 554 және ATU 302, "Иблис жүрегі жұмыртқада" жануарлардың көмекшілерінің болуынан гөрі терең байланысты көрсетеді. Екі әңгіменің арасындағы қарым-қатынас, АТУ 301 және оның "Үш ұрланған ханшайым" және "Жан де л'Орс" және АТУ 650 "Қуатты Ханс" / "Қуатты Джон" типтері.

Жұмыртқадағы өмір

ATU 302 ертегі түрі, "Денеінде жүрегі жоқ алып (Огр) " немесе "Огрдің жүрегі жұмыртқада" - "әлемдік фольклорлық ертегі түрі". Бұл әңгімелерде өмір күшін немесе "жүрек"ін денесінен тыс жерде, яғни қорапта немесе орыс матриошкасы сияқты жануарлар сериясында жасыратын зұлым адам туралы айтылады. Батыр зұлымдықты жою үшін жүректі іздеп, оны жойып тастауы керек. Ол зұлымның әйелі немесе әйел тұтқынының (көкесінің) көмегімен зұлымның әлсіз жерін тауып алады және ризашылық білдірген жануарлардың немесе оның жануар ағаларының көмегімен жүректі жояды. Профессор Стит Томпсонның айтуынша, ертегі "Айрландиядан Үндістанға дейінгі бүкіл аймақта" өте танымал, ал алптың жүрегінің орналасуы әртүрлі: Азия нұсқаларында ол құс немесе жәндікте жасырылған, ал еуропалық ертегілерде ол жұмыртқада сақталған. Ғалымдар "сыртқы жан" (немесе өмір, "өлім", жүрек) мотивінің едәуір көнелігін және кеңінен таралуын мойындады. Мысалы, фольклоршы сэр Джеймс Джордж Фрейзер өзінің "Алтын бұта" кітабында Еуразия мен Солтүстік Африкадан табылған бірнеше аңыздарды тізімдеп, салыстырды, онда ертегідегі зұлым адам (огры, сиқыршылар мен алыптар) өздерінің жандарын ерікті түрде алады, оны жануарға немесе қорапқа (қорапқа) жасырады, сондықтан ол өлтірілмейтін болады, егер батыр олардың жандарын алушыны жоймаса. Андреас Джонстың айтуынша, Карл фон Сидоу 302 типті ертегі мың жыл бұрын пайда болған деп есептеді. 1702 жылы швед тілінде қолжазбада басылған ең көне нұсқасы болса да, Джонс ауызша айтылған аңыз шын мәнінде ескі болуы мүмкін екенін мойындады.

Шығыс Еуропа

Шығыс Еуропалық "Аргилий және Жалын патшасының оқиғасы" (Зауберленина немесе Трольд Хелена) ертегісінде, оның әпкелері Күн патшасына, Жел патшасына (немесе Дауыл патшасына) және Ай патшасына үйленгеннен кейін, ханзада Аргилий (ху) өзінің қалыңдығы Кавадисканы (немесе Зауберленина) табу үшін саяхаттайды. Олар үйленеді, ал оның әйелі ол жоқ кезде олардың қалтасындағы соңғы бөлмені ашпауды ескертеді. Аргилий мойынсұнбайды да, Өрт патшасы Голофернді босатып жібереді. Линда Дег былай деді: "Мажар тіліндегі нұсқаларда [қамауға алынған қылмыскерді] көбінесе Холоферн деп атайды, Холоферйес, Холофернигес", - деп ол Киелі кітаптағы Холоферн патшасы мен венгр тіліндегі хололо сөзін білдіреді деп сенді.

Орталық Еуропа

Дравалық ертегіде Az acélember ("Қолай адам") атаның өлім алдындағы тілегі - ұлдары өздерінің әпке-қарындастарын кез келген адамға үйлендіру. Бірінші болып бүркіт патша, екіншісі - соколь патша, ал үшіншісі - құс патша өтеді. Олар ағайындыларына бара жатқанда орманға барып, қостарын тігеді. Ағалары ұйықтап жатқанда, кенже інісі көлден шыққан айдаһарларды өлтіреді. Кейін ол ханшайымды ұрлап әкетуге тырысатын алыптармен кездеседі. Жастар оларды алдап, бастарын шауып тастайды. Ағалары оянып, көрші қамалға барады. Патша жас жігіттің батылдығын біліп, оған қызының қолын береді. Патша оған кілттер топтамасын береді және күйеу баласына тоғызыншы есікті ешқашан ашпауын айтады. Ол "Стальной Адамды" босатып, әйелі император шіркеуінен шыққан кезде оны ұрлап алады. Әңгіменің соңғы бөлігінде, құс туысқандарының көмегімен ол Болат адамның күшін табады: көбелектің ішінде, құстың ішінде, түлкідің ішінде.

