Кіріспе

Ережелерді, оның ішінде тапсырылған заңнаманы және өзін-өзі реттеуді қамтитын жалпы термин. Реттеу – бұл күрделі жүйелерді ережелер мен тенденциялар жиынтығы бойынша басқару. Жүйелер теориясында, осы типтегі ережелер биология мен қоғамның түрлі салаларында кездеседі, бірақ терминнің мағынасы контекстке қарай сәл өзгешелеу болады. Мысалы:
үкіметте реттеу (немесе оның көпше түрі) әдетте негізгі заңнаманы күшіне енгізу үшін қабылданған тапсырылған заңнаманы білдіреді;
экономикада: реттеуші экономика;
қаржыда: қаржылық реттеу;
бизнес пен өнеркәсіпте өзін-өзі реттеу, өзін-өзі реттеуші ұйымдар мен сауда қауымдастықтары арқылы жүзеге асырылады, бұл өнеркәсіптерге үкіметтің араласуын азайтып, ережелерді белгілеуге және орындауға мүмкіндік береді;
ал биологияда гендік реттеу және метаболизмдік реттеу тірі организмдердің қоршаған ортаға бейімделуіне және гомеостазды сақтауына мүмкіндік береді;
психологияда өзін-өзі реттеу теориясы – адамдардың мақсатқа жету үшін өз ойлары мен мінез-құлқыларын қалай реттейтінін зерттейтін ғылым.

Әлеуметтік

Әлеуметтік, саяси, психологиялық және экономикалық салалардағы реттеу көптеген формаларға ие: үкіметтік орган шығарған заңдық шектеулер, шарттық міндеттемелер (мысалы, сақтандырушылар мен олардың сақтандырылушылары арасындағы келісімдер), психологиядағы өзін-өзі реттеу, әлеуметтік реттеу (мысалы, нормалар), бірлескен реттеу, үшінші тараптың реттеуі, сертификаттау, аккредиттеу немесе нарықты реттеу. Мемлекеттік реттеу – бұл жеке нарыққа үкіметтің араласуы, мақсаты саясатты іске асыру және тұтынушыларды қорғаудан бастап, жылдам өсімге немесе технологиялық прогреске дейін, әйтпесе тумауы мүмкін нәтижелерді қамтамасыз ету. Регламенттер мінез-құлықты белгілеуге немесе тыйым салуға ("бақылау және басқару" реттеуі), ынталандыруларды реттеуге ("ынталандыру" реттеуі) немесе басымдықтарды өзгертуге ("басымдықтарды қалыптастыру" реттеуі) мүмкіндік береді. Реттеудің жалпы мысалдарына қоршаған ортаның ластануына шектеулер, бала еңбегіне қарсы заңдар немесе басқа да еңбек құқығы ережелері, ең төменгі жалақы заңдары, тамақ пен дәрі-дәрмектердің құрамын шындыққа сай көрсетуді талап ететін ережелер, сатылатын тауарлардың сынағы мен сапасының ең төменгі стандарттарын белгілейтін тамақ және дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігі ережелері, сондай-ақ жерді жоспарлау және құрылысқа рұқсат беру ережелері жатады. Нарыққа кіруді немесе бағаны реттеуді бақылау сирек кездеседі. Реттеудегі маңызды мәселе – реттеуші органның немесе үкіметтің ex ante реттеуді зиян келтіргені үшін жауапкершіліктен тиімдірек ету үшін жеткілікті ақпаратқа ие болуы және саланың өзін-өзі реттеуі дұрыс па екені. Нарықтарға қатысты регламенттерді енгізу немесе алып тастау экономикасы эмпирикалық құқықтық зерттеулерде, құқық және экономикада, саясаттануда, экологиялық ғылымда, денсаулық сақтау экономикасында және реттеуші экономикада талданады. Реттеуге қабілеттілік реттеуші шешімдерін орындау қабілеттілігін де қамтуы керек. Бақылау – ұлттық реттеуші органдардың реттелетін қызметті жүзеге асыруда қолданатын маңызды құралы. Кейбір елдерде (әсіресе Скандинавия елдерінде) еңбек қатынастары еңбек нарығының тараптары тарапынан өте жоғары деңгейде реттеледі (өзін-өзі реттеу), бұл мемлекеттік реттеуге, мысалы, ең төменгі жалақыға қарама-қарсы.

Тарих

Кәсіпорын қызметін реттеу ежелгі Египет, Үндістан, Грекия және Рим өркениеттерінде болған. Ежелгі әлемде стандартталған өлшемдер мен салмақтар белгілі бір деңгейде қолданылған, ал алтын халықаралық валюта ретінде қандай да бір дәрежеде қолданылған болуы мүмкін. Қытайда ұлттық валюта жүйесі болған және қағаз ақша ойлап табылды. Ежелгі Римде күрделі заңнама болған. Еуропаның ерте орта ғасырларында Рим империясымен бірге заң мен стандарттау төмендеді, бірақ реттеу нормалар, әдет-ғұрыптар және жеңілдіктер түрінде сақталды; бұл реттеуге біртұтас христиандық біріктіру және келісімшарттарға қатысты құрмет сезімі көмектесті. Қазіргі заманғы өнеркәсіптік реттеуді Ұлыбританиядағы 1844 жылғы Теміржол реттеу заңы және одан кейінгі заңдарға байланыстыруға болады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ-тағы көптеген реттеулерді заңдар мен процедуралар арқылы өздерінің әкімшілік заңдарын қабылдайтын реттеуші агенттіктер басқарды және күшін жүзеге асырды. Заң шығарушылар осы агенттіктерді саланың сарапшыларының назарын мәселеге аудару үшін құрды. Федералдық деңгейдегі ең алғашқы институттардың бірі – Мемлекетаралық сауда комиссиясы, оның тамыры бұрынғы штаттық реттеу комиссиялары мен агенттіктерде жатыр. Кейінгі агенттіктерге Федералдық сауда комиссиясы, Бағалы қағаздар және биржа комиссиясы, Азаматтық авиация басқармасы және басқа да институттар кіреді. Бұл институттар салалар бойынша және федералдық және штаттық деңгейде әртүрлі. Жеке агенттіктердің өмірлік циклдары немесе мінез-құлық үлгілері міндетті түрде анық емес, оларға олардың басшылығы мен қызметкерлері, сондай-ақ агенттікті құруға арналған заң әсер етеді. 1930 жылдары заң шығарушылар реттелмеген бизнес көбінесе әділетсіздікке және тиімсіздікке алып келеді деп сенді; 1960 және 1970 жылдары алаңдаушылық реттеушілердің ықпалына ауысты, бұл АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігін және Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасын құруға әкелген егжей-тегжейлі заңдарға әкелді.

Өлшем

Әр түрлі елдердегі реттеуді әр түрлі сандық өлшемдер арқылы бағалауға болады. Дүниежүзілік банкке қарасты "Глобалды көрсеткіштер тобының" "Регулятивтік басқарудың жаһандық көрсеткіштері" жобасы 186 елді ұсынылып отырған реттеулердің ашықтығы, олардың мазмұны бойынша кеңесу, реттеудің әсерін бағалаудың қолданылуы және қабылданған заңдарға қолжетімділік тұрғысынан 0-ден 5-ке дейінгі шкала бойынша бағалайды. V-Dem демократиялық индекстері реттеу сапасының көрсеткішін қамтиды. Mercatus орталығының QuantGov жобасы АҚШ, Канада және Австралия үшін тақырыптар бойынша реттеулердің санын қадағалайды.