Кіріспе

1964 жылы Занзибар сұлтанының құлдырауы Занзибар сұлтанының құлдырауы Занзибар революциясы (; ثورة زنجبار) 1964 жылы 12 қаңтарда басталды және аралдың басым көпшілігі қара африкалық тұрғындардың Занзибар сұлтанын және оның негізінен араб үкіметін құлатуына әкелді. Занзибар - Танганьиканың шығыс жағалауындағы бірнеше аралдан тұратын этникалық әртүрлі мемлекет. Ол 1963 жылы толық тәуелсіздікке ие болды, өзінің қорғанысы мен сыртқы істеріне жауапты болды, өйткені Ұлыбритания оның үстінен қорғаныстан бас тартты. Бұл өзгерістерге дейін өткен парламенттік сайлауларда араб азшылығы Занзибардың бұрынғы Оманның теңізден тыс аумағы ретінде өмір сүрген кезінен мұра еткен билікті сақтап қалды. Парламентке аз қатысудан ренжіген Африкалық афро-ширази партиясы (ААП) 1963 жылғы шілдедегі сайлауда 54 пайыз дауыс жинағанмен, 1964 жылдың 12 қаңтарында таңертең, ААП-ның Пемба филиалының жастар жетекшісі Джон Окелло бастаған, 600-800 адамды басты Унджуя аралына, Занзибар аралына шақырды. Елдің полиция күшін басып алып, олардың қару-жарағын иемденген көтерілісшілер Занзибар қаласына қарай жүріп, сол жерде сұлтан мен оның үкіметін құлатты. Занзибар революциясы кезінде арабтарды қырғынға ұшыратты, көтерілісшілер араптар мен Оңтүстік Азияның меншігіндегі мүліктерді және бизнесті тонауға кірісті, аралдағы араб және үндістандық азаматтарды зорлады немесе өлтірді. Өлгендердің саны туралы пікірлер әртүрлі, болжамдар бірнеше жүзден 20 мыңға дейін. Аралдан шамамен 10 000 адам қашып кетті, олардың көбі Ұлыбританияға қашты. АСП-ның орташа бағыттағы жетекшісі Абеид Каруме елдің жаңа президенті және мемлекет басшысы болды. Жаңа үкіметтің коммунистік байланыстары батыс үкіметтерін алаңдатады. Занзибар британдық ықпал ету аясына кіргендіктен, британ үкіметі бірқатар интервенциялық жоспарлар жасады. Алайда, коммунистік үкімет ешқашан жүзеге аспады. Британдықтар мен американдықтар эвакуацияланғандықтан, Ұлыбритания аралдағы тәртіпсіздікке араласпады. Шығыс Германия мен Кеңес Одағының Шығыс блогы, сондай-ақ Кеңес Одағына қарсы Қытай Халық Республикасы жаңа үкіметті бірден танып, кеңесшілерін жіберді. Каруме Занзибар мен Танганьиканың бірігуін келіссөздер жүргізуде және жаңа Танзания мемлекетін құруда сәтті болды. Қазіргі заманғы БАҚ бұл бірігуді Занзибардағы коммунистік бүлдірушілікті болдырмау әрекеті деп бағалады. Бұл төңкеріспен Занзибардағы 250 жылдан астам араб үстемдігі аяқталды. Бұл аралда жыл сайын мерейтойлық мерекелер мен мемлекеттік мерекемен атап өтіледі. Жалпы алғанда, қаза тапқандардың саны анықталмайды.