Ресей

Орыс ертегісінің тағы бір туындысы - "Егор ханзада мен қарға" -да, достыққа бейім Қарақар ханзада Егорды мықты жауынгер патшаға, ханшайым Аграфианаға, оны өзінің әйелі етіп алуға ниетті екеніне нұсқайды. Олар кездескеннен кейін, патшайым соғысқа кетеді, ал ханзада Егор оның сарайына барады. Көп ұзамай ол сөйлейтін скелет тұтқындалған тыйым салынған бөлмені табады. Принс скелетке көмектеседі, ол құтылып, Аграфиана патшаны тұтқындап алады. Худяков, Иван Александрович "Иванъ царевичъ и Марья Маревна" ("Иван Царевич және Марья Маревна") деген атпен орыс ертегісін жинады: жас Иван Царевич әпкелерін бақшада серуендетіп бара жатқанда, кенеттен үш дауыл әйелдерді тұтқынға алады. Үш жылдан кейін, патша ханшайымы Мария Моревнаға шабуыл жасағысы келеді, бірақ саяхат барысында ол үш қартты кездестіреді, олар өздерін бұрқасын деп таныстырады және құс түріне айналады (бірінші - қарға, екінші - бүркіт, үшінші - соколь). Бірқатар оқиғалардан кейін Иван Царевич пен Мария Морева үйленеді, ол оған күміс кілтті береді және оны есікті ешқашан ашпауға ескертеді. Ол барып, қабырғаға шынжырланған алып жыланды көреді. Худяков тағы бір орыс ертегісін жинады, "Анастасья Прекрасная и Иванъ Русский Богатырь" ("Ғажайып Анастасия мен Иван, орыс Богатырь"): Иванның әкесі, орыс Богатыр, оған соңғы тілегі ретінде, қасына келген адамға әпкесін үйлендіруді бұйырады. Үш адам келіп, Иваннан өздеріне апаларын беруін сұрайды. Біраз уақыттан кейін Иван үш әскерді Мария Маревна есімді жауынгер патшайым жеңгенін көреді. Иван оның ақ шатырына басып кіреді және олар шайқасқа түседі. Иван оны жеңеді, ол өзінің Мария Маревна емес екенін, бірақ Анастасия, әдемі деген қыз екенін айтады. Олар беріліп, үйленеді. Анастасия оған өзінің қасабасының кілтін береді және оған белгілі бір есікті ешқашан ашпауын ескертеді. Ол солай істейді және 15 жыл бойы Анастасияның қамауында тұтқын болған Кошимен танысады. Иван бейхабардан қасқырға көмектесіп, оның әйеліне қол жұмсады. Богатыр әлемді аралап, Қарақат патшаға, Шоқпан патшаға және Бөрік патшаға үйленген әпке-қарындастарына барады. Олар оған Кошейды жеңу үшін теңізден келген жылқыны табуды кеңес береді. Профессор Джек В.Хейни сондай-ақ аңызшы Федор Кабреновтің (1895 ? ), Пудождан шыққан. Бұл әңгіменің тақырыбы "Иван Царевич пен Кощей Өлмейтін", ханзада Иван Царевичтің әпкелері "ашық далада" серуендеуге барады, онда үш таңғажайып дауыл пайда болып, әр қызды ұстап алады. Ол өз әпкелерін іздеп шыққаннан кейін, оларды Равен Равенсон, Талон Талонсон есімді үш адамға үйленгенін (бірақ әртүрлі физикалық сипаттамалары бар: біреуі "балшық мұрын, қорғасын құйрық", екіншісі "балшық мұрын, құйма темір құйрық", ал үшіншісі "алтын мұрын, болат құйрық"). Ол оларға шетелдің ханшайымы Мария Царевнаға ғашық болғысы келетінін айтады. Ол оның сарайына барады, бірақ түрмеге қамалады. Ол Мария Царевнамен бір түнге үш сиқырлы затты алмастырады. Олар үйленеді, Иван Царевич "бұтқыр басу арқылы" Өлмейтін Кошейды тұтқынынан босатады. Иван өлтіріледі, бірақ оның құс күйеулері оны тірі және өлі сулармен қайта тірілтеді және оған Кошеяның анасының қораларынан сиқырлы жас есек іздеуді айтады. Профессор Джек Хейни аударған орысша нұсқасында "Үш күйеу баласы" деп аталады. Батыр Иван үш қарындасын бүркітке, соколга және басқа адамға үйлендіреді, содан кейін "Кешекті ханшайым" Мария Моревнаны іздеуге барады. Ол қамалдың тыйым салынған есігін ашып, әйелі Қашқайды өлмейтінді босатып жібереді. Иван өзінің отты "Сывко Бурко" атты атты шақырып, әпке-қарындастарына барады. Иван Кашейдің орнына жеткенде, Мария Моревна құнды ақпарат алады: Кашейдің сыртқы жаны орналасқан жер. Ол сондай-ақ, Ега Егишнаның он екі жылқысын отты өзеннің арғы жағындағы үйінде бағудан алған сиқырлы жылқысын табады.

