Кіріспе
Жаңа Зеландия үкіметі референдумдарды (немесе референдумдарды) тек кейде ғана өткізеді. Референдумдар 1993 жылғы сайлау актісіне немесе 1993 жылғы Референдум туралы заңға сәйкес үкімет бастамасымен немесе өткізілуі мүмкін. Осы уақытқа дейін он тоғыз референдум өткізілді (1894 және 1989 жылдар аралығында үш жылда бір рет өткізілетін алкогольге лицензия беру туралы референдумдарды қоспағанда); он төртін үкімет жүргізді, ал бесеуі индикативті азаматтардың бастамасы болды.
Referendums (or referenda) are held only occasionally by the Government of New Zealand. Referendums may be government initiated or held in accordance with the Electoral Act 1993 or the Citizens Initiated Referenda Act 1993. Nineteen referendums have been held so far (excluding referendums on alcohol licensing, which were held triennially between 1894 and 1989); fourteen were government led, and five were indicative citizen initiatives.
Үкімет референдумдары
Жаңа Зеландия үкіметі кез келген уақытта кез келген мәселе бойынша референдум шақыра алады. Бұл үшін заң шығару арқылы нәтижелердің үкіметті міндетті ме, әлде тек қана индикативті ме екендігін анықтау қажет. Бұл мәселе мен сұрақтың мазмұнын парламенттік тексеруге мүмкіндік береді. Жаңа Зеландия Парламенті немесе жұртшылық қандай да бір мәселені шешуге міндетті емес, тек 1993 жылғы Сайлау туралы заңның сақталған ережелері қолданылған жағдайда ғана. 1993 жылғы Сайлау туралы заңның 268-бабында Заңның кейбір ережелері 268-баптың 2-тармағына сәйкес Парламент мүшелерінің 75% көпшілігі референдумда көпшілік дауыс беруді талап ететін жағдайларды қоспағанда, түзетуден қорғалады. Қорғалатын ережелерге, атап айтқанда, Парламент өкілеттігінің мерзімі, дауыс беру жасы және дауыс беру әдісі жатады. Қаулының өзі қарапайым өзгертулер мен жоюдан қорғалмайды. Бұл референдумдарды кейде қолдануға әкелді, себебі конституциялық талап жоқ, өйткені Австралия немесе Швейцария сияқты конституцияларды кодтаған басқа елдерде бар. Соңғы мысалдар - 2015 және 2016 жылдары пошта арқылы өткізілген Жаңа Зеландияның ту туралы референдумдары.
Конституциялық референдумдар
Жаңа Зеландияда конституциялық өзгерістерді енгізу үшін референдум өткізудің қажеті жоқ. Жаңа Зеландияда сайлау реформасының сипатын шешу үшін 1992 және 1993 жылдары референдумдар өткізілді. Көптеген топтар конституциялық реформаларды референдум арқылы бекітуді қолдайды; Республикашылдар қозғалысы Жаңа Зеландияның республика болуы керектігіне қатысты референдумды қолдайды. Парламент заңдарымен емес, басқа да конституциялық мәселелерді шешу үшін референдумдарды қолдану туралы жиі шақырулар бар. 2003 жылы Бесінші лейбористік үкімет Жаңа Зеландияның ең жоғары апелляциялық соты ретінде Тайлық кеңесті жаңа Жоғарғы Сотпен алмастырды, бұл мәселеге қатысты референдум өткізу туралы Жаңа Зеландияның бірінші, ұлттық және ACT шақыруларына қарамастан. 1950 жылы Парламент актісі бойынша Бірінші Ұлттық үкімет Заңнамалық кеңесті жойды; Жоғарғы палатаның, өзін-өзі өлтіруші жасақтың мақұлдауын қамтамасыз ету үшін Заңнамалық кеңестің қосымша мүшелері (МКК) тағайындалды.
