Кіріспе

Замбиялық саясаткер, тәуелсіздік белсендісі (1922-1980) Симон Мванса Капвепве (12 сәуір 1922 - 26 қаңтар 1980) - 1922 жылы 12 сәуірде туған белгілі Замбиялық саясаткер, колонияға қарсы және автор. Капвепве Замбияның тәуелсіздік жолындағы күресіне елеулі үлес қосты, елдің отаршылдық биліктен босатылуына табандылықпен жұмыс істеді. 1964 жылы Замбия тәуелсіздік алғаннан кейін Капвепве 1967 жылдан 1970 жылға дейін елдің екінші вице-президенті болды. Бұл кезеңде елде елеулі саяси және әлеуметтік өзгерістер болды. Вице-президент ретінде Капвепве Замбияның саяси ландшафтын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, экономикалық өсім мен әлеуметтік прогресті дамытуға бағытталған саясатты енгізді. Саяси мансабынан басқа, Капвепве Замбияның тарихы мен саясатына арналған еңбектерімен танымал, құрметке ие жазушы болды. Оның Замбияның саяси және әлеуметтік ландшафтын қалыптастыруға қосқан үлесі оған елеулі танылуды әкелді, Капвепве елдің ең ықпалды және құрметке бөленген тұлғаларының бірі болып саналады. Капвепве 1980 жылы 26 қаңтарда қайтыс болды.

Ерте өмір

Саймон Капвепве 1922 жылы 12 сәуірде Солтүстік Родезияның Солтүстік провинциясының Чинсали ауданында (ол кезде қазіргі Мучинга провинциясы кіретін) дүниеге келген. Чинсали елдің қалалық орталықтарынан алыс болса да, екі бәсекелес миссияның болуынан, Лумбада орналасқан Шотландия Біріккен еркін шіркеуінің пресвитериандық Ливингстония миссиясы (Колве өзенінің жанында 1913 жылдан) және Рим католик ақ аталар миссиясы (Илондолада орналасқан 1934). Чинсалидің алғашқы миссионері - Малавиден келген Дэвид Каунда, Кеннет Каунданың әкесі (ол 1963 жылы Солтүстік Родезияның бірінші африкалық премьер-министрі, ал 1964 жылы Замбияның бірінші президенті болды). Саймон Капвепве елдің екінші вице-президенті болды. Капвепве бастауыш білімін Чинсалиден алды. Ол өзінің 3-ші және 4-ші стандарттарын Ливингстонияның тағы бір миссиясы - Мвензода атқарды. 1942 және 1943 жылдары ол Лумбада 5 және 6 сыныпты бітірді. 1944 жылы ол Қоғамдық жұмыстар департаментінде жүргізуші, ал 1945 жылы Луббада бастауыш сынып мұғалімі болды. 1947 жылдың қыркүйегінде ол Кеннет Каунда және Джон Малама Соконимен бірге жұмыс іздеп, Танганьикаға барды. 1948 жылы маусымда Китве қалалық кеңесінің көмекшісі, содан кейін Китведегі Усакеле бастауыш мектебінің мұғалімі болды.