Мари халқы

Мари халқының "Ивук" ("Ивук") атты ертегісінде бір ауылда екі әдемі қызымен бірге бір қарт жұбайлар тұрады. Бір күні бір бейтаныс кісі ақсақалға келіп, оны соттырады. Олар бір-біріне қатты қызығады, ал ол бір түн ішінде жоғалып кетеді. Оның әпкесі де солай. Көп жылдан кейін Ивук есімді ұл туады. Ивук екі әпкесін іздеуге шешім қабылдайды. Бір топ жынды алдағаннан кейін ол бірнеше сиқырлы заттарды алады және өз қарындасы Майраға үйленген Йорок Йорович сарайына телепорттайды. Кейін ол құстардың иесі Орел Орлович пен оның әйелі Аннаны, Ивуктың әпкесін, аралайды. Орел сұлу ханшайым туралы айтады, ол қараңғы қалада тұрады, оны зұлым сиқыршы патшайым басқарады. Орел мен Йороктың әрқайсысы Ивукқа шаштарының бір талшығын береді, егер оларға көмек қажет болса, оларды шақырады. Біраз уақыттан кейін ол сиқыршы әйелді жеңіп, ханшайымға үйленеді. Бір күні ол орманды аралап жүріп, есігі бар үлкен тасты көреді. Ол есікті ашқанда, ішіндегі тұтқынның тізбектері байланған. Тұтқын Ивуктан бұғы етін сұрап жалбарынады. Ивук бұйрыққа құлақ асады, тұтқын қашып кетеді, оны өлтіріп, әйеліне қол жұмсады. Орел мен Йорок пайда болып, Ивукқа өлім мен өмір суын береді. Олар оған тұтқынның атын жеңе алатын керемет жылқы іздеу керектігін айтады. Ол тек қана сиқыршының қорасынан таба алады. Ол үш күн бойы сиқыршының жылқыларын бағып жүрсе, атын алады.

Коми халқы

Тілші Пол Аристо "Иванның өмірі" деген атпен коми халқының ертегісін жинады. Бұл әңгіменің соңында Іванның әкесі өлім аузында жатып, ұлына үш қарындасын байларға үйлендіруді сұрайды. Ол қайтыс болғаннан кейін үш қарт кісі Иванның әпкелерін әйел алу үшін әр түрлі уақытта пайда болады. Біраз уақыттан кейін Иван патшаның қызының күлкісін көтере алатын адамға үйленетінін біледі. Иван сонымен қатар өз қарындасы мен оның күйеуіне барып, үш сиқырлы бөтелке алады. Оның қайын інісі оған арыстанның үш шашын жұлып алуға кеңес береді, ол принцессаның сарайына жетіп, тікенектегі үміткерлердің бастарымен қоршалады. Сол жерде оны тұтқындап, түрмеге қамап қояды. Іван камерада бөтелкелерді бір-бірден ашады да, кішкентай топ адам шығады. Ұяшықтағы ығы-зығымен ол ханшайымның алдына әкелінеді және әр жолы музыкалық аспапты айырбастайды. Үшінші рет Иван оған үйленуге ұсыныс жасайды, ал ол келіседі. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ханшайым бүкіл қаланы мұра етеді және Иванға кілттер жиынтығын береді, оған он екінші есікті ашуға тыйым салады. Иван құлақ аспай, есікті ашады; оның ішінде қабырғаға шынжырланған он екі басты айдаһар бар. Айдаһар Иванға екі бөтелке арақ әкелуді бұйырады; ол күшін қалпына келтіріп, Иванның әйеліне қолға түседі. Иван оны екі рет табады, бірақ екінші рет көргеннен кейін айдаһар оның басын шауып алады. Сонда қайын інісі келіп, оны сауықтырады. Ер адам Иванға есекке баратын қарт әйелдің үйін табуды кеңес береді, ол қарт әйел үшін жұмыс істегеннен кейін 13-ші төлді таңдауы керек. Жолда Иван үш қарау мен үш маса арасындағы дауды шешіп, шынаны суға қайта салады. Әңгіменің соңында Иванның төлінен 13 қанаты бар үлкен жылқы шығады. Иван әйеліне көмектесіп, өз атын өлтіру үшін айдаһарды аттан түсіреді.

