Кіріспе
Боливияның жоғарғы заңы Боливияның қазіргі Конституциясы (лат. Референдум 2009 жылдың 25 қаңтарында өткізілді, конституцияны сайлаушылардың 61,43% -ы мақұлдады. Бұл ел тарихындағы 17-ші конституция; алдыңғы конституциялар 1826, 1831, 1834, 1839, 1843, 1851, 1861, 1868, 1871, 1878, 1880, 1938, 1945, 1947, 1961 және 1967 жылдары қабылданған. 2009 жылғы Конституция Боливияны бірлікті көпұлтты және зайырлы (бұрынғыдай католик емес) мемлекет ретінде айқындайды, ол ресми түрде Боливияның көпұлтты мемлекеті деп аталады. Ол мемлекет, жеке және коммуналдық меншіктің аралас экономикасын шақырады; жеке меншік жер иелігін ең көп дегенде 5000 гектарға (12,400 акр) шектейді; және жергілікті және ведомстволық деңгейде әртүрлі автономияларды таниды. Ол сайлаушы органдарды төртінші конституциялық билікке айналдырады; барлық сайланған лауазымды адамдар үшін сайлауды қайтарып алу мүмкіндігін енгізеді; және Сенат кеңейтіледі. Кеңейтілген Ұлттық конгресс мүшелері бұрынғы аралас мүшелік пропорционалдық жүйеден ауысқанда, болашақта бірінші болып өткен дауыс беру арқылы сайланады. Сот жүйесі реформаланды, ал судьялар енді Ұлттық конгресс тағайындамай, сайлау арқылы тағайындалады. Ол табиғи ресурстарды мемлекет басқаратын Боливия халқының меншігі деп жариялайды. Сукре Боливияның астанасы ретінде танылады, бірақ институттар өз орындарында қалады (ижтимағи және заңнамалық Ла-Паста, сот Sucre-де). Сайлау органдары Сукреде орналасады.
The current Constitution of Bolivia (lang es; literally, the Political Constitution of the State) came into effect on 7 February 2009 when it was promulgated by President Evo Morales, after being approved in a referendum with 90.24% participation. The referendum was held on 25 January 2009, with the constitution being approved by 61.43% of voters. It is the 17th constitution in the country's history; previous constitutions were enacted in 1826, 1831, 1834, 1839, 1843, 1851, 1861, 1868, 1871, 1878, 1880, 1938, 1945, 1947, 1961, and 1967. The 2009 Constitution defines Bolivia as a unitary plurinational, and secular (rather than a Catholic, as before) state, formally known as the Plurinational State of Bolivia. It calls for a mixed economy of state, private, and communal ownership; restricts private land ownership to a maximum of 5,000 hectares (12,400 acres); and recognizes a variety of autonomies at the local and departmental level. It elevates the electoral authorities to become a fourth constitutional power; introduces the possibility of recall elections for all elected officials; and enlarges the Senate. Members of the enlarged National Congress will be elected by first past the post voting in the future, in a change from the previous mixed member proportional system. The judiciary is reformed, and judges will be elected in the future and no longer appointed by the National Congress. It declares natural resources to be the exclusive dominion of the Bolivian people, administered by the state. Sucre will be acknowledged as Bolivia's capital, but the institutions will remain where they are (executive and legislative in La Paz, judiciary in Sucre). The electoral authorities will be situated in Sucre.
Жазу процесі
Боливиялық газ соғысы жобалау процесінің алдында болды. Газ соғысы Ұлттық революциялық қозғалыстың (МРХ) Боливияның табиғи газын Чилидің порттары арқылы экспорттау туралы келіспеушілікке ұшыраған шешімге негізделген, оны Чили 1870-жылдардағы Тынық мұхит соғысында алған болатын. Газ соғысы 2003 жылдың қазан айында еліміздегі түрлі әлеуметтік топтардың наразылық акцияларымен аяқ астынан басталып, кем дегенде 70 адам қаза тапты. Сол кездегі президент Гонсало Санчес де Лозада ("Гони") отставкаға кетіп, АҚШ-қа қашып кетті. Гонидің орнын 2005 жылы маусымда Эль-Альто, Ла-Паз және Кочабамба қалаларында кеңінен тараған наразылық акциялары кезінде орнынан түсуге мәжбүр болған вице-президент Карлос Меса басқарды. Бұл судья Эдуардо Родригестің 2005 жылдың желтоқсанында жаңа сайлау өткізуге жағдай жасайтын уақытша үкімет басшысы болып сайлануына әкелді. Саяси аяққа бірқатар жаңа партиялар шықты. Эво Моралестің MAS партиясы сайланып, "Октябрь күн тәртібі" атты әлеуметтік қозғалыстың газ соғысынан туындаған талаптарының жиынтығын жүзеге асыруды бастады. Осы міндеттердің біріншісі жаңа конституцияны жазу үшін Конституциялық Ассамблеяны бастау болды. Ассамблеяға елдің барлық аймақтарынан сайланған өкілдер кірді. Ассамблея әртүрлі мәселелерде, соның ішінде жұмыс істеу ережелері бойынша ортақ келісімге қол жеткізе алмады. Ақырында, Сукреде келісімге қол жеткізе алмады, жиі зорлық-зомбылық акциялары немесе басқа да тұрақсыздықтар MAS партиясы Конституцияны аяқтау үшін Оруроға кетуге мәжбүр болды. Конституцияны редакциялау комиссиясы одан әрі өзгертті, одан кейін Эво 2007 жылдың 14 желтоқсанында жаңа Конституцияны қабылдауды басқарды. Ұлттық және халықаралық деңгейде бұл процесс кейбір адамдар үшін демократиялық деп саналмағандықтан, конституция сол кезде заңды деп саналмады, бірақ ол Боливияға белгілі бір саяси тұрақтылықты қамтамасыз етті. Сондықтан қайта келіссөздер жүргізілді: бұл 2008 жылдың қыркүйегінде президент пен оппозициялық префекттер арасындағы Кочабамбадағы диалогты және 2008 жылдың қазан айында референдумға арналған келіссөздер кезінде Конгресстегі диалогты қамтиды.
