Кіріспе
Солтүстік аспан жарты шарсындағы Андромеда шоқжұлдызы – 2-ші ғасырдағы грек-рим астрономы Птолемей тізімдеген 48 шоқжұлдыздың бірі және қазіргі 88 шоқжұлдыздың бірі. Солтүстік аспан жарты шарында орналасқан, ол грек мифологиясында Кассиопеяның қызы Андромеданың есімімен аталады, оны теңіз монстры Цетос жеу үшін жартасқа тізгілеп қойған. Андромеда Солтүстік жарты шардағы күзгі кештерде, Персей мифіндегі кейіпкерлердің аттарымен аталатын бірнеше шоқжұлдыздармен бірге ең жақсы көрінеді. Солтүстік бағытқа қарай бұрылуының нәтижесінде Андромеда 40° оңтүстік ендіктің солтүстігінде ғана көрінеді; оңтүстікке қарай бақылаушылар үшін ол көкжиектің астында қалады. Бұл 722 шаршы градус аумақты алып жатқан ірі шоқжұлдыздардың бірі. Бұл толық Айдан 1400 есе үлкен, ең ірі Гидра шоқжұлдызынан 55% үлкен және ең кішкентай Крукс шоқжұлдызынан 10 есе үлкен. Оның ең жарқын жұлдызы Альфа Андромеда – екілік жұлдыз, ол сонымен қатар Пегас құрамына да кіреді, ал Гамма Андромеда – түрлі-түсті екілік жұлдыз және әуесқой астрономдар үшін танымал нысана. Альфадан сәл ғана әлсіз Бета Андромеда – қызыл алып жұлдыз, оның түсі қалыс көзбен көрінеді. Шоқжұлдыздың ең айқын терең аспан нысаны – Андромеда галактикасы (M31, сондай-ақ Андромеданың Ұлы галактикасы деп те аталады), Құс жолына ең жақын спиральді галактика және ең жарқын Мессье нысандарының бірі. Андромедада бірнеше әлсіз галактикалар, соның ішінде M31-дің серіктері M110 және M32, сондай-ақ алыс NGC 891 орналасқан. Көк қар шары тұмандығы – планеталық тұмандық, телескоп арқылы көк түсті дөңгелек нысан ретінде көрінеді. Қытай астрономиясында Андромеданы құрайтын жұлдыздар астрологиялық және мифологиялық маңызы бар төрт түрлі шоқжұлдыздың құрамына кірген; Андромедамен байланысты шоқжұлдыз индуист мифологиясында да бар. Андромеда – қараша айында болатын әлсіз Андромедид метеор шашырауының радианты орналасқан жер.
Andromeda is one of the 48 constellations listed by the 2nd century Greco Roman astronomer Ptolemy, and one of the 88 modern constellations. Located in the northern celestial hemisphere, it is named for Andromeda, daughter of Cassiopeia, in the Greek myth, who was chained to a rock to be eaten by the sea monster Cetus. Andromeda is most prominent during autumn evenings in the Northern Hemisphere, along with several other constellations named for characters in the Perseus myth. Because of its northern declination, Andromeda is visible only north of 40° south latitude; for observers farther south, it lies below the horizon. It is one of the largest constellations, with an area of 722 square degrees. This is over 1,400 times the size of the full moon, 55% of the size of the largest constellation, Hydra, and over 10 times the size of the smallest constellation, Crux. Its brightest star, Alpha Andromedae, is a binary star that has also been counted as a part of Pegasus, while Gamma Andromedae is a colorful binary and a popular target for amateur astronomers. Only marginally dimmer than Alpha, Beta Andromedae is a red giant, its color visible to the naked eye. The constellation's most obvious deep sky object is the naked eye Andromeda Galaxy (M31, also called the Great Galaxy of Andromeda), the closest spiral galaxy to the Milky Way and one of the brightest Messier objects. Several fainter galaxies, including M31's companions M110 and M32, as well as the more distant NGC 891, lie within Andromeda. The Blue Snowball Nebula, a planetary nebula, is visible in a telescope as a blue circular object. In Chinese astronomy, the stars that make up Andromeda were members of four different constellations that had astrological and mythological significance; a constellation related to Andromeda also exists in Hindu mythology. Andromeda is the location of the radiant for the Andromedids, a weak meteor shower that occurs in November.
