Кіріспе
Василий Макарович Кононов (Василий Макарович Кононов, 1 қаңтар 192331 наурыз 2011) - Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Латвияның Жоғарғы соты соғыс қылмыскері деп айыптаған кеңес партизаны. Ол - адамзатқа қарсы қылмыстар үшін сотталған жалғыз бұрынғы совет партизаны. Кононов латыш ауылы Мазие Батидегі үш өлім-жітімге қатысы бар деп айыпталды. Көп ұзамай Кононов өз құрамын басқарып, неміс вермахтасының қызметкерлері ретінде ауылға кірді және тоғыз азаматты өлтірді, оның ішінде үш әйел, жүктіліктің соңғы кезеңдерінде жан-жақтан өртелген. Латвия соты үш әйелдің өлтірілуін соғыс қылмысы деп жариялады. Кейіннен айыптау шешімі бұзылды, себебі Кононовтың оккупацияланған аумақта әрекет еткені және оның өз адамдарымен бірге ұрысқа қатысқан деп саналуы мүмкін екендігі, сондай-ақ ауыл тұрғындары соғыс тұтқыны деп саналуы мүмкін екендігі анық анықталмаған. Латвияның Жоғарғы сотына прокурордың аппеляциялық арызы қабылданбады.
Vassili Makarovich Kononov or Vasiliy Makarovich Kononov (Василий Макарович Кононов, ; 1 January 192331 March 2011) was a Soviet partisan during World War II, who was convicted by the Supreme Court of Latvia as a war criminal. He is the only former Soviet partisan convicted of crimes against humanity. Kononov was convicted for his role in three deaths in Mazie Bati, a Latvian village where local inhabitants had denounced alleged partisans who were then killed by German troops. A short time later Kononov led a unit, posing as German Wehrmacht personnel, into the village and killed nine civilians, including three women, one in the late stages of pregnancy who was burned alive. A Latvian court declared the killing of the three women a war crime. The conviction was later overturned on the grounds that it was not clearly established whether Kononov was operating on occupied territory and whether he and his men could be considered combatants, as well as whether the villagers could be considered prisoners of war. An appeal by the prosecutor to the Supreme Court of Latvia was dismissed.
Мази Бати
1944 жылдың 29 ақпанында Мазие Батидің (орыс тіліндегі Малые Баты) латыш ауыл тұрғындары кеңестердің барлау саботаж тобынан 12 адамға қораларында тұруға рұқсат берді. Келесі күні таңертеңгі сағат 6-да Кононов ауыл тұрғындарынан көмек күдіктенген немістер астық қоймаларын өртеп, автоматпен атып тастады. 12 партизанның барлығы, соның ішінде жетекшісі майор Чугунов, оның әйелі Антонина және 7 айлық ұлы қаза тапты. 1944 жылы 27 мамырда Кононов бастаған Кеңес Одағының бірінші латыш партизан батальонының жасағы Мазие Бати ауылына қарсы "қарсы операция" жүргізді. Бұл операция кезінде тоғыз ауыл тұрғыны "неміс көмекшілері" деп айыпталды (Латвияның совет оккупациясына қарсы латыш қарулы қарсыласы 1941 жылы неміс басқыншыларының жағында болды) алдыңғы оқиғаға жауапты. Кононовтың адамдары ауыл тұрғындарын тұтқындауға жіберілді. Кононов пен оның адамдары ауыл тұрғындарының күдімін оятпау үшін операцияны неміс Вермахтасының киім-кешегін киіп жүргізді. Тоғыз ауыл тұрғыны, оның ішінде үш әйел, бір әйел жүктіліктің соңғы кезеңінде, тірідей өртеліп өлтірілді. Ғимараттар да өртенді.