Спирт өнімдерін лицензиялау бойынша референдумдар
Жаңа Зеландияда алкогольге лицензия беру туралы шешім тарихи тұрғыдан референдум арқылы қабылданады. Олардың алғашқысы 1894 жылы, содан кейін 1896 және 1914 жылдар аралығында әрбір негізгі парламенттік сайлауда өткізілген міндетті жергілікті лицензиялық референдумдар болды. 1914 жылдан кейін жергілікті лицензиялық референдумдар жойылды, "құрғақ" аудандарда арақ сатуды заңдастыру үшін "жергілікті қалпына келтіру сауалнамаларынан" басқа. 1910 жылы алкогольді ішімдіктерді тыйым салу туралы референдум өткізілді және 1911 жылдан 1987 жылға дейінгі барлық жалпы сайлаулармен бірге өткізілді (1931 және 1951 жылдардан басқа). 1919 жылы 10 сәуірде тыйым салу туралы қосымша референдум өткізілді. 1919 жылдың 17 желтоқсанынан бастап алкогольді мемлекеттік сатып алу және бақылау (яғни ұлттандыру) қосымша нұсқасы дауыс беру бюллетеніне қосылды. 1989 жылғы "Ақ шарап сату туралы" заң ұлттық алкогольдік референдумды жойды. Жергілікті тұрғындар арасында қалпына келтіру бойынша сауалнамалар әлі де "құрғақ" аймақтарда жүргізілді, бірақ соңғы үш, Эден тауы, Роскилл тауы және Тава, 1999 жылы "сырғақ" болды. Пабтардың жабылу уақыты туралы екі референдум өтті. Тақырыбы % Сайлаушылар Тақырыбы Нәтижесі 9 наурыз 1949 56.40 Сағат алтыда жабылады Көпшілікке үш есе көпшілік 23 қыркүйек 1967 71.20 Сағат алтыда жабылады Кейіннен ашу үшін екі есе көпшілік
Басқа референдумдар
Үкімет қалаған кез келген мәселе бойынша референдум шақыра алады. Бұл мәселелерде үкімет арасында екі жаққа бөлінулер болады. 1997 жылы зейнетақы жинақтары туралы референдумды өткізу туралы шешім Ұлттық және Жаңа Зеландияның арасындағы коалициялық келісімнің бөлігі болды. 2020 жылы Ерікті эвтаназия туралы референдумда ол бастапқыда парламент заң жобасы ретінде қабылдануға тиіс еді, бірақ Жаңа Зеландия біріншісі егер ол 2020 жылғы сайлау кезінде халық дауыс берген деп саналмаса, оны дауыс беруден бас тартумен қорқытты. 2020 жылғы каннабис референдумы Еңбек партиясы мен Жасыл партия арасындағы сенім мен жеткізу туралы келісімге негізделген. Тақырыбы % Сайлаушылар Мәселе нәтижесі 9 наурыз 1949 54.3 Курстан тыс ставкаларды рұқсат ету 68,0% жақта 3 тамыз 1949 63,5 Міндетті әскери дайындық 77,9% жақта 5 қыркүйек 1997 80.3 Міндетті зейнеткерлік жинақтау схемасы 91,8% 20 қарашаға дейін 11 желтоқсан 2015 48.2 Жаңа Зеландия туы, бірінші кезең 50.58% күміс папоротник үшін (қара, ақ және көк) 4 санаудан кейін 3 24 наурыз 2016 67,8 Жаңа Зеландия туы, екінші кезең 56.6% Жаңа Зеландияның қолданыстағы туы сақталуы үшін 17 қазан 2020 82,24 Канопляны сатуды, пайдалануды, ұстауды және өндіруді заңдастыру 51.17% 17 қазан 2020 82,24 Белгілі бір жағдайларда ерікті эвтаназияға рұқсат беру 65.91% жақта
Азаматтар бастамашылықпен референдум өткізді
1993 жылғы "Халық бастамасымен референдум өткізу туралы" заң бойынша азаматтар референдум өткізуді ұсына алады. Бұл - кез келген мәселе бойынша міндетті емес референдумдар, онда 12 ай ішінде барлық тіркелген сайлаушылардың 10% қол қойған өтінішті Парламентке ұсынған. 