Тарих және мифология
Андромеданың уранграфиясы грек дәстүрінде берік тамырланған, бірақ Андромеда орналасқан жердегі әйел бейнесі бұрынғы вавилондық астрономияда кездескен. Балық шоқжұлдызы мен қазіргі Андромеданың ортаңғы бөлігі бірге өркенділік құдайының шоқжұлдызын құрайды, оны кейде Анунитум немесе Аспан әйелі деп атаған. Андромеда ағылшын тілінде «Шынжырланған әйел» немесе «Шынжырланған қыз» деп танылады. Латын тілінде ол Mulier Catenata («тізбектелген әйел») деп, ал араб тілінде – al Mar'at al Musalsalah деп аталды. Ол сондай-ақ Персея («Персейдің жұбайы») немесе Кефейс («Кефейдің қызы») деп те аталады, бұл атаулардың барлығы Андромеданың грек-рим мифосындағы Персейдегі рөліне сілтеме жасайды. Онда Эфиопия патшайымы Кассиопея өзінің қызы теңіз нимфаларынан гөрі әдемірек екенін мақтанған. Нимфалар оның сөзіне ренжіп, Посейдоннан Кассиопеяны оның текетірестігі үшін жазалауын өтінді, ол теңіз құбыжығы Кетті Эфиопияға шабуылдауға бұйрық беріп жазалады. Андромеданың қорқынышқа түскен әкесі Сефейге Аммон оракулы патшалығын құтқарудың жалғыз жолы – қызын Кетке құрбан ету екенін айтты. Ол теңіз жағасындағы жартасқа тізбектелді, бірақ батыр Персей оны құтқарды. Кейбір нұсқаларда ол Медузаның басын қолданып құбыжықты тасқа айналдырды, ал рим ақыны Овидийдің «Метаморфозаларында» Персей алмасты қылышымен құбыжықты өлтірді. Персей мен Андромеда содан кейін үйленді, миф бойынша, олардың бірге тоғыз баласы болды – жеті ұл және екі қыз, және олар Микенді және оның Персид әулетін құрды. Андромеда қайтыс болғаннан кейін Афина оны құрметтеу үшін аспанда шоқжұлдыз ретінде орналастырды. Персей мифінің кейіпкерлерін бейнелейтін үш көршілес шоқжұлдыз (Персей, Кассиопея және Кефей), ал Кет Балықтан тысқары қарай шегінеді. Ол Пегас шоқжұлдызымен байланысты. Андромеда – Птолемейдің 2 ғасырлық «Альмагест» еңбегінде құрастырылған 48 шоқжұлдыздың бірі, онда ол нақты жұлдыздардың орналасуы ретінде сипатталған. Ол әдетте α Андромедасы оның басы, ο және λ Андромедасы оның тізбектері, ал δ, π, μ, β және γ оның денесі мен аяқтары ретінде бейнеленеді. Дегенмен, Андромеданың және оның денесін, басын және тізбектерін бейнелейтін жұлдыздардың жалпы бейнесі жоқ. Араб астрономдары Птолемейдің шоқжұлдыздарын білген, бірақ олар Андромеданың денесімен жапсарлас балықты бейнелейтін екінші шоқжұлдызды қосты, оның мұрыны қазір Андромеда галактикасы ретінде белгілі тұманды жапсырмамен белгіленген, M31. 1787 жылы неміс астрономы Иоганн Боде Андромедадан бірнеше жұлдыздарды және Ласертадан көптеген жұлдыздарды біріктіріп, Honores Friderici (Фридрихс Эре деп те аталады) құрды. Ол Пруссия королі Фридрих II-ге құрмет көрсету үшін жасалған, бірақ көп ұзамай қолданыстан шығып қалды. Птолемейдің заманынан бері Андромеда шоқжұлдыз болып қала берді және Халықаралық астрономиялық одақ тарапынан ресми түрде мойындалды. Птолемейге белгілі үлгіге жататын барлық шоқжұлдыздар сияқты, ол кеңірек аймаққа және осылайша көптеген жақын жұлдыздарға қатысты. 1922 жылы ХАО оның үш әріпті қысқартуын «And» деп анықтады. Андромеданың ресми шекарасын 1930 жылы бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 36 сегменттен тұратын көпбұрыш ретінде анықтады. Оның оң жақ көтерілуі 22 сағат 57,5 минуттан 2 сағат 39,3 минутқа дейін, ал оның бұрылуы экваторлық координаттар жүйесінде 53,19° пен 21,68° аралығында.