Өмірбаян

Занзибар архипелагы, қазіргі уақытта Оңтүстік-Шығыс Африканың Танзания республикасының бөлігі, Танганьика жағалауында Үнді мұхитында орналасқан аралдар тобы. Ол негізгі оңтүстік Унджуя (сонымен қатар Занзибар деп те аталады) аралын, солтүстікке қарай орналасқан Пемба аралын және көптеген аралшықтарды қамтиды. Мыңжылдықтың басында саудагерлер мен саудагерлер Персия, Арабия және Үндістаннан аралдарға жиі келіп тұратын. Кейбіреулер сонда қоныстанды, ал ислам барлық этностар арасында арал мәдениетіне ықпал етті. Араб билігінің ұзақ тарихы 1698 жылдан басталады, ал Занзибар 1858 жылы өзінің Сұлтандығының астында тәуелсіздікке қол жеткізгенге дейін Оманның теңізден тыс аумағы болды. 1890 жылы Әли ибн Саид билік құрған кезде Занзибар британдық протекторатқа айналды. Британдықтардың тікелей билігімен ешқашан болмай, Британ империясының бөлігі болып саналды. 1964 жылы ел конституциялық монархияға айналды, оған сұлтан Жамшид бин Абдулла билік жүргізді. Сондай-ақ, онда ұзақ уақыт бойы бизнес пен саудада көрнекті болған 50,000 араб және 20,000 Оңтүстік Азиялық азшылықтар болды. Бір тарихшының айтуынша, Сұлтан Жамшидті қолдауға оның отбасының ұлты әртүрлі болғаны себеп болған. Олар африкалықтарға қарағанда денсаулық сақтау мен білім беру сияқты әлеуметтік қызметтерге қол жетімді болды. Бұдан басқа, британдық билік Занзибарды араб елі деп санайды және әрқашан араб азшылығын билікте қалу үшін қолдап отырды. 1960 жылдардың басында британдықтардың кетуіне жақындаған кезде, ірі саяси партиялар негізінен этникалық желі бойынша ұйымдастырылды, арабтар Занзибардың ұлттық партиясында (ZNP) және африкалықтар Афро Ширази партиясында (ASP) басым болды. 1961 жылдың қаңтар айында британдықтардың аралдардан кетуі барысында арал билігі сайлау округтерін құрастырып, демократиялық сайлау өткізді. Қалған жерді ZNP/ZPPP жеңіп, билікті нығайтуға кірісті. тыйым салынды, ал Африкадан шыққан барлық полиция қызметкерлері жұмыстан босатылды. Бұл аралдағы жалғыз қауіпсіздік күштерінің үлкен бөлігін алып тастады және полиция ғимараттары, жабдықтары мен процедураларын білетін жарым әскери даярланған ер адамдардың ашулы тобын жасады. Жаңа араб үстемдік еткен үкімет сыртқы саясатта Занзибар сұлтандарының араб әлемімен, әсіресе Мысырмен тығыз байланыс орнатуды көздейтіні және қара көпшіліктің қалауы бойынша Африка құрлығындағы халықтармен қарым-қатынас орнатуға мүдделі емес екендігін анық көрсетті. Занзибардағы құлдық 1897 жылы жойылған болатын, бірақ аралдың саясатына үстемдік еткен араб элитасының көпшілігі қара көпшілікті өздеріне төмен деп, тек құлдыққа лайық халық деп, өздерінің нәсілшіл көзқарастарын жасыруға көп күш салмайды. Ол парламентте сөйлеген сөзінде арабтардың кабинетте артық өкілдік алуына нәсілдік айырмашылық себеп емес екенін, қара нәсілділердің ақыл-ойының өте төмен, ал өзі сияқты арабтардың ақыл-ойының өте жоғары екенін айтты. Бұл пікір қара нәсілді көпшілікті ашуландырды. Қаралар тұратын аудандардағы мектептердегі шығындарды қысқартуды көздеген үкіметтің бюджеті арабтардың үстемдік еткен үкіметі қараларды тұрақты екінші дәрежелі мәртебеге бөлуге ниеттенгенінің белгісі ретінде қаралды. Бірақ бұл өтініш қабылданбады. Ұлыбритания толық тәуелсіздік алғаннан кейін британдық әскерлердің заң мен тәртіпті сақтаумен айналысуы орынсыз деп санады. 1959 жылы Пембаға Джон Окелло есімді харизматикалық угандалық кісінің кірпіш салушы болып жұмыс істегені келді. 1963 жылы ақпанда Занзибарға көшіп барды. Занзибар мен Пемба бояушылар одағының лауазымды адамы және АСП белсендісі ретінде жұмыс істеген Окелло өзінің ізбасарларын құрды және Занзибарға келген сәттен бастап, ол тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай өтетін революцияны ұйымдастырды.

