Кіріспе

Шығыс католик шіркеуі

Тарих

Венгрияның грек-католиктері бастапқыда қазіргі Венгрияның солтүстік-шығысында шоғырланған. Бұл аймақ тарихи түрде Карпат тауларынан (русиндар мен румындар) византиялық мәсіхшілер мекендеген. Түріктердің шабуылынан қашып келген сербтер кейіннен сол кездегі Венгрияға келді, бірақ көпшілігі қазіргі Сербияның бір бөлігі болып табылатын аймақта қалды. Кейіннен 1683 жылы түріктер Венадан, 1686 жылы Буда мен орталық Венгриядан қуып шығарылғанда, Русь және Словакия рулары Венгрияның тасталған жерлеріне қоныстанды. Оларды Русь Мукачев епархиясы (венгр. 17-18 ғасырларда протестанттармен болған қақтығыстар кезінде көптеген венгрлер грек-католик шіркеуіне қосылды және латынша емес, Византиялық ырым-жырымдарды қабылдады, нәтижесінде олардың саны едәуір өсті. Бәлкім, негізінен осы соңғы элементтің арқасында Византиялық венгрлер өздерінің литургиясында венгр тілін қолдана бастады. 1795 жылы жеке зерттеу үшін "Жохан Зылазымның литургиясы" аудармасы жарық көрді. 1862 жылы халық ән салатын литургиялық бөлімдер жазылған кітап жарық көрді. 58 венгр тілді еншілердің өкілдері 1868 жылы жиналып, венгр тілінің литургиялық қолданылуын және жеке епархия құруды қолдау үшін ұйым құрды.

Құқық қорғау

Ақырында, 1912 жылы 8 маусымда Папа Пий X 162 венгр тілінде сөйлейтін грек-католик шіркеулері үшін Хайдюдорог епархиясын құрды. Ол венгр тілінің қолданылуын литургиялық емес функцияларға шектеп, дін қызметкерлерінің литургияда грек тілін қолдануын талап етті, бірақ тілдің өзгеруіне үш жыл аралық берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, бұл аралық белгісіз уақытқа созылды және венгр тілі қолданыла берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұлттық шекаралардың өзгеруі Хайдудорог епархиясының аумағын 168 мәхәлләден 90-ға дейін қысқартты. Венгрияда Прешов епархиясының 21 және Мукачево епархиясының бір приходы болды. 1924 жылы 4 маусымда олар жаңа Мискольск экзархаты ретінде біріктірілді, өйткені сол кезде олар әлі де Рутения литургиясында шіркеу славян тілдерін қолданған, бірақ қазір олар Венгрияның грек-католик шіркеуінің бөлігі болып саналады. Венгрияның коммунистік режимі кезінде шіркеу ерекше жағдайға тап болды. Румыния, Словакия немесе Украинаның шекарасындағы әріптестерінен айырмашылығы, ол заңсыз да, қудалаудың арнайы нысанасы да емес еді. Бұл салыстырмалы түрде жұмсақтыққа себепші факторлар шіркеудің шағын көлемі, оның кедейлігі (оның жақтастары шоғырланған Солтүстік-шығыс Венгрия тарихи түрде елдің ең кедей аймағы болды), сондай-ақ грек-католиктерді біріктіруге мәжбүр ететін православие шіркеуінің болмауы. Епархияның аумағы бастапқыда Латын шіркеуінің Шығыс Венгрия мен Будапешттегі Эгер архиепископиясының аумағына сәйкес келді. Бірақ 1980 жылы 17 шілдеде оның құзыреті бүкіл Венгрияға дейін кеңейтілді. 2015 жылдың 20 наурызында Папа Франциск Венгрия шіркеуін Дебреценді митрополит ретінде атап, епископ Фюлопе Кочисті митрополит етіп тағайындады. Сондай-ақ, Мисколцтың Апостольдық экзархатын епархия мәртебесіне көтерді, оның басшысы епископ Атаназ Орос болды. Ақырында ол бұрын Хайдудорогтың территориясынан Нирегихаза епархиясын құрды. Екі епархия Хадждудорог кафедрасының суфрагандары болып табылады. Венгриялық грек-католиктердің аз саны Солтүстік Америкаға көшіп кетті, онда олардың бірнеше приходтары Рутян грек-католик шіркеуіндегі Питтсбург митрополиясының юрисдикциясына жатады. Епархиялық діни қызметкерлердің жартысынан көбі үйленген.