Батыс емес астрономияда
Дәстүрлі қытай астрономиясында Андромеданың тоғыз жұлдызы (оның ішінде Бета Андромеда, Му Андромеда және Ну Андромеда), Балықтардың жеті жұлдызымен бірге "Аяқ" (奎宿) деп аталатын эллипстік шоқжұлдызды құрады. Бұл шоқжұлдыз адам аяғын немесе жабайы шошқаның аяғын бейнелеген. Гамма Андромеда мен оның көршілері "Тен Та Цзян Кюн" (天大将军, аспанның ұлы генералы) деп аталды, ол астрологияда құрмет пен мифологияда ұлы генералды білдіреді. Альфа Андромеда мен Гамма Пегаси бірге "Қабырға" (壁宿) жасады, ол император сарайының шығыс қабырғасын және/немесе императордың жеке кітапханасын бейнелейді. Қытайлықтар үшін Андромеданың солтүстік бөлігі жылқыларды ауыстыруға арналған тұраққа айналды (天厩, аспандағы тұрақ), ал алыс батыс бөлігі Ласертаның көп бөлігімен бірге ұшатын жыланға айналды. Араб шоқжұлдызы "аль Хут" (балық) деп аталады, ол Андромедадағы бірнеше жұлдыздардан, M31 және Балықтардағы бірнеше жұлдыздардан құралған. ν And, μ And, β And, η And, ζ And, ε And, δ And, π And және 32 And-тің барлығы Андромедадан енгізілген; ν Psc, φ Psc, χ Psc және ψ1 Psc Балықтардан енгізілген. Индуистік астрономия бойынша Андромеда Девяни шоқжұлдызы, ал Кассиопея Шармишта шоқжұлдызы деп аталады. Девяни мен Шәрмишта – Махабхаратта жиі айтылатын Куру және Яду руларының ең алғашқы патриархы Яяти патшасының (Персей шоқжұлдызы) әйелдері. Осы үш кейіпкердің қызықты оқиғасы "Махабхаратта" айтылған. Девяни – Гуру Шукрачарьяның қызы, ал Шәрмишта… Андромеда туралы индуистік аңыздар грек мифтеріне ұқсас. Көне санскрит мәтіндерінде Антармада грек мифіндегідей тасқа шынжырланған күйде бейнеленген. Ғалымдар индуистік және грек астрологиялық мифтері тығыз байланысты болған деп санайды; дәлел ретінде "Антармада" және "Андромеда" аттарының ұқсастығы келтіріледі. Андромеда Месопотамияның хаос құдайы Тиаматтың жаратылыс тарихымен де байланысты. Ол күйеуі Апсу үшін көптеген жын-шайтандарды тудырды, бірақ ақырында оларды Мардуктың өлтіруімен аяқталған соғыста жоюға шешім қабылдады. Ол оның денесін адамдар үшін уақытты белгілейтін шоқжұлдыздарды құру үшін пайдаланды. Маршалл аралдарында Андромеда, Кассиопея, Үшбұрыш және Арий шоқжұлдызы дельфин бейнеленген шоқжұлдыздың құрамына кіреді. Андромеданың жарқын жұлдыздары көбінесе дельфиннің денесінде орналасқан; Кассиопея оның құйрығын, ал Арий оның басын көрсетеді. Туамоту аралдарында Альфа Андромеданы "Такуруа е те туки ханга руки" деп атады, яғни "Ауыр еңбектің жұлдызы", ал Бета Андромеданы Пиринга о Тауту деп атады.
Метеорлар жауын
Әр қарашада Андромеда шоқжұлдызынан Андромеда метеорлық жауыны басталады. Бұл жауын жыл сайын қарашаның ортасынан соңына дейін ең жоғары деңгейге жетеді, бірақ сағатына екі метеордан да аз болады. Астрономдар Андромеданы көбінесе 19 ғасырда жойылған Биела кометасымен байланыстырады, бірақ бұл байланыс күмәнді. Андромеда метеорлары өте баяу жылдамдықпен келеді және жауынның өзі кеңінен тараған болып саналады, себебі метеорлар Андромедадан бөлек, жақын орналасқан шоқжұлдыздардан да көрінуі мүмкін. Андромеда метеорлары кейде қызыл түсті жарық шары ретінде көрінеді. Андромеда метеорлық жауыны 19 ғасырдың ең тамаша метеорлық жауындарымен байланысты болды; 1872 және 1885 жылдардағы құбылыстардың ең жоғары қарқыны секундына 2 метеорға жеткен (сағаттық ең жоғары қарқын – 10 000-ға жуық), бұл қытай астрономын метеорларды төгіліп жатқан жаңбырмен салыстыруға мәжбүр етті. Андромеда метеорлық жауыны 2011 жылдың 3-5 желтоқсанында тағы бір күшеуді бастан өткерді, ол 1885 жылдан бергі ең белсенді жауын болды, сағаттық ең жоғары қарқыны 50 метеорға жетті. 2011 жылғы күшеу Биела кометасынан шыққан материалмен байланысты, ол 1649 жылы Күнге жақын өткен. Байқалған метеориттердің ешқайсысы кометаның 1846 жылғы ыдырауынан қалған материал емес. 2011 жылғы күшеуді бақылағандар 2018, 2023 және 2036 жылдары да күшеулер болады деп болжады.