Чуваш халқы

Чуаш халқының аңызында, мажар тіліне аударылған "Аз asszony padisah leánya" ("Әйел падишаның қызы") деген атаумен, қарт әйел өлім аузында ұлы Живанға үйінен кім өтсе, сол кісіге қыздарын үйлендіруді сұрайды. Ұл анасының соңғы тілегін орындап, үш қарындасын үш қайыршыға үйлендіреді. Бір күні ол әрқайсысына барып қалуға шешім қабылдайды. Бірінші әйел бауырлас оны қарсы алып, бірге тамақтанады. Содан кейін үйдің сыртында үлкен дауыл көтеріледі, бірақ бауырлас үйге келетін күйеуінің көп басты айдаһар екенін айтады. Аждаһа адам кейпіне айналып, екеуіне қосылады. Жіван кетер алдында оған аждаһа күйеуінің ағасы сандық пен оның шашы беріледі. Қалған екі әйел бауырластың да жағдайы осындай. Содан кейін жас жігіт Падишахтың қыздарының қасына жетіп, сандықтардың бірін ашады: бір полк пайда болады. Күзетшілер Живаны ұстап алады, оны соғыс патшайымы өзінің тұмсығына қамап қояды. Алайда, жас жігіт үш сандықты алып, бірінен соң бірін ашады да, тұтқындарды ең жақсы тамақпен, сусындармен және музыкамен қуантады. Күзетшілер Живаны әйел падишахтың алдына үш рет алып барады. Оның орнына ол үшінші сандықты әйел падишаның алдында ашып, сандықтағы ғажайыптарды көру үшін береді. Келесі күні падишах қызының Живанның қолында екенін көріп, жас жігітті өлтірумен қорқытады, бірақ қызы оны аямайтынын айтады. Падишах қыз Живанды күйеу баласы ретінде қабылдайды. Жас жігітке белгілі бір есікті ашпау керектігі айтылады, бірақ ол ашылады және тұтқындалған айдаһарды табады. Живан оған су беріп, шынжырларын үзіп тастайды. Аждаһа Живанға әйеліне ұрлық жасайтын болады деп қорқытады, ал жас жігіт оны үш рет құтқаруға тырысады. Живан сәтсіздікке ұшырап, өлтіріледі. Олар оның ағайындыларының шаштарын өртеп, оған көмек көрсетеді: олар оны өлім мен өмір суымен қайта тірілтеді. Живан айдаһардың орнына барып, әйеліне жыланның әлсіз жерін ашу үшін оны мас етуді айтады. Ол өзінің "өмірі" қаздың ішінде, бұқаның ішінде, теңіз жағында жұмыртқада жасырынғанын айтады. Аждаһаның маскүнемдік күйінде өзінің атының да сиқыршыға тиесілі тұқымнан екені жасырылады. Живан сиқыршының жанынан жылқыларын жинап, жақсы атқарған жұмысына сыйақы ретінде бірін алады және оны айдаһардың өмірі бар жұмыртқаны алуға пайдаланады. "Мамалдык" ("Мамалдык") атты басқа бір чуваш ертегісінде Тунгильдик есімді адамның үш қызы (Чагак, Чегеш және Чеппи) және Мамалдык есімді ұлы бар. Өлім аузында жатқанда әкесі ұлына үш қарындасын кімге бірінші келсе, соған үйлендіруді сұрайды. Ол қайтыс болғаннан кейін Мамалдыққа қасқыр, балық және соколь келеді, олардың әрқайсысы үш әпкесіне соғыс жасау үшін адамға айналады. Ол оларды үйлендіреді. Кейіннен Мамалдық үш қайын ағасына барып, қасқырдан үш түк, балықтан үш тарақ, бүркіттен үш қауырсын алады. Содан кейін ол Арсыури есімді адамның қызына үйленеді. Арсыури қайтыс болғаннан кейін Мамалдықтың әйелі оған кілттер жиынтығын береді және 12-ші есікті ашуға тыйым салады. Ол тыйым салуға бағынбай, соңғы есікті ашады: оның ішінде тұтқындалған Верселен есімді жылан бар. Верезелен қашып кетіп, Мамалдықтың әйелімен бірге қалады. Мамалдық көмекке қайын ағаларын шақырады. Жас жігіт Верезеленнің орнына жетеді, онда Мамалдықтың әйелі жыланның өмірі қаздың ішінде, бұқаның ішінде, дуаның ішінде, мұхиттың ортасындағы аралда орналасқан үш жұмыртқада екенін біледі.

