Кіріспе
Квидзин (Kfeedzin ; Marienwerder; Латынша: Quedin; Ежелгі пруссиялық: Kwēdina) – Польшаның солтүстігіндегі Лива өзенінің жағасында орналасқан қала. 37 975 тұрғыны бар, ол Померания воеводствосындағы Квидзин ауданының орталығы. Қала 17 сәуір 1440 жылы ұйымға қосылды. 1454 жылы ұйымның өтініші бойынша Польша королі Казимир IV Ягеллон аймақ пен қаланы Польша Корольдігіне қосты, соның нәтижесінде Он үш жылдық соғыс басталды. 1466 жылы Тевтон орденінің соғыста жеңіліске ұшырауынан кейін қала Польшаның құрамына еніп, Тевтон орденінің вассалдық иелігінде болды. 1525 жылы Тевтон мемлекеті Тевтон орденінің соңғы Ұлы магистрі Альберт басшылығымен секулярлы және лютерандық герцогтыққа айналды, мұндай саяси өзгеріс Польша королі Зигмунд I Ескінің келісімімен ғана мүмкін болды. Қалаға 1552 жылы Польша корольдері Сигизмунд II Август және 1576 жылы Стефан Баторий сапар шекті. 1618 жылы герцогтық құқықтары Польшаның билігінде қалған Гогенцоллерн әулетінің Бранденбург тармағына мұрагерлікпен берілді. 1657 жылы Бранденбург герцогтары Польша тәжімен байланысын үзді және 1701 жылы өздерінің мемлекетін Пруссия Корольдігіне дейін көтерді. Осы кезеңде Мариенвердер қаласы Мариенвердер ауданының орталығы болды. 1772 жылы Мариенвердер ауданы Польшаның бірінші бөлісінде алынған аумақтардан құрылған, жаңа құрылған Батыс Пруссия провинциясына қосылды. 1831 жылы қарашада қараша көтерілісінің поляк кавалерия бөлімдері интернацияға жіберілер алдында қалада тоқтап өтті. Әкімшілік функцияларының кеңеюі қала халқының өсуіне әкелді және 1885 жылы оның саны 8 079 адамды құрады. Бұл тұрғындардың көп бөлігі лютерандықтардан тұрды, олардың көпшілігі қант, сірке суын өндірумен, сыра қайнатумен, сондай-ақ сүт шаруашылығымен, жеміс өсірумен және машина жасаумен байланысты кәсіптермен айналысты. 1910 жылы Мариенвердерде 12 983 адам тұрды, оның 12 408-і (95,6%) неміс тілді, ал 346-сы (2,7%) поляк тілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версаль келісімі нәтижесінде Мариенвердер ауданы бөлінді. Висланың батысындағы бөліктері Польшаның екінші республикасына қосылды, ол референдумсыз тәуелсіздігін қайта алды. Висланың шығысындағы бөліктер, оның ішінде Мариенвердер қаласы, Ұлттар Лигасының бақылауымен ұйымдастырылған Шығыс Пруссиядағы халық қалаулы референдуміне қатысуға тиіс болды. 2000-ге жуық сарбаздан тұратын Аралық одақтық комиссия көбінесе немістерді жақтады, ал поляктарға көрсетілетін қызметтер жиі кешіктіріліп, шектеулі болды, ал әкімшілік неміс бақылауында болды. Қала Польшаның Вармия референдумы комитеті мен Польша істері жөніндегі комитетінің ордасы болды, бірақ олар ішінара жасырын түрде жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1920 жылы 16 мамырда Повиследегі ең ірі поляк референдумы демонстрациясы қалада өтті, ал поляктар неміс милициясының шабуылдарына қарсы қорғаныс ұйымдастырды. Польша дереккөздеріне сәйкес, неміс сайлау алаяқтығы Шығыс Пруссияда және Германияда қалу үшін 7 811 дауысқа, ал Польша үшін – 362 дауысқа әкелді. Содан кейін поляктарға қарсы террор күшейді. Немістер мектеп ашуға кедергі келтірді, ал поляк ұйымдары неміс әкімшілігіне 100 шағым түсірді, содан кейін 1937 жылдың 10 қарашасында поляк жеке гимназиясы ашылды. 1938 жылы он төрт жасар бала мектеп ауласында атылды, бірақ неміс полициясы оған назар аудармады, ал атқан адам ұсталмады. Неміс полициясы поляк мектебін қоршап алып, оның директоры Владислав Гембик, 13 мұғалім, басқа қызметкерлер мен 162 оқушыны тұтқындады. Олар Тапиауда (қазіргі Гвардейск) тұтқындалып, кейін басқа жерге айдалды. 