Революция

1964 жылы 12 қаңтарда таңғы сағат 3:00-де 600-ден 800-ге жуық нашар қаруланған, негізінен африкалық көтерілісшілер, жуырда босатылған бұрынғы полиция қызметкерлерінің көмегімен, қару-жарақтарды, содан кейін радиостанцияны тартып алу үшін Унгуджаның полиция бекеттеріне шабуыл жасады. Араб полициясының алмастырушылары ешқандай дайындықты алмады және мобильді күшпен жауап бергеніне қарамастан, көп ұзамай жеңілді. Океллоның өзі аралдағы ең үлкен қару қоймасы болған Зивани полиция штаб-пәтеріне шабуыл жасады. Таңғы сағат 7:00-де Окелло өзінің екі сағат бұрын қолға алған жергілікті радиостанциядан алғашқы радио хабарларын жариялап, африкалықтарды көтеріліп, "империалистерді" құлатуға шақырды. Ол кезде Окелло өзін тек "фельдмаршал" деп атайтын. Занзибарда революцияны басқаратын, суахили тілінде сөйлеген, ачоли тілінде сөйлеген, Занзибарда таныс емес бұл құпия тұлғаның кім екені туралы көп болжам жасалды. Мангалар негізінен аңшылық мылтықпен қаруланды, ал полиция бөлімдерінен қолға түскен қару ауылдағы көтерілісшілерге жеткенде, Мангалар жойылып кетті. Бүлікшілер Stone Town-да арабтар мен Оңтүстік Азия тұрғындарының дүкендері мен үйлерін тонап, қиратты, көптеген араб және Оңтүстік Азия әйелдерін топтасып зорлады. Революциялық үкімет сұлтанның сарайы мен басқа да мүлкін тартып алды. Сонан кейін 12 сағатқа созылған көшеде болған ұрыстарда кем дегенде 80 адам қаза тауып, 200 адам жарақат алды, олардың басым көпшілігі арабтар еді. Океллоның ақсүйектерді өлтіруге бұйрық бермегенін білмейтін Стоун Таунда тұратын американдықтар эвакуация үшін ағылшын клубына қашты. "Англия клубына" бара жатқан көлікте жүргендер тас қала көшелерінде араб ер адамдардың денелерін көріп, олардың ауыздарына кескен пеніс пен ұрықпен жатуын көріп, қатты таңғалды. Океллоның мұқият жоспарланған жоспары бойынша бүкіл аралда пышақ, найза және панга (мачете) қаруланған африкалықтардың топтары кездестірген барлық арабтар мен Оңтүстік Азиялықтарды жүйелі түрде өлтірді. Америкалық дипломат Дон Петтерсон өз үйінен африкалық ер адамдардың тобын арабтың үйіне шабуыл жасап, оны жұрт алдында пангамен шашын кескенін, содан кейін оның үйінен әйелі мен үш баласын зорлап, өлтірген кездегі айқай-шуды, содан кейін келесі арабтың үйінде қайталанатын дәл осы көріністі, содан кейін тағы бір және тағы бір көріністі көрген. Занзибардың ресми тарихы бойынша, төңкерісті АСП басшысы Абеид Амани Каруме жоспарлап, басқарған. Окелло революция кезінде әлемге толықтай құпия болған. MI5 Уайтхоллға оның Кениядағы Мау Маумен соғысқан және Кубада революциялық зорлық-зомбылық өнерінде оқытылған бұрынғы полиция қызметкері екенін хабарлады. Бірнеше күннен кейін өткен баспасөз конференциясында Окелло Куба мен Қытайға барғанын ашуланып жоққа шығарды. Ол өзінің мәсіхші екенін және "Барлығын Киелі кітаптан үйренуге болады" деп сенетінін айтты. Революция кезінде африкалықтар Оңтүстік Азия мен араб қауымдастықтарына қарсы зорлық-зомбылық жасады, соның ішінде Океллоның ізбасарлары мыңдаған әйелдерді зорлады, аралдың барлық жерінде арабтарды талау мен қырғынға ұшыратты. Петтерсон "геноцид деген термин сол кездегідей кең тараған термин емес еді, бірақ Занзибардың кейбір бөліктерінде арабтарды өлтіру геноцид болды деп айту дұрыс". Өзінің ізбасарларын көшелер арқылы жүріп өткен сайын "Құдай Африканы жарылқасын" деп әндеткен панафрикалық ұлтшыл ретінде Окелло қара көпшілікті шақырды. Бірақ, өз бойында Құдайдың дауысын естимін деген, жауынгерлік христиан ретінде Окелло арал тұрғындарының 95 пайызы мұсылман болғандықтан, оған аз қызығушылық танытты. Араб тұтқындарын өлтіруді және оларды жаппай қабірге қоюды итальяндық кино бригадасы Africa Addio үшін тікұшақтан түсіріп, фильмнің бұл тізбегі қазалардың жалғыз белгілі көрнекі құжатын құрайды. Көптеген арабтар Оманға қашып кетті, полиция көшелерге қайта оралды, тоналған дүкендер қайта ашылды, азаматтық тұрғындар лицензиясыз қаруды тапсырды. Океллоның жақтастарының мінез-құлқы, оның зорлық-зомбылық риторикасы, Угандалық акцент және христиандық наным-сенімдер Занзибар мен мұсылмандық АСП-ның көпшілігінен алшақтатты. Наурыз айына қарай оның FMF-ның көптеген мүшелерін Карумедің жақтастары мен Умма партиясының отаршылары қарусыздатты. 11 наурызда Океллоның фельдмаршалдық дәрежесі ресми түрде алынып тасталды және құрлықтағы сапардан Занзибарға оралуға тырысқан кезде оған кіруден бас тартылды. Ол Танганьикаға, содан к�...