Беларусь

Белоруссиялық нұсқада (славист Карел Хоралек қорытып жазған) "Прекрасная девица Алена" ("Қарапайым қыз Алена") патшаның бір ұлы өз әпкелерін Күн күркірі, Мұзды және Жаңбырға үйлендіреді. Ол өзінің саяхаттарында әдемі Аленаның өзінің болашақ қалыңдығы екенін біледі. Олар үйленіп, ол әйеліне ұрланған айдаһарды босатқанда, айдаһардың әлсіз жағы қаздың, қоянның, өгіздің ішіндегі жұмыртқада екенін біледі. Белоруссиядан шыққан екінші нұсқада "Иван Ивановичримский царевич" (Оралектің де келтіргені) батыр Иван Царевич өз әпкелерін Желге, Дауылға және Құстар Патшасына үйлендіреді. Ол сондай-ақ әжеден әдемі сарбаз ханшайым туралы біледі. Ол осы жауынгер ханшайымға барады және онымен күресуді қалайды (ол еркек кейпіне түсті). Олар көп ұзамай үйленеді. Ол оған қамалдың кілтін береді және оған белгілі бір бөлмеге ешқашан кірмеуді ескертеді. Сонда (Исраил) қақпаны ашып, қақпадан адам секілді бір жас жігітті (Құдайдың қаһарына ұшыраған) шығарып алды. Патша осы жауды атпен жеңеді. Бараг Лев Григорьевичтің қазақ тілінде жазған "Янко и корольская дочь" ("Янко мен король қызы") атты ертегісінде, өлім аузында жатқан патша өзінің ұлы Янкоға өлгеннен кейін кімге келсе, сол кісіге үш әпкесін үйлендіруді уәде етеді. Біраз уақыттан кейін үш адам, Рейвен Рейвенсон, Игл Иглсон және Зандер Зандерсон, ханшайымдарды әйелге алу үшін келеді. Кейіннен Янко ұрысып жатқан халықтардан заттарды ұрлап, үш әпкесіне барады. Ол патшаға ат үстінде барады және үш адамнан ұрлаған сиқырлы заттармен оның ханшайымына шабуыл жасайды. Олар үйленеді, ал ол оған кілттерді береді, оған белгілі бір есікті ашуға тыйым салады. Янко оны орындайды да, әйеліне қол жұмсайтын айдаһарды босатқан. Аждаһаның ескертуінше, Янконың онымен бірге әйелін қайтарып алуға үш рет тырысуы (немесе "өмір сүруі") керек. Үшінші рет соққы берген соң, айдаһар Янконы өлтіреді. Янконың қайын ағалары оның мәйітін тауып, оны өмір суымен және өлім суымен қайта тірілтеді. Янкоға ағалары кеңес береді: ол аттарын ұстап, бір сиқыршыдан жылқы тауып алады. Ақыры, Янко атына мініп, шайқасқа шығады, ал оның аттары аждаһаның атын бауырына түсіріп, қастандықты жерге түсіреді.

Литва

Литвалық нұсқада Карл Каппеллер жинаған "Кайзер Онезеле" ("Жансыз император") деген атаумен, кейіпкер үш қарындасын құс гриф, бүркіт және жаңбырқұстардың патшасына үйлендіреді. Әңгіме оның қайын ағалары оған Кайзер Онезеле тұтқындаған сүйікті ханшайымын құтқаруға көмектескенде жалғасады. Принц сонымен қатар үш жануарға, мысыққа, бүркітке және крабқа көмектеседі, бұл оған зұлымның сыртқы жүрегін табуға көмектеседі. Август Лескин тағы бір нұсқаны жинады, Von dem Königssohn, der auszog, um seine drei Schwestern zu suchen, онда жануарлар - соколь, гриф және бүркіт. Батырдың әпке-қарындастарына үйленгеннен кейін құс аға-інілері оған қалыңдық табу үшін жиналады. Олар кейіпкердің қызға үйленер алдында оны жеңіп шығуы керектігін айтады. Ол солай істейді, ал батыр мен жауынгер қыз үйленгеннен кейін, ол оған кілттер жиынтығын береді. Батыр кілттерді қолдана отырып, қасарындағы бөлмені ашады және жау патшасын босатады.

Латвия

Латвиялық адвокат Арведс Швабе (lv) жинағынан алынған латыш ертегісінде "Три сестры, брат да яйцо бессмертия" ("Үш апалы-сіңлілі, бір ағалы-сіңлі және өлместік жұмыртқасы") өлім аузында жатқан патша жалғыз ұлын үш апалы-сіңлісіне қамқорлық жасауға шақырады. Бір күні олар бақта серуендеп жүргенде, үш ханшайым қатты желмен жоғалып кетеді. Ағасы олардың соңынан еріп, жол бойы қоянға, қасқырға, крабқа, құйрық ұясына, масаларға және бүркітке көмектеседі. Ол тауық аяғымен айналып жүретін үйлерде тұратын үш сиқыршыға жетеді. Олардан ол өз әпкелерінің қазір қарғыс атқан ханзадалар - түлкі, бүркіт және аюға үйленгенін біледі. Оларға жету үшін ол алдымен аттар тауып, сиқыршымен жұмыс істеу керек. Ол сиқыршымен жұмыс істегеннен кейін, аттап әрқайсысының қарындастарына ұшып барады және ханзадалардың әңгімесін растайды: олар өз денесінен тыс өмір сүретін айдаһар қарғысына ұшыраған ағайынды. Аждаһаның қасына ұшып бара жатқан ханзаданың қарғысын бұзамын деп ант береді.

