Кіріспе

Шыңғыс ханның хитан кеңесшісі (11901244) Елю Чучай (; "Ұзын сакал", қытай әріптерінде "吾圖撒合里", 24 шілде 1190 20 маусым 1244), сыйлы есімі Цзиньцзин, Лиао әулетінің императорлық кланынан шыққан хитан мемлекет қайраткері, Конфуций дәстүріндегі ерте монғол империясының күшті кеңесшісі және әкімшісі болды. Ол Шыңғыс ханның жорықтары мен жорықтарында саясатты тұжырымдаған алғашқы қызметшісі болды. Ол Шыңғыс хан мен оның мұрагері Өгедейдің билігі кезінде Солтүстік Қытайда көптеген әкімшілік реформалар енгізді.

Өмірбаян

Елю Чучай - Конфуций дінінің ғалымы. Буддистік жазбаларды жақсы білетін және даосизмді ұстанатын Елю Чукай Шыңғыс ханның бас кеңесшісі ретінде танымал болды. Елю Чучайдың әкесі Елю Лу 1125 жылы Ляо әулетін жеңген Цзинь әулетіне қызмет етті. 1211 жылы Шыңғыс ханның қол астындағы біріккен монғол әскері Цзинь әулетіне қарсы жаулап алу соғысын бастағанда, журчендер мен хитандықтар моңғолдарға қосылып, Цзинь әулетіне қарсы соғысты. Содан кейін Елю Чукай 1218 жылы 28 жасында Шыңғыс ханның әкімшілігіне кірді. Хитан мен монғолдар, сондай-ақ Оңтүстік Сун, олардың ортақ жауы Цзинь әулетімен бірікті. Бұл Шыңғыс ханның шілде айының соңында Сары даласындағы (Керулен өзенінің үлкен бұрылысының батысында) Ордоста алғаш рет Елю Чукаймен кездескенде айтқан белгілі сөздерімен көрінеді: "Ляо мен Джин ұрпақтар бойы жау болды; Мен сендер үшін кек алдым ". Елу Чукай: "Әкем де, атам да Джинге құрметпен қызмет еткен. Мен, оның азаматы әрі ұлы ретінде, қалайша жүрегімнен шыншыл бола алмаймын? Монғолдың бұл ашық-айқын жауабы, сондай-ақ Елю Чукайдың келбеті (оның биік, беліне дейін ұзын, сұлу сакал-мырысы бар) мен дауысы таң қалдырды. Ол оған "Урту Сакал" (ұзын сакал) деген лақап ат берді және оны өзінің кеңесшісі ретінде ұстады. Жазушылық тәжірибесі мен басқа да қоныстанған қоғамдардың заңдарын білгендіктен, Елю Чукай империяға пайдалы болды. Ол моңғолдарды жаулап алған халықтарды өлтірудің орнына салық төлеуге көндіру үшін бар күшін салды. Гроссеттің "Степса империясы" романында Огедейдің "Сен халық үшін қайтадан жылайсың ба?" деп сұрап, оны мазақ еткені туралы айтылады. Дана канцлер монғолдықтардың әдет-ғұрыптарын байыту үшін, Шыңғыс ханның ұлы мен таққа мұрагеріне, империяларды ат үстінде басып алу мүмкін, бірақ оларды ат үстінде басқару мүмкін емес деп айтқан. Елю Чукай өз лауазымын конфуцийшілдік ұстанымдағы басқа да ғалымдарды монғол билеушілерінің жазалауынан және қатаң ұстауынан құтқару үшін қолданды. Сондай-ақ, ол оларға монғол ханзадаларының шенеуніктері мен шенеуніктерін тағайындауға көмектесті. Солтүстік Қытай монғол шабуылдарына беріліп жатқанда, Елю Чукай азаматтық және әскери билікті бөлу, көптеген салықтар мен алымдарды енгізу сияқты бірнеше әкімшілік реформалар енгізді. Моңғол армиясы Юрчен Цзиньнің оңтүстік астанасы Кайфэнгті жаулап алуға тырысқанда, қатты қарсылыққа жауап ретінде кейбір жоғарғы командадағы монғол офицерлері Кайфэнгті толық жоюды және оның барлық тұрғындарын өлтіруді ұсынды. Бірақ Елю Чукай Шыңғыс ханды өздерінің байлығын арттыру үшін оларды өлтірудің орнына, халықты билеуге және салық салуға, олардың ерекше таланттарын пайдалануға сендірді. Оның биіктігі - 180 см, ал сақал - алақаны белінен асқан. Ол Пекиндегі Куньмин көлінің жағасында жерленген, ал оның есіне салынған ғибадатхана 1966 жылға дейін тұрды, ол Коммунистік Қызыл гвардиялар Жазғы сарайды талан-таражға салған кезде Мәдени революцияның бір бөлігі ретінде қиратылды. Елю Чукай - хитан тілінде сөйлей алатын, үлкен және кіші жазуды оқи алатын соңғы адам.