Кіріспе

Польша жазушысы, аудармашы, эсперантист және Холокост құрбаны Лидия Заменхоф (; 29 қаңтар 19041942) - еврей поляк жазушысы, баспашысы, аудармашы және эсперантоның негізін қалаушы Клара (Сильберник) мен Л. Л. Заменхофтың кіші қызы. Ол эсперантоның белсенді промоутері болды, сондай-ақ оның әкесі алғаш рет анықтаған діни гуманизмнің бір түрі - гомаранизм. 1925 жылы ол Бахаи дінінің мүшесі болды. 1937 жылдың соңында ол осы дінді оқыту үшін, сондай-ақ эсперантоға оқыту үшін Америка Құрама Штаттарына барды. 1938 жылдың желтоқсан айында Польшаға оралып, бахайлық көптеген жазбаларды оқытып, аударуды жалғастырды. Ол Холокост кезінде Треблинка өлім-жітім лагерінде өлтірілген.

Өмір

Лидия Заменгоф Esperanto тілін тоғыз жасында үйренді. Он төрт жасында ол поляк әдебиетінен аударма жасады; оның алғашқы басылымдары бірнеше жылдан кейін пайда болды. 1925 жылы заңгерлік университетті бітірген соң, ол өзін толықтай эсперантоға арнады. Сол жылы 1925 жылы Женевада өткен 17-ші Эсперанто әлемдік конгресі кезінде Бахаи дінімен танысады. Лидия Заменгоф Варшавадағы Конкорд эсперанто қоғамының хатшысы болды және жиі спикерлер мен курстарды ұйымдастырды. 1924 жылы Венада өткен Эсперантоның дүниежүзілік конгресінен бастап ол барлық дерлік дүниежүзілік конгресстерге қатысты (оның Англияда өткен 1938 жылғы Универсаль конгрессінен қалмағаны). Эсперантоны оқытудың Чех әдісінің оқытушысы ретінде ол көптеген таныстыру сапарларын жасады және әртүрлі елдерде көптеген курстар өткізді. Ол студенттік эсперанто қозғалысы Халықаралық студенттер лигасында, UEA-да, Cseh институтында және Бахаи дінінде белсенді түрде жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, Лидия "Литература Мондо" журналына (негізінен поляк әдебиеті бойынша зерттеулер) жазды, сондай-ақ "Pola Esperantisto", "La Praktiko", "Heroldo de Esperanto" және "Enciklopedio de Esperanto" журналдарына өз үлесін қосты. Оның Генрик Сиенкевичтің Quo Vadis аудармасы 1933 жылы жарық көрді және өте танымал. 1937 жылы ол ұзақ уақытқа АҚШ-қа барды. 1938 жылы желтоқсанда ол АҚШ-тан кетуі керек болды, өйткені сол елдің иммиграциялық қызметі оның туристік визасын жалғастырудан бас тартты, өйткені ол эсперанто тілін үйретудің заңсыз "ақы төленетін еңбегі" деп айыпталды. Ол тұруға немесе ақырында азаматтығына ие болуға мүмкіндік беретін некеге тұру ұсыныстарын қабылдамады. Польшаға оралғаннан кейін ол ел аралап, эсперанто және бахаи дінін үйретті. 1939 жылы неміс оккупациялық режимі кезінде оның Варшавадағы үйі Варшава геттосының бөлігі болды. Ол АҚШ-қа нацистік пропаганданы тарату үшін барған деген айыппен тұтқындалды, бірақ бірнеше айдан кейін босатылып, туған қаласына оралды, онда ол отбасымен бірге тұтқында қалды. Сол жерде ол басқаларға дәрі-дәрмек пен азық-түлік алуға көмектесуге тырысты. Польшалық эсперантистер бірнеше рет оған көмек пен қашуды ұсынды, бірақ әр жағдайда бас тартты. Бір полякқа, белгілі эсперантист Юзеф Арсенникке, ол бірнеше рет баспана ұсынған, ол түсіндірді: "Сіз және сіздің отбасыңыз өміріңізді жоғалтуы мүмкін, өйткені еврейді жасырған адам табылған евреймен бірге жойылады". Басқасына оның түсіндірмесі оның соңғы белгілі хатында жазылған: "Өзіңді қауіпке тігуді ойлама; Мен өлуге тиіс екенімді білемін, бірақ мен өз халқыммен бірге болуды міндетім деп санаймын. Құдай біздің азаптарымыздан жақсы дүние шығады деп тілейміз. Мен Құдайға сенемін. Мен бахаимін және бахаи ретінде өлемін. Барлығы да Оның қолында. Ақыры ол Варшава Гроссакциясы барысында Треблинкадағы құрту лагеріне бара жатқан жаппай көлікке түсіп қалды. Ол 1942 жылдың жазынан кейін қаза тапты.

Ескерткіш

1995 жылы Вашингтон қаласында АҚШ-тың Холокост мемориалдық мұражайында оның есінде және құрметіне кездесу өткізілді. Кездесуде Эсперантистердің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қуғын-сүргінге ұшыраған яһудилерді құтқару үшін жасаған күш-жігеріне назар аударылды.

Драмалық

"Ни вивос!" атты деректі драма. (Біз өмір сүреміз!) "Жулиан Модест" атты шығармада Заменгофтар отбасының Варшава геттосындағы тағдыры суреттеледі.