Кіріспе

Ирланд ертегісі Норвегияның қоңыр аюы - Патрик Кеннедидің "Ирланд кельттерінің аңыздық ертегілері" (1866) жинағында жарияланған ирланд ертегісі. Кейін Эндрю Лэнг оны өзінің "The Lilac Fairy Book" (1910) антологиясына енгізді, бірақ Лэнг өзінің көзін Батыс Хайлендс Талс (бағ. Жасыл Гленнің қоңыр аюы).

Қысқаша мазмұны

Ирландияның патшасы қыздарына кімге үйленгілері келетінін сұрады. Ең үлкені Ольстер патшасын, екіншісі Мунстер патшасын, ал ең кішісі Норвегияның қоңыр аюын қалаған. Сол түні ең кіші ханшайым ұйқыдан оянып, үлкен сарайда отырды. Оның алдында тізе бүгіп отырған сұлу ханзада оған үйленуге ұсыныс жасады. Олар бірден үйленді, ал ханзада оны өзінің қызымен некеге тұру үшін сиқыршы оны аюға айналдырғанын түсіндірді. Енді ол оған үйленген еді, ол бес жыл бойы сынақтарға төтеп берген жағдайда босатылатын еді. Олардың бірінен соң бірі үш баласы болды, бірақ бүркіт, көк ит және бір әйел әрқайсысын алды, ал соңғы баласынан айырылған ханшайым күйеуіне отбасына барғысы келетінін айтты. Ол оған қайта оралу үшін түнде жатып, тек қана тілек білдіру керектігін айтты, ал келесі күні таңертең ол өзінің бұрынғы төсегінде оянады. Ол отбасына өзінің оқиғасын айтып берді, және ол басқа балаларды жоғалтқысы келмегенмен, ол күйеуінің кінәсі емес екеніне сенімді болды, және ол оны сағынды. Бір әйел оған аюдың терісін өртеп жіберсін деп бұйырды, сонда ол күні-түні еркек болуы керек еді. Ол ұйықтамас бұрын берген сусынды ішуді тоқтатып, оянғаннан кейін оның терісін күйдірді. Сол адам оянып, оған енді сиқыршының қызына үйлену керектігін айтты; оған осы кеңесті берген сиқыршы еді. Ханшайым күйеуінің соңынан қуып, түн түсіп жатқанда, екеуі кішкентай үйге жетті. Кішкентай бала от алдында ойнап жатты, күйеуі оған бала олардың ұлы екенін айтты, ал үйі бар әйел баланы алып кеткен бүркіт болды. Әйел оларды қарсы алды, ал күйеуі оған қайшы берді, олар кескен кез келген нәрсені жібекке айналдырады. Ол оған күндіз оны ұмытып, түнде есіне алатынын айтты. Екінші күні олар қызын алып, үй тауып алады. Ол қызына жемшөп пен алмас түсіп жатқан шашқа арналған тарақ береді. Үшінші күні олар үшінші баласымен бірге бір үйді тауып алады. Ол қызға аяғы жоқ алтын жіппен жасалған қол орамасын және некелік сақинасының жартысын береді. Ол оған келесі күні орманға кіргеннен кейін, ол оны және балаларды мүлдем ұмытып кететінін айтты, егер ол үйіне барып, оның жартысын өзіне қойса. Ағаш оны ұстап қалуға тырысты, бірақ ол оны тапсырды, ол әкелген сыйлықтар, оған кіргізуге, және жақын үлкен үйді және ағаш ұстасының үйі табылды. Ол коттеджге барып, ағаш ұстасы мен оның әйеліне оны қызметші ретінде қабылдауға көндірді, ол жалақы алмайтынын айтты, бірақ оларға жібек, алмас, інжу-маржан және алтын жіпті қалаған кезде береді. Ол сиқыршының сарайына бір ханзада келіп қоныстанғанын естіді. Қалдықтағы қызметшілердің оған көңіл бөлгендері қызды ренжітті. Ол бас лакейді шақырды, ең табанды, және одан бірнеше бал ағаш алуды сұрады; ол жасағанда, ол оған мүйіздер беру үшін және оны үлкен үйге қайтарып ән айту үшін берген сыйлықтарын қолданды. Қызметшілері оны мазақтап, қыз оған көз жұмғанша, олар қызды мазақтады. Мұны естіген ханзада қызымен танысуға барады. Сиқыршының қызы келіп, қайшыны көрді, ал ханшайым оларды тек ханзаданың бөлмесінен тыс бір түнде ғана айырбастады. Ол түнді алып, ханзаданы оята алмады, ал бас қызметші оны тағы да шығарып жібергенде оны мазақ етті. Ол қайтадан тарақпен тырысты, бірақ одан да сәтті болмады. Үшінші күні ханзада оған қарамай, бірдеңе істей аламын ба деп сұрады. Қыз түнде бірдеңе естіген-білмегенін сұрады. Ол арманда ән естігенін айтты. Ол ұйықтамас бұрын бірдеңе ішкен-ішпегенін сұрады, ол ішкенін айтқанда, ішпеуін өтінді. Сол түні, соңымен келісіп, ән шырқады, ханзада оянды. Принцесса жарты сақиналарды біріктіріп, оның есін жиды. Қалмақ құлап, сиқыршы мен оның қызы жоғалып кетті. Көп ұзамай ханзада мен ханшайым балаларына қайта оралып, өздерінің қасабаларына жолға шығады.

