Кіріспе
Американдық джаз музыканты және композитор (1930–2015)
Рэндольф Деннард Орнет Коулман (9 наурыз 1930 – 11 маусым 2015) – американдық джаз саксофонист, трубашы, скрипкашы және композитор. Ол еркін джаз жанрының негізін қалаушылардың бірі ретінде танымал, бұл термин 1960 жылы шыққан «Free Jazz: A Collective Improvisation» альбомынан алынған. Оның жаңашылдық туындылары көбінесе бұрынғы джаз үлгілеріндегі гармонияға негізделген композициядан, тоналдылықтан, акордық өзгерістерден және тұрақты ырғақтан бас тартты. Оның орнына Коулман ансамбльде ойнау және блюз фразаларына негізделген импровизацияға эксперименталдық көзқарасқа баса назар аударды. Ол музыкалық мансабын жергілікті R&B және бибоп топтарында ойнаудан бастады, соңынан Лос-Анджелесте Эд Блэкуэлл, Дон Черри, Чарли Хаден және Билли Хиггинс сияқты мүшелері бар жеке тобын құрды. 1959 жылдың қараша айында оның квартеті Нью-Йорктегі Five Spot джаз клубында дау тудыратын тұрақты өнер көрсетуге кірісті және Atlantic Records лейблінде «The Shape of Jazz to Come» альбомын шығарды – оның тұңғыш LP-сі. Коулманның 1960-шы жылдардың басындағы Atlantic Records-тегі келесі шығарылымдары сол онжылдықтағы джаз бағытына зор әсер етті, ал оның «Lonely Woman» және «Broadway Blues» композициялары еркін джаздың маңызды алғашқы туындылары ретінде танылған жанрлық стандарттарға айналды. 1960-шы жылдардың ортасында Коулман Atlantic Records-тен Blue Note және Columbia Records сияқты лейблдерге көшті және өзінің кіші ұлы Денардо Коулманмен барабанда өнер көрсетуге кірісті. Ол 1972 жылы Лондон симфониялық оркестрімен бірге шыққан «Skies of America» альбомы арқылы симфониялық композицияларды зерттеді. 1970-шы жылдардың ортасында ол Prime Time тобын құрып, электрлік джаз-фанк пен оның гармолодикалық музыка тұжырымын зерттеді.
Ерте өмір
Коулман 1930 жылдың 9 наурызында Техас штатының Форт-Уорт қаласында Рэндольф Денард Орнетт Коулман деген атпен дүниеге келді, және сол жерде өсті. Ол Форт-Уорт қаласындағы И. М. Террелл орта мектебінде оқыды, онда Джон Филипп Сузаның "Вашингтон Пост" маршын орындағанда импровизация жасағаны үшін оркестрден шығарылды. Ол тенор саксофонда R&B және бибоп стилінде ойнай бастады, содан кейін Принс Лаша мен Чарльз Моффеттпен бірге The Jam Jivers тобын құрды. Кейін ол альт саксофонға ауысты, ол оның басты аспабы болды, алғаш рет Батон-Руж оқиғасынан кейін Нью-Орлеанда орындады. Содан кейін ол Пи-Ви Крейтонның тобына қосылып, олармен Лос-Анджелеске сапар шекті. Ол Лос-Анджелесте лифт операторы сияқты түрлі жұмыстар істеді, музыкалық мансабын дамытумен бірге. Коулман Лос-Анджелесте Эд Блэкуэлл, Бобби Брэдфорд, Дон Черри, Чарли Хейден, Билли Хиггинс және Чарльз Моффетт сияқты ойдас музыканттарды тапты. Ол 1958 жылы Черри, Хиггинс, Уолтер Норрис және Дон Пейнмен бірге Something Else!!!! дебюттік альбомын жазды. Сол жылы ол Пол Блей басқарған квинтет құрамында Нью-Йорктегі клубта өнер көрсетті (бұл топтың орындауы Live at the Hilcrest Club 1958 альбомында жазылған). Jazzwise журналы 2017 жылы оны барлық уақыттағы 100 үздік джаз альбомының тізімінде үшінші орынға қойды. Коулманның квартеті Нью-Йорктегі Five Spot джаз клубында ұзақ, кейде даулы кезең өткізді. Леонард Бернштейн, Лайонел Хэмптон және Modern Jazz Quartet тобының мүшелері әсерлі қалды және қолдау көрсетті. Хэмптон квартетпен бірге орындауды сұрады, ал Бернштейн Хейденге Джон Саймон Гуггенхайм мемориалдық қорынан композиторлық грант алуға көмектесті. Трубашы Майлз Дэвис Коулманның "ішкі жағынан бұзылған" деді, бірақ кейіннен оның инновацияларын қолдады. Коулманның алғашқы дыбысының себебі, ішінара, оның пластик саксофонды пайдалануына байланысты. Ол 1954 жылы Лос-Анджелесте металл саксофонға шамасы келмегендіктен пластик саксофон сатып алды.
