Кіріспе

Аспан сферасындағы нүкте

Арыстың бірінші нүктесі, сондай-ақ Арыстың тұғыры деп аталады, бұл наурыз күн мен түннің теңелу нүктесі (солтүстік жарты шарда көктемгі күн мен түннің теңелу нүктесі, ал оңтүстікте күзгі күн мен түннің теңелу нүктесі), аспан координаталары жүйесінде эталондық нүкте ретінде қолданылады. Мұндай координаттар жүйесін пайдаланатын диаграммаларда ол көбінесе ♈︎ символымен көрсетіледі. Арыс шоқжұлдызының атымен аталған, бұл аспан сферасындағы аспан экваторы эклиптиканы кесіп өтетін екі нүктелердің бірі, екіншісі – Таразының бірінші нүктесі, одан дәл 180° жерде орналасқан. Күн мен түннің теңелуінің прецессиясының нәтижесінде, бұл орналымдар ежелгі заманда аталғандықтан, наурыз теңелуінде Күннің орны қазір Балықтарда, ал қыркүйек теңелуінде – Қыз шоқжұлдызында (J2000 бойынша). Күн жылдық жолымен зодиак арқылы өтетін кезінде, оңтүстіктен солтүстікке қарай Арыстың бірінші нүктесінде, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай Таразының бірінші нүктесінде аспан экваторымен кездеседі. Арыстың бірінші нүктесі аспандағы "бастапқы меридиан" саналады, одан тік координата есептеледі.

Тарих

Аспан сферасы бойынша Күннің қозғалысын өлшеуге арналған бастапқы нүктенің таңдалуы кездейсоқ. Күн мен түннің теңелуі басымдыққа ие, себебі теңелу Күннің солтүстік немесе оңтүстік бұрылысы жоқ, аспан экваторын кесіп өтетін сәттерді көрсетеді. Екі мүмкін теңелудің ішінде ежелгі гректер наурыз теңелуін бастапқы нүкте ретінде таңдады. Бұл Хилария мерекесімен сәйкес келді, ол оптимизм мен жаңа бастамалардың уақыты болатын, фермерлер осы кезде егін егуге кірісіп, ағаштар мен жаздық дақылдардың алғашқы өсуін және гүлдеуін бақылап отыратын. Арыс атауы вавилондық зодиақта кейінірек пайда болды, онда теңелу ерте дәстүрде орта қола дәуірінде Плеядалармен нақты сәйкестік арқылы белгіленген. Бұл уақыт еркек бұзаулардың, есектер мен қашырлардың кастрациялау кезімен, көктемгі теңелуде Сангуиямен және нағыз көктемнің басталуымен де сәйкес келді. Арыстың бірінші нүктесі деп аталуына себеп, б.з.д. 130 жылы Гиппарх анықтағанда, ол Арыс шоқжұлдызының батыс шетінде, Балықтар шоқжұлдызымен және γ Arietis жұлдызымен шекарасында орналасқан. Жыл бойы Күннің аспанда шығысқа қарай жылжуынан, Арыстың осы батыс шеті Күннің шоқжұлдызға кіретін нүктесі болды, сондықтан оны Арыстың бірінші нүктесі деп атады.

Анықтама

Жердің осьтік прецессиясына байланысты, бұл нүкте 72 жыл сайын шамамен бір градусқа батысқа қарай жылжиды. Бұл Гиппарх заманынан бері аспанда шамамен 30 градусқа ығысқан және қазір Балықтар шоқжұлдызында, Суқұйғышпен шекарасына жақын орналасқан. Күн қазір сәуірдің соңынан мамырдың ортасына дейін Торпақ шоқжұлдызында көрінеді, бірақ бұл шоқжұлдыз әлі де солтүстік көктемнің басталуымен байланысты. Торпақтың бірінші нүктесі астрономия, теңіздік навигация және астрология салалары үшін маңызды. Навигациялық эфемер кестелері навигациялық жұлдыздардың орналасуын анықтау үшін Торпақтың бірінші нүктесінің географиялық координаталарын тіркейді. Күн мен түн теңдесуінің баяу қозғалысы салдарынан, белгілі бір жердегі жыл мезгіліндегі шоқжұлдыздардың зениттік көрінісі (көзқарас нүктесінен жоғары) батысқа қарай бірте-бірте жылжиды (күн эпохаларын пайдалану арқылы бұл жылжу белгілі). Тропикалық шеңбер де осыған ұқсас әсерге ұшырайды және енді шоқжұлдыздармен сәйкес келмейді (қазіргі Таразының шекарасы Қыз шоқжұлдызының ішінде орналасқан). Ал сидеральді астрологияда, керісінше, Торпақтың бірінші нүктесі Торпақ шоқжұлдызымен сәйкес келеді.