Бастапқы айыптау және босату
1998 жылдың шілдесінде Кононовқа қарсы Латвияның Бас прокуратурасы алғашқы іс жүргізуді бастады, ол 1998 жылдың тамызында оған ресми айып тағылды және ақырында 1998 жылдың желтоқсанында айыпталды. Кононовтың адвокаты Михаил Иоффе Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық Соттың Латвия сотының шешімін жоққа шығарғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Кононов өзінің клиенті екі жарым жыл латвия түрмесінде болған үшін өтемақы талап еткенін айтты. 2008 жылдың 24 шілдесінде ЕҚҚК жариялаған баспасөз хабарламасында Соттың шешімі жарияланды. Кононовқа материалдық емес зиянды өтеу туралы шешім қабылданды. 2008 жылғы 14 қазанда Латвия үкіметі 24 шілдедегі сот шешімін шағымдауға шешім қабылдады. 2009 жылдың 9 ақпанында Кононов Латвияға қарсы істі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың Үлкен алқасына тапсырды. 2009 жылдың мамыр айында Литва Латвияға қосылып, өз құқығына қатысты.
Соңғы шешім
2010 жылдың мамыр айында "Ұлы алқа" 14 дауыспен 3 қарсы дауыспен бұл іс ЕҚАД-ның 7-бабына қайшы келмегенін анықтады. 1907 жылғы Гаага ережелеріне сәйкес сот Кононовты реттеу критерийлеріне сәйкес келмегені үшін жазалауға болатынын анықтады, атап айтқанда, қылмыстарды жасаған кезде неміс Вермахтасының киімін киген. Сот ауыл тұрғындарын өлтіруді сол кездегі халықаралық құқық нормаларын бұзады деп тапты, өйткені Кононов оларды тұтқындауға ғана құқылы еді, ал оның айыбын шектеу туралы заңға сәйкес болды. 2003 жылы 80 жасқа толған күні Кононов Ресей президентімен жеке құттықтасып, Ригадағы Ресей елшілігінде өткен рәсімде құттықтады. Ресей ЕҚҚС-да оның ісі бойынша тыңдауларда үшінші тарап ретінде әрекет етті. Ресей Федерациясы Кеңесінің спикері Сергей Миронов президент Дмитрий Медведевтің тарихи шындық комиссиясы да Кононов ісіне араласады деп үміттенетінін білдірді.
Нюрнберг мұрасына әсері
Кононовты қорғаушылар тобы Ресейдің ЕҚҚТБ өкілі, Әділет министрінің орынбасары Георгий Матюшкинмен бірге бұл шешімнің екінші дүниежүзілік соғыстан қалған Нюрнберг сынақтарының құқықтық мұрасына үлкен қауіп төндіретінін ескертті. Матюшкин "Нюрнберг процестерінің нәтижелерін қайта қарастыруға тырысудың белгілері бар" деп мәлімдеді. Керісінше, Латвияның ЕҚҚСС-дағы адвокаты Уильям Шабас, Нюрнберг үкімін Еуропалық адам құқықтары туралы конвенцияның 7-бабына қайшы деп санайтын азшылықтың пікірін айтады.
Скептицизм
Кононовтың бұрынғы жоғары офицері, кейіннен академик және кеңестік функционер Вилис Самсонс Кононовқа қарсы айыптаулар негізделген Бірінші латвиялық партизан батальонының соғыс уақытындағы кейбір есептерін күмәнге ұшыратып, Мазие Бати операциясының сипаттамасы нақты қателіктер мен дәлсіздіктерге толы болды деп мәлімдеді.
Өлім
Кононов 2011 жылы 31 наурызда 88 жасында Латвияда қайтыс болды. Кононовтың отбасына жолдаған жеделхатта Ресей президенті Дмитрий Медведев былай деп жазды: "Василий Кононов Ұлы Отан соғысы жылдарында нацистік басқыншылармен жанқиярлықпен күресті. Ол соғыста қалыптасқан ортақ байланыстарға адал болып қалды және сол жылдардағы оқиғалар туралы шындықты өмір бойы қорғады".
Сот үкімдері
Латвияның Жоғарғы Сотының Сенатасы, Қылмыстық істер бөлімі, No 86000198 қарсы В. Кононов соғыс қылмыстары үшін (28 қыркүйек 2004 ж.) Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық Сот, Үлкен алқа, Kononov v. Latvia үкімі (2010 жылғы 17 мамыр).
European Court of Human Rights, Third Section, Judgment in Kononov v. Latvia (24 July 2008). European Court of Human Rights, Grand Chamber, Judgment in Kononov v. Latvia (17 May 2010).