Тәуелсіздік үшін күрес

Колониялық Солтүстік Родезия үкіметінің саясатына қанағаттанбағандықтан, ол 1948 жылы Солтүстік Родезия Африка Конгресінің құрылтайшы мүшесі болды. Бұл партия көп ұзамай Гарри Нкумбуланың басшылығымен Африка Ұлттық Конгрессі (АҰК) болып қайта аталды. Капвепве ұлттық атқарушы құраманың мүшесі болды және Китве филиалының хатшысы болды. 1950 жылы Капвепвеге Үнді ауылдарының индустриялық стипендиясы берілді. Ол Найробиде хинди оқығаннан кейін 1950 жылдан 1954 жылға дейін Бомбейде тұрды. Ол қыш құмыра жасау және журналистика салаларын зерттеді. 1953 жылдың қазан айында Орталық Африка Федерациясы (немесе Родезия және Ньясаленд Федерациясы) құрылды. Африка көпшілігінің осы жаңа ұйымға қарсылығын АНК ұйымдастырды, бірақ ол өте сәтті болмады. 1955 жылы қаңтарда Капвепве Солтүстік Родезияға оралғанда, ол ANC-нің көшбасшысы жоқ екенін тапты, өйткені Гарри Нкумбула мен Кеннет Каунда екеуі де бүлікшіл деп саналатын әдебиеттерді таратқаны үшін екі айға қамалды. Кейін Капвепве президент міндетін атқарушы болды. Нкумбула түрмеден оралғанда, ол Капвепведі Солтүстік провинцияның провинциялық ұйымдастырушысының міндетін атқарушы етіп тағайындады. 1956 жылдың тамызында Капвепве Лусакада орналасқан АНК-тің қазынашысы болды. Нкумбуланың автократиялық басшылығы және 1958 жылы ұлттық сайлауға қатысуға дайындығы, бұл сайлауда тек 25 000 африкалықтар дауыс берді, бұл ANC-де ажырымға әкелді. Капвепве Каунда, Сикота Вина және басқалармен бірге 1958 жылы қазанда Замбия Африка Ұлттық Конгресін (ZANC) құрды. Бұл партия 1959 жылы наурыз айында заңсыз деп танылды, оның басшылары тыйым салу немесе goaled бұйрығы бойынша орналастырылды. Капвепве Баротзеландтың Монгу деген жеріне жіберілді. ZANC басшылығы түрмеде немесе басқа жерде болған кезде, Майнза Чона және ZANC-тен басқа ұлтшылдар ZANC орнына Біріккен ұлттық тәуелсіздік партиясы (UNIP) атты жаңа партия құрды. Капвепве және басқа да бас бостандығынан айырылған ZANC басшылары жаңа партияға қосылды. 1959 жылы желтоқсанда түрмеден босағаннан кейін, ол Бароцландта UNIP провинциялық және аудандық филиалдарын ұйымдастыруға көмектесті. 1960 жылы Капвепве мен Каунда Лондондағы Федералды шолу конференциясына Мэнза Чона мен Гарри Нкумбуламен бірге қатысты. Бұл конференция Орталық Африка Федерациясының аяқталуының бастауын білдірді және Замбия мен Малавидің тәуелсіздігіне негіз қалады, бірақ Оңтүстік Родезия үшін әлі жоқ. 1962 жылдың қазан айында Солтүстік Родезияда сайлаулар өтті. Капвепве Даути Ямбаға қарсы шығып, жеңіске жетті. Сайлау нәтижесі - ЮНИП/АКК коалициялық үкіметі, онда Капвепвеге Африканың ауыл шаруашылығы министрі лауазымы берілді. Ал Замбия мен басқа да көптеген отарлар тәуелсіздікке "күміс табақта" қол жеткізді. Ұлыбритания 2-дүниежүзілік соғыстан кейін қиындықтарға тап болды. Атлантика хартиясына сәйкес, Ұлыбританияға берілген шарттардың бірі АҚШ-тан көбірек көмек алу үшін оның отарларын тастау болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1964 жылы қаңтарда өткен жалпы сайлауда ЮНИП 55 орынға ие болды, ал АНК 10 орынға ие болды. Капвепвеге Ішкі істер министрі лауазымы берілді. 1964 жылдың қыркүйегінде ол Сыртқы істер министрі болып тағайындалды және бұл лауазымға үш жыл қызмет етті. Сол кезде ол британ үкіметін 1965 жылы Родезияның тәуелсіздік декларациясын Родезия майданының басшысы Иан Смит жариялағаннан кейін араласпағаны үшін сынға алды. Бала кезден бері достық қарым-қатынаста болғанмен, Капвепве мен Каунда Замбияны тәуелсіздікке жеткізгеннен кейін бір-бірінен алыстады. 1967 жылы Капвепве UNIP-те көтеріліс ұйымдастырды. Ол Рубен Камангаға қарсы тұрып, UNIP-тің жетекшісінің орынбасары лауазымына ие болды. Нәтижесінде Каунда оны вице-президент лауазымына көтерді. Ол жаңа лауазымын Каунданың экономикалық саясатынан өзгеше экономикалық саясатты ұсыну үшін пайдаланды, бірақ оның пікірлері шеттетілді. Ол мектептерде жергілікті тілдерді оқыту арқылы Замбия мәдениетін сақтау үшін науқан жүргізді. 1968-1969 жылдары қаржы министрі болды. 1969 жылы тамызда ол вице-президенттік пен UNIP басшылығының орынбасары қызметінен кетуді ұсынды. Бұл қадам UNIP-тің ішіндегі тайпалық тартыстың салдарынан болды. Каунда оны жоғалтқысы келмеді, сондықтан оны бұл қадамға бармайтынына сендірді. Алайда 1970 жылы қазанда Каунда Капвепве орнын вице-президент лауазымына Майнза Чонамен алмастырды. Капвепвеге мәдениет және жергілікті басқару министрі лауазымын ұстауға рұқсат етілді.