2017 жылғы жалпы сайлауға 3 298 009 сайлаушы тіркелген, сондықтан күніне шамамен 904 қолды шамамен 329 801 қол қажет. Шын мәнінде, сайлаушылар тізімінен алынған сандардың айырмашылығын, қолтаңбалардың қайталануын және тіркелген сайлаушыға сәйкес келмейтін қолтаңбаларды есепке алу үшін көбірек қолтаңбалар қажет болар еді. Бұл процесті реттейтін рәсімдік талаптар бар. Референдум өткізу туралы өтінішті Өкілдер палатасының хатшысымен тапсыру үшін 500 АҚШ доллары қажет. Хатшы сұрақтың мазмұнын ресми түрде анықтайды, ол бастапқыдан мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Хатшы толтырылған өтінішті алғаннан кейін, қолдар саны саналады, содан кейін қолдар топтамасы алынады және қол қойғандардың есімдері мен мекенжайлары сайлаушылар тізіліміне салыстырылады. Қолтаңбалардың үлгісі бүкіл өтінішхатқа жарамды қолтаңбалардың санын сенімді түрде бағалау үшін қолданылады, ал егер төменгі сенімділік аралығы сайлаушылар тізілімінің он пайызынан көп болса, өтінішхат Өкілдер палатасына ұсынылады. Үмітхатты палатаға ұсынғаннан кейін бір ай ішінде дауыс берудің күні анықталуы тиіс. Егер депутаттардың 75 пайызы сайлауды бір жылға кейінге қалдыруға дауыс бермесе, онда сайлау 12 ай ішінде өткізілуі тиіс. Сонымен қатар, петицияны насихаттауға 50 000 доллар жұмсау шектеледі. Жаңа Зеландия, Италия және Швейцария - ұлттық деңгейде азаматтар бастамашылық жасаған референдумдарға (CIR) заңдары рұқсат еткен елдердің қатарында. Оны қорғаушылар оны "тікелей демократияның" бір түрі деп санайды. Алайда, 1993 жылы Азаматтар бастаған референдум 1986 жылғы Сайлау жүйесі жөніндегі Корольдік комиссияның кеңестеріне қайшы келді. Комиссия референдум туралы кеңінен айтқанда: "Жалпы алғанда, бастамалар мен референдумдар - бұл үкіметтердің есеп беру және жауапкершілік сызықтарын бұзатын тұйық және қарапайым құрылғылар". 1993 жылдан бері кең ауқымды тақырыптарға 48 петиция шығарылды. Тек бес (бір 1995 жылы, екі 1999 жылы, бір 2009 жылы, бір 2013 жылы) дауыс беруге келді. Басқа да петицияларға референдум өткізу үшін қол қоюлар жеткіліксіз болды. Азаматтар ұсынған бастама бойынша дауыс беруді мәжбүрлеу үшін қол қоюлардың мақсатты санына қол жеткізу талап етіледі.
Өрт сөндірушілер
1995 жылы 2 желтоқсанда алғашқы референдум өткізілді. "Жаңа Зеландияның өрт сөндіру қызметіне толық уақыт жұмыс істейтін кәсіби өрт сөндірушілердің саны 1995 жылғы 1 қаңтарда жұмыс істейтіндер санынан төмен болуы керек пе?" деген сұраққа "Жоқ" деп жауап беруді мақсат етеді. Референдум жалпы сайлаумен бірге өткізілмегендіктен, сайлауға қатысушылар саны аз болды. 12%-дан астам "Иә" деп, 88% "Жоқ" деп дауыс берді.
1999 жылғы сайлау
1999 жылғы сайлауда сайлаушылар алдында екі референдум өткізілді. Біріншіден, Парламент мүшелерінің санын 120-дан 99-ға дейін азайту керек пе деген сұрақтар болды. Сайлаушылар басым көпшілікпен ұсынысты қолдады, 81,47% дауыс берді. Алайда, 2006 жылға дейін, Жаңа Зеландияның бірінші депутаты Барбара Стюарт парламенттің санын 100-ге дейін азайту туралы заң жобасын енгізгенге дейін, 1993 жылғы сайлау актісіне осы нәтижеге сәйкес түзетулер енгізу туралы ешқандай қадамдар болған жоқ. Заң жобасы бірінші оқылымда 61 дауыспен 60-ға қарсы қабылданды және арнайы комитеттің қарауына жіберілді. Комиссия заң жобасының қабылданбауын ұсынды, себебі, оның ішінде МДП дауыс беру жүйесі туралы қоғамдық қате түсінік, халық санының өсуі және халықаралық салыстыру. Заң жобасы екінші оқылымда 112 дауыспен 9-ға қарсы қабылданды. 1999 жылы өткен екінші референдумда "Әділет жүйесінде реформа жүргізіліп, құрбандардың қажеттіліктеріне көбірек көңіл бөлінуі, оларға реституция мен өтемақы беру, барлық ауыр қылмыстар үшін ең төменгі жазалар мен ауыр еңбекке тарту керек пе?" деген сұрақ қойылды. Бұл шара 91,78% -ға қабылданды. Референдумның мазмұны бойынша пікірталастар болды, өйткені сұрақ іс жүзінде бес бөлек сұрақтан тұрады; сайлаушылар кейбіреулерімен келісе алады, бірақ басқалармен келіспейді.