Сайлау жүйесі
Төртінші конституциялық билік құратын сайлау органдары Сукреде орналасады. Конституция күшіне енгеннен кейін барлық мемлекеттік органдарға жаңа сайлаулар өткізіледі, ал бұрынғы мерзімдер мерзім шектері үшін қарастырылмайды. Сонымен қатар, президент бір рет қайта сайлана алады, егер ол осы бағытты таңдаса, Эво Моралеске тағы екі мерзімге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, егер бірде-бір кандидат президент сайлауында 50%-дан астам дауыс жинамаса, екінші тур өтеді; осы уақытқа дейін Ұлттық конгресс осындай жағдайда кімнің президент болатынын шешті.
Кока
Жаңа конституцияға кокаға қатысты бап енгізілген. Мақалада былай делінген:
Өзгерген мекемелер
2009 жылғы Конституция көптеген институттарды алмастырып немесе қайта атады. Келесі кестеде осындай өзгерістердің жиынтығы берілген. Ескі мекеме Соңғы күн Жаңа мекеме Бастау күні Өзгерістер Боливия РеспубликасыБолливияның көпұлттық мемлекеті22 қаңтар 2010Ұлттық конгрессКонгресс NacionalБолливияның көпұлттық заң шығарушы жиналысыAsamblea Legislativa PlurinacionalТұрақты өкілдерді қамтидыҰлттық сайлау сотыCorte Nacional ElectoralБолливияның көпұлттық сайлау органыOrgáno Electoral PlurinacionalҮкіметтің төртінші тармағына көтерілдіҰлттық сайлау сотыCorte Nacional ElectoralЖоғарғы сайлау сотыTribuno Supremo Electoral 2010 жылғы 15 тамыз. Жоғарғы сотCorte Suprema de JusticiaЖоғарғы сотТribuno Supremo de Justicia 3 қаңтар 2012 Ұлттық және ведомстволық соттар сайлау арқылы таңдалады. Жоғары соттың атауы өзгертіліп, конституциялық мәселелер енді бөлек сотпен қаралады. Көпұлттық Конституциялық СотТрибунал Конституционный Плюринационный 3 қаңтар 2012Департамент деңгейіндегі мекемелерПрефектураПрефектураПравительствоGobernación немесе Gobernación departamentalБиліктерді атқарушы заң шығарушы бөлу, тікелей сайлау және өздерінің автономиялық жарғылары барПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефектоПрефекторефектоПрефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторефекторерефектореререререфектореререререфекторереререфекторереререререререререререререререререфекторереререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререререре Президентпен емес, жалпы сайлау арқылы сайланады (2005 жылдың желтоқсанындағы сайлаудан бері) Департамент кеңесі (кеңесшілер мен кеңесшілер) Департамент кеңесі (consejeros) Департамент заң шығарушы жиналысы (кеңесшілер мен жиналыстар) Ассамблея заң шығарушы (assembleístas) Заң шығарушы лауазымды адамдар. Бұрын муниципалитеттер таңдаған, қазір тікелей дауыспен немесе жергілікті сайлау арқылы сайланғанАумақтық мекемелерТұрмыстық қауымдастықТұрмыстық жерТұрмыстық жерТұрмыстық ауылшаруашылық аумағыТұрмыстық жерТұрмыстық ауылшаруашылық автономиялардың көп деңгейлі жүйесінің бөлігіне айналды
Бұрынғы конституциялар
Боливия 1825 жылы құрылғаннан бері он жеті конституция, соның ішінде қазіргісі де бар. Оның бұрынғы конституциялары 1826, 1831, 1834, 1839, 1843, 1851, 1861, 1868, 1871, 1878, 1880, 1938, 1945, 1947, 1961 және 1967 жылдары қабылданған.