18 жасқа толмаған студенттер босатылды, үлкен студенттер Вермахтқа күштеп шақырылды, ал мұғалімдер мен қызметкерлер концлагерлерге айдалды. Жергілікті Польша банкісінің басшысы да тұтқындалды, жергілікті Польша консулдығы телефон желісінен ажыратылды, бірақ Польшадағы мемлекеттік радио сол күні поляк мектебіне жасалған шабуыл туралы хабарлады. Германиядан қуылған көптеген поляктар қала маңындағы мәжбүрлі еңбекке айдалды. Сонымен қатар, қалада Штутхоф концлагерінің қосалқы лагері жұмыс істеді. 1945 жылдың 30 қаңтарында, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында, қала Совет Қызыл Армиясы тарапынан басып алынды. 21 қаңтарда шамамен сағат 16:00-де бейбіт тұрғындарды батысқа қарай Коницке қарай эвакуациялау туралы күтпеген бұйрық келді. Қызыл Армия Шығыс Пруссияға шабуыл жасаған кезде Мариенвердер тұрғындарының кем дегенде 95% неміс тілін ана тілі ретінде сөйлеген, сондықтан олар неміс халқына жасалған қияметтерден қорқып, көптеген тұрғындар қаладан кетуге тырысты, бірақ барлығы да аман-сау жетпеді. Қаладан кетпегендер тоналанды, зорланды және ақырында Қызыл Армия тарапынан өлтірілді. Қызыл Армия қалада 20 000 адамға арналған әскери госпиталь құрды. Қала орталығы совет әскерлері тарапынан өртелді және тоналанды. 1945 жылдың барысында қала соңғы неміс тұрғындарынан тазаланды. Осы уақыттан бастап Польшадан және Литвадан келген жаңа поляктар қала мен айналасын қайта қоныстандырды. Лютерандық шіркеу ғимараттары католик шіркеуіне берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала Потсдам келісімінің шарттарына сәйкес Польшаның құрамына қайта кірді, бірақ советтік билік орнатқан коммунистік режим 1980-жылдарға дейін билікте болды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін қала Элблонг воеводствосының құрамында болды. 1982 жылы коммунистер интернацияланған антикоммунистік оппозициялықтардың наразылығын қатыгездықпен бастырып тастады.
Тұрғындар саны
Жыл Тұрғындар
1400 шамамен 700
1572 шамамен 700
1782 3 156
1783 3 297
1831 5 060
1875 7 580
1880 8 238
1890 8 552
1900 9 686
1905 11 819
1925 13 721
1930 13 860
1933 15 548
1939 19 723
1965 шамамен 13 000
2006 37 814
Жоғарыдағы кесте Польшаның пруссиялық бөлінісі кезіндегі уақтылы негізгі дереккөздерге сүйенеді.
Қызықты орындар
Негізгі көрікті жері – Квидзин қамалы, 14 ғасырлық кірпіш готикалық Орденсбург қамалы және қазір мұражайға айналған Помезания кафедралық тарауының кафедралық кешені. Ол Польшаның тарихи ескерткіші ретінде тіркелген. Жанындағы Иоанн Евангелист соборы 1343 және 1384 жылдар аралығында салынды және Рим-католик Елблаг діншілігінің қосалқы соборы болып табылады. Онда Тевтон орденінің үш үлкен магистрінің, сондай-ақ көптеген епископтардың қабірлері сақталған. Көпір қамалды бір кезде суы тартылып қалған өзенде орналасқан кәріз мұнарасымен байланыстырады. Басқа да көрікті орындарға Квидзин ауданының апелляциялық соты, қалалық әкімшілік, Қасиетті Үштік шіркеуі, Әйгілі Падре Пио шіркеуі, түрлі мемлекеттік ғимараттар мен ескі қалалық үйлер кіреді.
Экономика
Квидзин қаласында International Paper филиалы мен Квидзин менеджмент мектебі орналасқан. Квидзиннің екінші ірі жұмыс берушісі – Jabil, жаһандық электрондық өндіріс қызметтерін ұсынатын компания.
Көлік
Польшаның 55 және 90 мемлекеттік автомобиль жолдарының, 521 және 532 облыстық автомобиль жолдарының, сондай-ақ 518 және 588 облыстық автомобиль жолдарының қиылысқан жерлері Квидзин қаласында немесе оның сыртында орналасқан. Мұнда теміржол станциясы да бар.