Азаматтарға қарсы шыққандар референдумдарды бастады
Референдумдарды жүзеге асырудың жетіспеушілігі швейцариядағы тікелей демократияға ұқсас, мұндай референдумдарды сол кездегі үкіметке міндетті етуді талап етуге әкелді. ACT New Zealand, Family First New Zealand, Сенсибел Сэнсинг Траст және Киви партиясы міндетті референдумдарды қолдайды. Алайда, Киви партиясының президенті Ларри Балдок петицияға жеткілікті қол қоюды ұсынбады, бұл жаңалықты шақыратын петицияны таратуға рұқсат алғаннан кейін азаматтарды міндетті референдумдар енгізу керек пе, жоқ па деген сұраққа байланысты міндетті емес референдумға әкелуі мүмкін еді, сондықтан статус-кво сақталады. Киви партиясы тіркеуден шығару туралы өтініш бергенімен, бұл мәселені Жаңа Зеландияның Консервативтік партиясы және оның жетекшісі Колин Крейг қолға алды. Керісінше, ГейНЗ. com сайтында CIR лоббисін қатты сынға алған мақалалар жарияланып, ондағы пікірлер осал азшылықтарды заңмен қорғауға тыйым салу үшін CIR-ді пайдалану мүмкін екендігіне алаңдаушылық білдірді. Жаңа Зеландияның кейбір бұқаралық ақпарат құралдарында Швейцариядағы минарет туралы дау "азаматтар" референдумы үдерісін азшылықтарға қарсы пайдаланудың қазіргі үлгісі ретінде келтірілді. Тіпті консерваторлар арасында да бұл мәселе дау тудырды. Максим институты азаматтарды референдумға тартуға қарсы екенін мәлімдеді. Ол үшін Калифорния штатында заңгер Ричард Экинстің соңғы мақаласында келтірілген салықтық басқарудың жағымсыз салдары келтірілді. Жаңа Зеландияның бұрынғы премьер-министрі Джон Ки де салықтық негіздегі міндетті референдумдарға қарсылық білдіріп, Калифорнияның қарама-қайшылықты салық шегі мен мемлекеттік шығындар референдумдары мемлекеттік салықтық басқаруды дүрбелеңді етті. Алайда, бұл аргументтің негізгі проблемасы - 98-жобаны теңдеуден алып тастағаннан кейін, дауыс беру бастамалары Калифорнияның мемлекеттік бюджетінің 2% -ын ғана құрайды (98-жоба білім беру шығындарын бұғаттап, олар әрқашан Калифорния бюджетінің үштен бір бөлігін алып келген). 2009 жылы Жаңа Зеландияның танымал заңгерлері Эндрю Геддис пен Отаго университетінің Бриджит Фентон сияқты сын-пікірлер болды. Олардың пікірінше, CIR-тер саяси партияларға қосылу, наразылық шерулері, жалпы сайлаулар мен парламенттік арнайы комитеттердің ұсыныстары сияқты өкілді демократияның қолданыстағы шеңберіндегі кеңірек талқылау процестеріне алмастырушы емес.
Жергілікті билік
Жергілікті билік (облыстық кеңестер, аумақтық кеңестер және аудандық денсаулық сақтау басқармалары) өз азаматтарымен кеңесу қажет деп санайтын мәселелер бойынша референдум өткізуі мүмкін. Суды фторирлеу, сайлау жүйесін бірден ауыстырылатын дауыс жүйесіне ауыстыру және билік органдарын біріктіру бойынша референдумдар өткізілді. 2018 жылы лобби тобы Hobson's Pledge (бұрынғы Ұлттық партия және ACT Жаңа Зеландияның жетекшісі Дон Браш басқарған) сайлау ережелерін пайдаланып, маори округтері мен сайлау округтерін енгізу мәселесі бойынша жергілікті референдумдарға шақыру туралы бірнеше өтінішхат ұйымдастырды. Бұл сауалнамалар 2018 жылдың басында өткізілді. Әр сауалнама сәтсіз өтті; 2018 жылдың 19 мамырында Палмерстон-Норт (68,8%), Батыс Бай-Оф-Пленти (78,2%), Ухакатане (56,4%), Манавату (77%) және Кайкоура (55%) сайлаушыларының сайлаушылары маори палаталарын қабылдамады. Бұл сауалнамаларда сайлауға қатысудың орташа көрсеткіші 40%-ды құрады. 2021 жылдың 1 ақпанында жергілікті биліктегі еңбек министрі Махута үкіметтің жергілікті кеңестердің маори палаталарын құру туралы шешімдерін қолдайтын жаңа заң қабылдағанын мәлімдеді. Бұл жаңа заң сонымен қатар жергілікті референдумдарға маори округтерін құру жөніндегі кеңестердің шешімдеріне вето қоюға мүмкіндік беретін қолданыстағы заңды жояды. Бұл заң 2022 жылы өтетін жергілікті билік сайлауына дейін күшіне енеді. 25 ақпанда Махутаның жергілікті сайлау (маори округтері мен маори сайлау округтері) туралы 2021 жылғы түзету заңы жергілікті органдарда маори округтері мен сайлау округтерін құру туралы референдум өткізу механизмдерін жояды. Заң жобасына Ұлттық және ACT партиялары қарсылық білдірді, ал біріншісі заң жобасының он тармағының барлығына қарсылық білдіріп, он екі сағаттық филибостерді ұйымдастырды.