Венгрия

Венгрия нұсқасында Фекте саскиралы ("Қара бүркіт патшасы") ханзада әйелімен бірге әкесі сарайға көшіп барады. Патша қаланы аралап жүргенде, есікті ашып, айқышқа шегеленген адамды көреді. Тұтқын өзін "Қара бүркіт патшасы" деп таныстырып, су ішуді сұрайды. Принц оған көмектеседі, ол қашып кетеді, принцессаны өзімен бірге алып кетеді. Тағы бір венгр аңызында, Киралыфи Янко ("Патшаның ұлы, Янко"), Янко сөйлеуші жылқымен бірге күйеу ағаларына: жабайыға, "саскиралиге" (Бөрік патша) және "холокиралиге" (Қарақ патша) барады. Олар Жанкоға "дүниедегі ең әдемі әйелді" қалай табу керектігі туралы кеңес береді. Ол қызды тауып, үйленіп, оның патшалығына көшіп барады. Янко қаланы аралап шыққанда, ол алтын шынжырлармен тұтқындалған көп басты айдаһар орналасқан бөлмені табады. Принс айдаһарға күшін қалпына келтіруге көмектеседі, ол қашып кетеді, принстің әйелі онымен бірге. Венгрияның басқа бір нұсқасында, A Szélördög ("Жел шайтан"), өлім аузында жатқан патшаның соңғы тілегі - оның ұлдары өздерінің қарындастарын өздерінің қамалынан өткен адамға үйлендіреді. Кіші ханзада әкесінің тілегін орындап, қыздарын қайыршы, қасқыр, жылан және еркекпен некеге салады. Кейіннен ханзада шетелдік ханшайымға үйленеді, оның сарайының есігін ашып, Жел шайтанды босатады. Венгриялық Нандор Поганьдің "Сұмдық вишня ағашы" атты ертегісінде патша өліп жатыр, оны тек үлкен ағаштың басында өсетін вишня ғана сауықтыра алады. Бір қойшы оларды алуға ағашқа көтеріледі. Бірнеше уақыттан кейін ол алмаздық алаңда кездеседі. Бірнеше оқиғадан кейін олар үйленеді және ол оған өзінің сарайындағы бөлмелердің кілтін береді. Ол есікті ашқанда, қабырғаға шынжырланған он екі басты айдаһарды көреді. Аждаһа бағушыдан оны босатуын сұрайды, адам оны орындайды. Осыдан кейін айдаһар ханшайымды ұрлап алады, ал қойшы алтын мүйізді жылқының көмегімен оның артынан жүреді.

Чехия

Жазушы Božena Němcová чех ертегісін жинады, O Slunečníku, Měsíčníku a Větrníku, онда ханзаданың әпкелері Күнге, Айға және Желге үйленген. Немкованың нұсқасының қайта баяндалуы, "О slunečníkovi, měsíčníkovi a větrníkovi" деп аталады, принц Силомил есімді, ол аты аталмаған жауынгер ханшайымына үйленеді және әйелі тұтқынынан сиқырлы күштері бар патшаны босатады.

Словения

Жазушы Бозена Немцова сондай-ақ чех ертегісінің словен тіліндегі өте ұқсас нұсқасын жинады, оның атауы O Slunečníku, Měsíčníku, Větrníku, o krásné Ulianě a dvou tatošíkách ("Күн, Ай, Жел, әдемі Улиана және екі Тато туралы"). Принцессалар Күнге, Айға және Желге үйленеді, ал принц әдемі жауынгер принцесса Улианды тапқанша саяхат жасайды. Олар үйленеді. Кейіннен ол оған өзінің сарайының кілтін береді және он үшінші есікті ашпауды айтады. Ол оның бұйрығына мойынсұнбай, есікті ашады: онда ол Šarkan есімді алып жыланды табады. Екінші словендік нұсқаны Порабьеден (Раба аңғары) Кароли Крайчар (Карел Крайкар) жинады, оның атауы Лепи Миклавж немесе Лейпе Миклауж. Бұл әңгіменің тақырыбы: Қорада жұмыс істейтін жас жігіт патшайымның көңілінен шығуға тырысады. Жас жігіт қартайған, сал атпен үш керемет жылқы мен керемет киімдерді шақырады, оны үш патшалық тағайындауды бұзу үшін қолданады. Патшайым әдемі жігітке қызығады да, оның кім екенін біледі. Олар үйленеді. Көп ұзамай, патшайым жоқ кезде, жас жігіт оның сарайының есігін ашады және қабырғаға шынжырланған шәркан есімді жанды табады. Жас жігіт оған үш рет су береді, ол қашып кетеді және патшаны ұстап алады.