Тарихы

Айтыс халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 425A типінде "Жануар күйеу жігіт ретінде" деп жіктеледі. Бұл әңгіменің кейіпкері - ханзадаға үйленген, бірақ жыртқышқа айналған адам қыз. Ол оның сенімін бұзады, ол жоғалып кетеді, оны іздеуге түрткі болады. Бұл түрдегі басқа да аңыздарға Норруэйдің қара бұғысы, Аспанның қызы, Күннің шығысы мен Айдың батысы, Сиқырланған шошқа, Капюшонның аңызы, Шебер Семолина, Сиқырланған жылан, Розмарин бұтағы және Ақ аю патшасы Валемон жатады.

Нысандар

Батыр қыздың баласынан бөлінуінің мотиві кельт және герман тілдерінде сөйлейтін аймақтарда ғылыми тұрғыдан анықталады. Ян Оджвинд Сванның Купидон мен Психе мен ұқсас типтердің 1100 нұсқасын зерттегеніне сәйкес, ол аю герман және славян аймақтарында табиғаттан тыс күйеудің "ең әдеттегі" түрі деп қорытындылады. Ханс Йорг Утердің айтуынша, ATU 425A типті ертегілердің басты ерекшелігі "жалған қалыңдықты күйеумен үш түнге пара беру". Шын мәнінде, ол Арн Томпсонның жүйесін қайта қарастырған кезде, Утер ATU 425A типті әңгіменің "негізгі" белгісі "зайыптылар іздеу және сыйлықтар" және "сатып алынған түндер" болды деп атап өтті.

Германия

Франкониядан Людвиг Бехштейн жинаған "Die Knaben mit den goldnen Sternlein" ("Алтын жұлдызды жігіттер") нұсқасында жас граф үш қыздың сөйлесіп жатқанын естиді, үшіншісі графқа үйленуге және көкіректеріне алтын жұлдыздар салынған екі баланы (тарих түрі ATU 707, Үш алтын бала) әкелуге уәде береді. Граф қызға үйленеді, қыз балаға батады. Анасы балаларды суға лақтырып жіберсе, қызметші оларды құтқарып алады. Әйелді мысықтарды туып-өсірген деп айыптап, үйден шығарады. Қызметші балаларды қайтарып береді, олар жалғыздықта өмір сүреді. Бірнеше жылдан кейін ол күйеуін Португалияға іздеп кетуге шешім қабылдайды. Ол балаларды сарайға алып барады, оның ханымы балаларының біреуін сұрайды және оған алтын доңғалақты береді. Екінші қалада да солай болады: ол балаларының бірінен бас тартып, тағы бір алтын әшекей алады. Ол екеуін де Португалиядағы күйеуімен екі түнге сатып алу үшін пайдаланады.

Португалия

Ғалым Изабел Кардигос 1998 жылы жарық көрген Альгарведен шыққан аңыз туралы баяндады, онда кейіпкердің әкесі оған сыйлық ретінде бұтақ іздеп, сиқырланған күйеуі - кейіпкерді талап ететін аю. Олар үйленіп, үш қызға ие болады, Фейт, Хоуп және Чарти. Басты кейіпкер аюдың терісін күйдіріп, оны темір аяқкиіммен іздеуге мәжбүр болады. Ол Күн, Ай және Желдің үйлеріне барады, олардың аналары оған әр қызына алмасу үшін бадам, қаштан және гранат береді. Ол күйеуін 20 жылдан кейін тауып, қанды көйлекті жуып, бадам, каштан және гранат бұталарын жарып, күйеуімен үш түн сауда-саттық жасау үшін музыкалық аспаптар шығарады.

Америка

Шохарьи, Нью-Йорк, Гринвудтың қасқыры деген нұсқада әйелдің үш қызы және қыздарына ықтимал үміткерлерді тарту үшін "шатыр" бар. Бір адам орындыққа отырды да, ең кішісін таңдады. Олар үйленеді. Алайда, тау басындағы сарайда тұратын сиқыршы күніне ер адамды қасқыр түріне айналдырады. Ерлі-зайыптылардың үш баласы бар, бірақ сиқыршы жіберген ит балаларды күйеуінің ағаларына апарады, оларды сиқыршы қызмен туыстық байланыстарын ұмытуға қарғады. Әйел ағаларына барады: екеуі оған сиқырлы аккордеон мен тарақ береді; үшіншісі оған тауға көтерілу үшін темір аяқ киім жасауды сұрап, темір ұстадан сұрауға кеңес береді. Ол күйеуін, оның ағаш ұстасы ретінде әрекет ететін күйеуін және сиқыршының өзін кездестіреді.