1960 жылдар: Free Jazz және Blue Note
1960 жылы Коулман «Free Jazz: A Collective Improvisation» атты үнтаспаны жазды, онда Дон Черри мен Фредди Хаббард тромпетте, Эрик Долфи бас-кларнетте, Хаден мен Лафаро бас-гитарада, ал Хиггинс пен Блэкуэлл барабанда орындады. Альбом стерео дыбыста жазылды, әрбір стерео каналда қамыс/мыс/бас/барабан квартеті бөлек жазылды. «Free Jazz» 37 минутқа созылып, сол кезге дейін жазылған ең ұзақ, үздіксіз джаз орындалысы болды және Коулманның ең даулы альбомдарының біріне айналды. 1962 жылғы 18 қаңтардағы «Down Beat» журналында Пит Уэлдинг альбомға бес жұлдыз берсе, Джон А. Тайнан оған нөл жұлдыз баға берді. Коулман «free jazz» терминін жай ғана альбом атауы ретінде қарастырғанмен, көп ұзамай ол жаңа жанр ретінде танылды; Коулман бұл терминге наразылық білдірді. «Atlantic» кезеңінен кейін және 1960 жылдардың басында Коулманның музыкасы көбірек тікбұрышты болып, оның жаңалықтарының нәтижесінде дамыған авангардтық джазбен байланысты болды. Кейін сол жылы ол он жасар ұлы Денердо Коулман мен Хаденмен бірге «The Empty Foxhole» атты үнтаспаны жазды. Фредди Хаббард пен Шелли Манн мұны Коулманның дұрыс емес жарнамалық әрекеті деп есептеді. Денердо 1970 жылдардың соңында әкесінің басты барабаншысы болды. Коулман тағы бір квартет құрды, онда Хаден, Гаррисон және Элвин Джонс ойнады, ал Дьюи Редман әдетте тенор саксофонда ойнап топқа қосылды. 1968 жылғы 29 ақпанда Коулманның квартеті Йоко Ономен бірге «Royal Albert Hall» концерт залында тікелей орындады, ал олардың репетициясынан алынған жазба кейіннен Ононың 1970 жылғы «Yoko Ono/Plastic Ono Band» альбомына «AOS» атты трек ретінде енгізілді. Ол 1962 жылғы «Town Hall» альбомында, 1972 жылғы «Skies of America» альбомында Лондон симфониялық оркестрімен бірге өз қызығушылықтарын одан әрі зерттеді.
1970-1990 жылдар: Гармолодик фанк және Prime Time
Ол да, Майлс Дэвис сияқты, көп ұзамай электр аспаптарымен ойнай бастады. 1976 жылы шыққан "Dancing in Your Head" альбомы, Кольманның кейіннен "Prime Time" деп аталатын топпен алғашқы жазбасы болды және онда екі электр гитара басты рөлде болды. Бұл Кольман үшін стильдік өзгеріс болғанымен, музыка Кольманның "гармолодика" деп атаған ұстанымдарының элементтерін сақтап қалды. 1980-ші жылдардағы "Prime Time" тобымен бірге шыққан "Virgin Beauty" және "Of Human Feelings" сияқты альбомдарда рок пен фанк ырғақтары қолданылды, бұл стиль кейде "еркін фанк" деп аталды. Джерри Гарсия 1988 жылы Кольманның "Virgin Beauty" альбомындағы үш әнге гитара тартып берді: "Three Wishes", "Singing in the Shower" және "Desert Players". 1993 жылы Кольман "Space" бөлімінде "Grateful Dead" тобымен бірге сахнаға шықты, содан кейін "The Other One", "Stella Blue", Бобби Блэндтің "Turn on Your Lovelight" әнімен және қосымша "Brokedown Palace" әнімен өнер көрсетті. Кольманның тағы бір әріптесі – гитарист Пэт Метень, олар 1985 жылы "Song X" атты әнді жазды. 1990 жылы Италияның Реджио-Эмилия қаласында Кольманның құрметіне үш күндік "Суретшінің портреті" фестивалі өтті, онда ол Черри, Хаден және Хиггинспен бірге өнер көрсетті. Фестивальде оның камералық музыкасы мен "Америка аспандары" атты туындылары да орындалды. 1991 жылы Кольман Дэвид Кроненбергтің "Жылаңаш түскі ас" фильмінің саундтрегіне қатысты, оркестрді Говард Шор басқарды. 1995 және 1996 жылдары Кольман төрт альбом шығарды және көп жылдардан кейін алғаш рет пианисттермен (Гери Аллен және Йоахим Кюн) тұрақты түрде жұмыс істеді.
2000 жылдар
1972 жылы Коулманның "Happy House" және "Foreigner in a Free Land" атты екі үні Гус Ван Санттың 2000 жылы түсірген "Finding Forrester" фильмінде қолданылды. 2006 жылдың қыркүйегінде Коулман "Sound Grammar" альбомын жариялады. 2005 жылы Германияның Людвигсхафен қаласында тікелей жазылған бұл альбом, оның он жылдан бері жаңа материалдарынан тұратын тұңғыш альбомы болды. Ол 2007 жылғы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды, осылайша Коулманды бұл сыйлықты жеңіп алған екінші джаз музыканты (Уинтон Марсалистен кейін) етті. Джаз пианисі Джоан Бракин Мариан Макпартлендпен болған сұхбатында Коулман оған ұстаздық жасап, музыка сабақтары бергенін айтты. Коулман 1954 жылы ақын Джейн Кортезге үйленді. Жұбайлар 1964 жылы ажырасып кетті. Олардың 1956 жылы туған Денердо деген бір ұлы болды. Коулман 2015 жылдың 11 маусымында Манхэттенде жүрек тоқтасынан қайтыс болды.
Танымал мәдениетте
МакКлинтик сферасы, Томас Пиншонның «V» романындағы (1963) ойдан шығарылған кейіпкер, Коулман мен Телониус Монктардың бейнесімен жасалған.