Қазақстан

Карел Яромир Эрбен "Кральевич и вила" ("Патшаның ұлы мен әулие") атты хорват нұсқасын жинады. Бұл ертегіде Жел патшасы, Күн патшасы және Ай патшасы (осы ретімен) патшаның қыздарына үйленгісі келеді. Осыдан кейін Кральевич өзінің қайын ағаларына барып, "өлім суының" бір бөтелкесін және "өмір суының" бір бөтелкесін сыйлайды. Саяхат барысында Кральевич сарбаздардың басын жинаған қазбаға тап болады. Ол не болғанын анықтау үшін бөтелкелерді басқа қолданады және бұл феяның жұмысы екенін біледі. Кейін ол жұлдызды кездестіріп, оған ғашық болады. Олар үйленіп, ол сарайдың кілтін береді және ескертеді: соңғы есікті ешқашан ашпаңыз. Kraljević мойынсұнбайды және қауіпті тұтқынға кезігеді: Kralj Ognjen, от патшасы, ол қашып кетеді және жұлдызды тұтқынға алады.

Сербия

Серб нұсқасында, Баш Челик немесе Шынайы Болат, ханзада қамауға алынған Баш Челикті кездейсоқ босатып, ханзаданың әйеліне ұрлық жасайды. Кейін ол өз әпкелерінің патшалықтарына барып, олардың ажыдаһарлар патшасына, бүркіт патшасына және сокольдер патшасына үйленгенін біледі. Бұл ертегі ағылшын тіліне аударылып, алғаш рет британдық автор Элоди Лоутон Миятович Bash Chalek, немесе, True Steel, атын жинақтады, кейіннен Steelpacha деп аталды. Сербиялық педагог Атанасие Николич жариялаған тағы бір серб нұсқасында Путник и црвени ветар немесе Der Wanderer und der Rote Wind ("Жолшыл және қызыл жел") аталарының өлім құшағында тұрған өтініші бойынша үш ағасы үш апасын бірінші өткендерге (бұл жағдайда үш жануарға) үйлендіреді. Содан кейін ағайындылар орманға барып, үш айдаһарды өлтіреді. Ең кішісі күн мен айды жіппен көтеріп жатқан адамды тауып алады. Ол патша сарайына шабуыл жасағысы келетін қарақшылар тобын табады. Принц алдымен ұрыларды өлтіріп, ханшайымды айдаһардан құтқарады. Олар үйленіп, ол "Қызыл жел" тұтқындалған тыйым салынған бөлмені ашады. Қызыл жел оның әйеліне қол сұғады, ол да оның артынан аңдар сияқты күйеу ағаларының көмегімен жүреді. Славяншыл Карел Хоралек бұл сөз түрік ертегісі "Дер Винттьюфель" ("Жел шайтан") нұсқасы деп көрсетті. Бұл нұсқа да Tierschwäger ("Заңдағы жануарлар ағайындары") ертегі түрі ретінде басталады.

Грекия

Грек нұсқалары аясында Ричард МакГилливрэй Докинс типтің екі түрін анықтады, қарапайым және ұзын. Қарапайым түрінде кейіпкерге "Әлемнің әділ адамы"мен танысуда сиқырлы қайын ағалары көмектеседі. Ұзақ нұсқада, қыздар үйленгеннен кейін үш аға орманға кіреді және оларға үш жау шабуыл жасайды, әдетте үшінші ағасы өлтіреді. Кейіннен кіші інісі ақ және қара жіптен немесе шұңқырдан жасалған шарларды өңдеп, күндіз-түні ауыстырып жүретін адамды тауып алады, оны ағашқа байлайды, кейіннен жақын маңдағы патшаның сарайына шабуыл жасауға ниеттенген қарақшылар немесе алыптар тобымен кездеседі. Әңгіме, сондай-ақ, кейіпкердің әйеліне жау жаратылысы ұрлық жасағанда, оның жаны сыртқы жерде жатыр.

Қазақстан

Аугуст Дозон жинаған және Люси Гарнет аударған албанша нұсқасында Үш аға мен үш апа, үш аға өз апаларын Күнге, Айға және Оңтүстік желге үйлендіреді. Бірде ағайындылары қарындастарына бара жатқанда, олар түнде қостарын тігеді. Әрқайсысы бірінен кейін бірін түнде күзеттеп, оларды жалмауға келген "Кутчедраны" (Кулшедраны) өлтіреді. Жас бала кезек келгенде, кутчедра олардың жарығын сөндіреді, сондықтан ол отты алуы керек. Ол күн мен түн циклін ауыстыратын "Түннің анасы"мен кездеседі және оны байлайды, сондықтан күн кешіктірілуі мүмкін. Кіші інісі қарақшылар тобына тап болады, оларды патша сарайына шақырып, бірінен соң бірі бас кесуде. Ол Түн Анасын босатып, бауырларына қайта оралады. Осы арада патша қарақшылардың өлекселерін көріп, кінәлі адамды табу үмітімен әркім өз оқиғасын айтатын хандық құруды шешеді. Ол кіші інісін тауып, оны қызының қалыңдығына береді. Бір күні патша жақын арада болатын қалыңдық тойға байланысты тұтқынды босатып жіберемін дейді, ал оның күйеу баласы болатыны "жартылай темір мен жартылай адам" босатылғанын талап етеді. Ол жазады да, тұтқын ханшайыммен бірге қашып кетеді. Жас жігіт ағайындыларына барады, бүркіттің арқасына мініп, зұлымның жасырынған жеріне жетеді. Ол әйелімен кездеседі және олар "жартылай адам, жартылай темір" оның күшін қайда жасырғанын сұрауға келіседі: денесінен тыс, қоянның ішінде үш көгершіннің ішінде, күміс шошқаның ішінде.