Мұра

Занзибардағы революцияның басты нәтижелерінің бірі - 200 жыл бойы билік басында тұрған араб/азиялық билеуші таптың билігін бұзу болды. Танганьикамен бірігуіне қарамастан, Занзибарда Революциялық кеңес пен Өкілдер палатасы сақталды. 1992 жылға дейін ол бір партиялық жүйеде жұмыс істеді және ішкі істерге билік етті. Ішкі үкіметті Занзибар президенті басқарады, Каруме бұл лауазымның алғашқы иесі. Бұл үкімет революцияның табысын бүкіл аралда реформалар жүргізу үшін пайдаланды. Олардың көбісі арабтардың билігінен айырумен байланысты. Мысалы, Занзибардың мемлекеттік қызметі толығымен африкалық ұйымға айналды, ал жер арабтардан африкалықтарға қайта бөлінді. Занзибардың революциядан кейінгі үкіметі жеке бостандықтар мен саяхатқа қатаң бақылау жасауда және саяси және өндірістік лауазымдарға тағайындауларда непотизмді жүзеге асыруда айыпталса, жаңа Танзания үкіметі араласуға құдіреті жетпеді. 1972 жылы 7 сәуірде Карумедің өлтірілуімен үкіметке деген қанағатсыздық шықты, содан кейін бірнеше апта бойы үкіметті жақтап және қарсы күштер арасында шайқастар болды. 1992 жылы көппартиялы жүйе орнатылды, бірақ Занзибарда жемқорлық пен сайлауды бұрмалау туралы айыптар әлі де жалғасуда. 2010 жылғы жалпы сайлау едәуір жақсару болып көрінді. Революцияның өзі занзибарлықтар мен ғалымдар үшін қызығушылық туғызатын оқиға болып қала береді. Тарихшылар революцияны нәсілдік және әлеуметтік негіздеген деп талдаған, кейбіреулері африкалық революционерлер арабтар мен Оңтүстік Азиялықтар бейнелейтін басқарушы және сауда таптарына қарсы көтерілген пролетариатты білдіреді деп мәлімдеді. Басқалар бұл теорияны жоққа шығарып, оны нәсілдер арасындағы экономикалық теңсіздікпен күшейтілген нәсілдік революция ретінде ұсынады. Занзибарда революция 545 тұтқынның босатылуымен және 40-шы жылы әскери парадпен белгіленіп, маңызды мәдени оқиға болып табылады. Занзибар революциясы күні Танзания үкіметімен мемлекеттік мереке ретінде белгіленді; ол жыл сайын 12 қаңтарда атап өтіледі. Мапендузи кубогы (Революция кубогы) - бұл футболдан нокаут жарысы. Оны Занзибар футбол қауымдастығы 6-13 қаңтар аралығында қаңтар айының басында революция күнін (12 қаңтар) атап өту үшін ұйымдастырады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

. . . . . . . . . . . . . . . .