"Бір партиялық биліктің дамуы"

Капвепведің UNIP-дегі өмірі оның Коппербелде құрылған Біріккен прогрессивті партия (БПП) деп аталатын жаңа партия туралы аңыздармен байланысты болғанда аяқтала бастады. Ол Каунда жаңа партияның жасырын мүшелері деп күдікпен төрт министрді қызметінен босатып жібергенге дейін мұны мойындаған жоқ. 1971 жылдың тамызында Капвепве ЮНИП пен үкіметтен кетіп, ол шын мәнінде UPP көшбасшысы екенін жариялады. 1971 жылы желтоқсанда ол Муфуlira West сайлау округінің сайлауында жеңіске жетті және парламенттегі партиясының жалғыз өкілі болды. Каунда бұл жағдайға риза болмады. 1972 жылы 4 ақпанда ол UPP партиясын тыйым салып, партияның 122 мүшесін, соның ішінде Капвепведі түрмеге қалады. Каунданың ақтауы - UPP Родезия, Оңтүстік Африка және Португалия үкіметтерінің құралы болды, олар ақ нәсілді азшылықтың билігін қолдайды. Капвепве 1972 жылдың 31 желтоқсанына дейін түрмеде болды. Сол кезде Каунда Қытаймен тығыз саяси байланыста болды (қытайлықтар Африка аумақтарының еуропалық отаршылдық билігін сынға алды, сондықтан тәуелсіздік үшін азаттық күрес кезінде Каунда сияқты бірқатар африкалық азаттық күрескерлерімен бірге болды. Қытай-Африка қатынастарын талдау үшін Тейлор, 2006 қараңыз) Капвепве төндіруі мүмкін кез келген қатерді бейтараптандырды: Майнза Чонаның төрағалығымен 1972 жылы ақпанда "бір партиялық демократияны" (яғни бір партиялық мемлекет) құру туралы ұсынымдар жасау үшін Чона комиссиясы тағайындалды. Төрт айлық қоғамдық тыңдаулардан кейін комиссия есебі 1972 жылдың қазан айында Каундаға тапсырылды. Екінші республика 1973 жылы 1 қаңтарда, Капвепве тұтқындалғаннан кейін бір күн өткенде құрылды. Капвепве саяси тұрғыдан құлдырағаннан кейін де қысымға ұшырады. 1973 жылы ақпанда екі қаруды заңсыз ұстағаны үшін тұтқындалды. Ол шартпен екі жылға сотталды. UNIP бақылауындағы Замбияның БАҚ-тары Капвепве Замбиядан тыс жерлерде әскери дайындыққа адамдарды жібергенін хабарлады. Ол "Zambia Broadcasting Services", "Times of Zambia" және "Zambia Daily Mail" газеттерін жалған ақпараттар жариялаған деп айыптап, сотқа берді. Капвепве саясаттың артын бұрып, Чинсалидегі фермасына қоныс аударды. Ұлттық бірлік рухында Каунда Капвепведен 1977 жылдың қыркүйегінде UNIP-ке оралуын сұрады, ол солай етті. Өзінің бұрынғы досының шыншылдығын тексеру үшін Капвепве 1978 жылы UNIP-тің бір партиялық президенттік номинациясына Каундаға қарсы тұрды. Ол UNIP конституциясына соңғы минутта енгізілген өзгерістер арқылы талапкерліктен шығарылды. Ол саясаттың біржола шеттетіліп, Чинсалиге оралды. Ол екі күн бұрын инсульт алғаннан кейін 1980 жылы 26 қаңтарда қайтыс болды.

"Авторлық кітаптар"

Капвепве көбінесе Замбияның бемба тілінде бірнеше кітап жазды. Авторлық еңбегі - "Африка тавесебана" Кеннет Каунда қоры шығарған, 1991 жыл 286 бет