Грузия

Грузин нұсқасында, мингрельдік, Kazha ndii, ең жас ханзада өз әпкелерін үш "демиске" келін ретінде береді. Олар кейінірек оған қалыңдығын қарсыласынан құтқаруға көмектеседі.

Армения

Армениялық стипендияда АТУ 302 типінің Армениядағы 16 нұсқасы бар, кейбіреулері Ջանփոլադ ("anpolad", Corps d'acier немесе "Steel Body") кейіпкерімен, ал АТУ 552 типінің бес нұсқасында (13 тіркелген), кейіпкер қарсыласын сыртқы жанды табу арқылы жеңеді. Тамар Хайрапетянның айтуынша, армянша нұсқасында ертегідегі зұлым кейіпкерге қалыңдық іздеп беруді тапсырады. Қыз кейінірек зұлымдықты ашады және кейіпкерге оның әлсіз жерін айтады. Армяндық ертегіде Баяудан Гарегин Срванцтианц баспасында "Патикан мен Хан Богху" деген атпен жарық көрген, әрі автор Леон Сурмелиан "Ян Полад" деп аударған: "Стальный монстр", Патикан есімді патшаның қырықінші ұлы, өзінің күшін дәлелдеуге құштар, кез келген devs және алыптармен күреседі. Бір күні ол "жаудың семсеріне, жебесіне, өліміне төтеп бере алатын" Ян Полад есімді адамның ордасына жетеді. Әлем одан қорқады, бірақ Ян Полад әлі де әйелдің серіктестігін қалайды және Патиканға Шығыс патшасының қызы болуды тапсырады. Патикан Шығыс патшалығына барып, үш қиын тапсырманы орындап, патшаны қызымен бірге болуға сендіреді. Ханшайымды жеңгеннен кейін, жас жігіт оған Ян Поладтың әйелі болуға тиіс екенін айтады, бірақ ол ханзаадаға ғашық болғанын мойындайды. Сондықтан олар жоспар жасайды: ханшайым Жан Поладтың шын әлсіздігін айтып бермегенше оны ұстап тұруға мәжбүр болады. Екі адам оны жеті құстың ішінде, інжу-маржанның ішінде, түлкі ішінде, тауларда жайылатын ақ бұқаның ішінде екенін біледі.

Әдеби нұсқалары

"Принц пен күміс қоян" атты ертегіде бір патшаның үш қызы бар. Бір күні астралог олардың үлкен қауіпке ұшырайтынын болжап, сарайды қоршап қабырға салуды бұйырады. Алайда, келесі апталарда үш ханшайым бірінен соң бірі жоғалып кетеді, бұл патша мен оның патшайымына қатты әсер етеді, олар қайғыдан қайтыс болады. Бір күні ол күміс қоянды іздеп, бос сарайдан кетеді. Кішкентай жануардың соңынан еріп, ол үлкен әпкесі сарайына жетеледі. Ол оны қарсы алып, күйеуінің орманның мүйізді жаратылыстарына билік ететін алып екенін айтады. Алғашқы қайын інісі келіп, оған құлаққа шаққан құлантаза мүйізді бұршақ береді. Принц қайтадан қоянға ілесіп, ортаңғы әпкесімен бірге тұратын құс құстарымен бірге тұратын қамалға барады. Үлкен адам оған құстың құйрығын сыйлайды. Соңында ол кіші әпкесі мен оның күйеуіне, орманның жүнді аңдарының билеушісіне барады. Ол оған алтын шашты беріп қояды. Принц қоянды аяқкиімші тұратын қораға ертіп барады. Ол қоянның парсы патшасының қызы екенін біледі. Аяқ киім жасаушының көмегімен ханзада парсы ханшайымына үйленеді және оған сарайдың кілті беріледі, ал белгілі бір есікті ашуға тыйым салынады. Қызығушылықпен қозғалған ол тыйым салынған есікті ашады және жын қашып кетеді, принстің әйеліне қастандықпен қауіп төндіреді. Келесі күні жын ханшайымды алуға келеді, бірақ ханзада оны жеткілікті уақытқа созғызады, сонда ол өзінің ағаларын шақырады, олар жынды қайтадан шынжырлап тастауға көмектеседі.