Кіріспе
Буддизмнің төрт сатысы ерте Буддизм мен Тхеравадада оянудың төрт сатысы - бұл Арахант ретінде толық ояну (Бодхи) деңгейіне жететін төрт прогрестік кезең. Бұл төрт кезең - сотапанна (ағынға кіруші), сакадагами (бір рет қайтушы), анагами (қайта келмейтін) және арахант. Будданың ең көне мәтіндері Будданың осы төрт кезеңнің бірінде жүрген адамдарды асыл адамдар (ария пуггала) және асыл сангха (ария сангха) сияқты адамдардың қауымдастығы деп атайды. Оянудың төрт сатысы туралы ілім ертедегі буддалық мектептердің, соның ішінде әлі күнге дейін сақталған буддизмнің Тхеравада мектебінің негізгі элементі болып табылады.
The four stages of awakening in Early Buddhism and Theravada
are four progressive stages culminating in full awakening (Bodhi) as an Arahant. These four stages are Sotāpanna (stream enterer), Sakadāgāmi (once returner), Anāgāmi (non returner), and Arahant. The oldest Buddhist texts portray the Buddha as referring to people who are at one of these four stages as noble people (ariya puggala) and the community of such persons as the noble sangha (ariya sangha). The teaching of the four stages of awakening is a central element of the early Buddhist schools, including the Theravada school of Buddhism, which still survives.
Шығу тегі
Сутта Питакада буддалық ұстаздардың жетістіктеріне қарай бірнеше түрі сипатталған. Стандарт төрт, бірақ одан да көп түрлері бар ұзын сипаттамалар да бар. Төрт түрлі - ағысқа кірген, бір рет оралған, қайтып келмеген және арахант. Висуддимаггада бес кезең жеті тазартудың ұлы жетістігі болып табылады. Бұл сипаттамалар әртүрлі әрі үйлесімді, әрқайсысы төрт жол мен жеміске жетуден бұрын тазарудың бірдей реттілігін береді. Висуддимагга паññā (санскрит: prajñā) маңыздылығын, anattā (санскрит: anātmam) және буддалық ілімдердегі аңықты бостандыққа жетудің негізгі құралы ретінде атап көрсетеді. Випассананың (санскрит: vipaśyanā) бұл салада басты рөлі бар. Қазіргі випассана қозғалысы көрегендікке баса назар аударады.
Қарапайым адам
Қарапайым адам немесе путхуджана (пали; санскрит: пṛthagjana; яғни pritha: жоқ, және jnana: білім) сансараның шексіз айналымдарында қамалады. Адам қайтадан туылады, өмір сүреді және қайтадан қайтадан туылады, дева, адам, жануар, еркек, әйел, бейтарап, жын, асура, тозақ немесе әр түрлі басқа да түрлі құрылымдар ретінде әр түрлі санаттағы өмірде. Қарапайым жандар Дхарманың түпкі ақиқатты ешқашан көрген емес, сондықтан да ол қиындыққа жол таба алмайды. Тек қана азап шегудің өткір немесе аяқсыз болып көрінгенде ғана, тұлға "шешімді" іздейді және табандылықпен Дхарманы (соңғы шешімді / шындықты) табады.
Ағынға кіруші
Бірінші кезең - сотапанна (пали; санскрит: Сротапанна), сөзбе-сөз "ағынға (соталарға) кіретін адам" дегенді білдіреді, бұл ағын ең жоғарғы Дхарма деп саналатын әлемнен тыс асыл сегіз қырлы жол. Ағысқа кірген адам "Дхарманың көзін ашты" (дхармачакху, санскрит: дхармачакшус). Ағысқа енген адам дхарманың көзін ашқаннан кейін жеті қайта туылғанда араханттыққа жетеді. Ағысқа енген адам будда ілімін (самиягдришти немесе саммадиттхи, "дұрыс көзқарас") интуитивті түрде ұғынып, Үш асыл тасқа: Буддаға, Дхармаға және Сангхаға толық сенімді немесе Саддхаға ие болғандықтан және төменгі деңгейлерге қайта тууға мәжбүрлейтін санкхараларды алып тастағандықтан, бұл адам адамнан төмен (жануар, прета немесе тозақта) ешқандай деңгейде қайта туылмайды.
Бір рет қайтатын
Екінші кезең - Сакадгами (санскритше: Сакрадагамин), сөзбе-сөз "бір рет (сакрат) келген (агачати) адам" дегенді білдіреді. Бір рет оралған адам ең көп дегенде сезімдер әлеміне (ең төменгі адам, ең жоғары - басқалардың жаратылыстарына билік жүргізетін девалар) тағы бір рет қайта оралады. Өзенге кірген адам да, бір рет қайтып келген адам да алғашқы үш шынжырдан арылған. Ағысқа түскен адам мен бір рет қайтып келген адамның айырмашылығы - бір рет қайтып келген адамның құмарлық, жек көрушілік және алдамшылықты күшейтуі. Сондықтан бір рет қайтып келген адам жеті реинкарнацияға жетпейді. Бір рет қайтып келгендер, аты айтып тұрғандай, тағы бір қайта туылмайды, өйткені бес "Таза мекенде" бірнеше қайта туылса да, қайтып келмейтіндер туралы дәл осылай деп айтуға болмайды. Алайда, олардың сезімдер әлемінде тек бір ғана қайта тууы бар, бұл, әрине, тозақтың жазықтығын, жануарлар мен аш арбақтарды қоспағанда. Ағысқа түскен адам алғашқы үш бұғаудан арылған соң, жеті өмір бойына адам немесе көктегі әлемде ағартушылыққа ие болады. Бір рет қайта оралған адам - келесі қадам; олар сезімге деген құмарлық пен қаскөйлікті одан әрі азайтты. Сол сияқты, төменгі әлемдердің ешқайсысында қайта туылмайды.
Қайта әкелмейтін
Үшінші кезең - анагами (санскритше: Anāgāmin), сөзбе-сөз "келмейтін (агачкати) адам" дегенді білдіреді. Қайта оралмаған адам, сезімталдықты жеңгеннен кейін, адам әлеміне немесе одан төмен кез-келген бақытсыз әлемге қайтып бармайды. Оның орнына, қайтып келмейтіндер Рупадхатудағы бес ерекше әлемнің бірінде қайта туылады, ол Śuddhāvāsa әлемдері немесе "Таза мекендер" деп аталады және онда Нирванаға; Пали: Ниббана; олардың кейбіреулері Таза мекендердің жоғары әлемінде екінші рет қайта туылады. Анагами адам тіршілікті қайта туылма циклына байланыстыратын он шынжырдың ішіндегі бесін тастап кетті. Анагами өте дамыған.
Арахант
Төртінші саты - толық оянып қалған адам. Олар он шынжырдан бас тартып, өлгеннен кейін (санскрит: Parinirvāṇa, пали: Parinibbāna) ешқашан ешқандай ұшақта немесе әлемде қайта туылмайды, самссарадан толық құтылып кетеді. Арахант Будданың жолын ұстанғаннан кейін оянды. Тхеравада буддизміне сәйкес Будда термині "өзін-өзі ағартатын" адамдар үшін қолданылады, мысалы, Сиддхартха Гаутама Будда, ол жолды өзі ашқан.