Кіріспе

Иранның аңыз әулетінен шыққан ханзада және Шахнамедегі басты кейіпкер Сияваш (سیاوش, орта парсы тілі арқылы Siyâwaxš, авесталық Syâvaršan) немесе Сиявош немесе Сияваш (سياووش) - Фердоусидің эпосы Шахнамедегі басты кейіпкер. Ол Иран империясының алғашқы күндерінен бері белгілі Иран ханзадасы болды. Ол сұлу әрі тартымды жігіт еді. Фердоуси, "Патшалар кітабының" (Шахнаме) авторы, өзінің атын Шабранг Бехад деп атайды. Жас жігіт соғысқа жақсы үйренген, оған әкесі, Иран шахы Кей Кавус, сарайға кіруге рұқсат береді. Алайда оның өгей анасы, Иран патшайымы Судабех оған құмарлық танытады. Оның ұсыныстарын қабылдамай, Сиаваш оны жыныстық қатынасқа тарту үшін оның стратегиясына қатыспайды. Ол зорлау мен абортты жасамалап, екі түрлі апаттың кінәсін Сиавашқа жүктейді. Ол өзінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін отты таудың үстінен аттанған. Оның кінәсіздігі дәлелденгеніне қарамастан, Шах ақырында Сиавашқа қарсы суық болады, өйткені ол өзі жақсы көретін әйелді жазаламақ немесе оның атасын, шығыстағы күшті одақтасын ашуланғысы келмейді. Сиаваш өздігінен сүргінге кетіп, Иран шахының қас жауы Афрасиабтың билігі астында баспана іздеуден басқа амалын таппайды. Ақырында Сиавашты Афрасиабтың қолбасшылары бас кестіреді. Оның әйелі Иранға қашып кетеді, ал оның ұлы Кей Хосров келесі шах болады. Ақырында, Шах Кай Хосров Афрасиабқа өте ауыр кек алады және Туран әскеріне ауыр жеңіліс береді. Сиаваш - иран әдебиетіндегі кінәсіздіктің символы. Оның өз пәктігін қорғау, өзін-өзі қуғынға түсіру, әйеліне деген сүйіспеншілігін сақтап қалу және ақыр соңында асырап алған қожайынының қолынан өлтіру, өткен мыңжылдықта Иран мифологиясы мен әдебиетімен өзара байланысып кетті. Иран мифологиясында оның есімі өсімдіктердің өсімімен байланысты.

Ерте өмір

Ирандық рыцарьлар аң аулау сапарында әдемі жас әйелді табады, бұл әскер иерархиясының сүйікті ойын-сауығы. Олар кімнің қызы болатынын шеше алмайды, сондықтан олардың арасында үлкен дау-дамай туындайды. Ақырында, олар оны сот үшін шахқа, Кей Кавусқа, алып баруды шешеді, бірақ шах оны өзінің кәнизагы ретінде ұстап қалуды шешеді және Сияваш олардың одағының нәтижесі болып табылады. Алайда Сияваштың анасы аристократ емес болғандықтан, шах оны әскери өнерге үйрету үшін иран мифологиясының түпкі батыры Ростамға жіберуге шешім қабылдайды. Ростам жас сияваштарға ат үстінде жүруге, садақ атуға, аң аулауға, мінез-құлық танытуға және шындықты айтуға үйретеді. Бұл Ахемени білім беру жүйесінің негіздері болып табылады. Бірнеше жыл бойы білім алғаннан кейін, Сиаваш жас ханзада ретінде өз құнын дәлелдеу үшін Ростамнан Кай Кавустың сотына оралуға рұқсат сұрайды. Бастапқыда Сиаваштың хан сарайындағы қарсыластары жақсы қабылдады. Әйелдер оның жастық сұлулығына таңғалады, ал ерлер оның өнер шеберлігіне таңғалады. Шах оны тіпті парфяндардың ежелгі астанасы Ктесифонның (қазіргі Бағдадтың маңында орналасқан) билеушісі етіп тағайындады. Судабех патшайым жас ханзадаға бірден және барлық жыныстық құмарлықты дамытады және оны өзінің бөлмелеріне кіргізуге итермелеу үшін бірқатар жоспарлар жасайды. Ол Сиавашты соттың алдында мақтап, оны "қарындастарына барып", олармен жақсырақ танысуға шақырады. Сиаваш бұл ұсынысқа риза емес және оның артында құпия ниет бар деп күдіктенді. Шах өзінің патшайымымен байланысын жақсы біледі (осы Хамаваран шахының қызы) Сиаваштың "анасын" тыңдап, әпке-қарындастарына баруын талап етеді. Патшайым Сиавашқа арнап салтанатты той ұйымдастырады. Ол тақта отырса, сарайына қымбат иісмайлар төгіледі, әйелдер ән айтып, би билейді. Шах Сиавашқа бір әйелді таңдап алуға бұйырады, бірақ Сиаваш мұны істеуден бас тартады, өйткені ол әкесі некеге тұрып, саяси одақ құруды жоспарлап отырғанын сезінеді. Патшайым Сиавашқа деген құмарлығын енді тоқтата алмайды. Ол күйеуін, Иран шаһын өлтіруді ұсынады, сонда ол және Сиаваш бірге билік ете алады, бірақ ол онымен ешқандай байланыста болудан бас тартады. Судабех патшайым Сиаваш өзінің жоспарларын күйеуіне ашып, оның өлімін әкелуі мүмкін екенін түсінеді. Ол өзінің қызметіндегі сиқыршылардан біреуіне екі аборт жасатқан ұрықты тауып, ыдысқа салуды тапсырады. Содан кейін ол шаһқа жүгіріп келеді, шапандарын жыртып, айқайлайды, зарлайды және жылайды. Шах өз әйелінің қанды күйін көріп, қатты уайымдайды. Патшаша Сиавашты зорлауда айыптайды. Ол аборт жасатқан ұрықтарды "жүкті" патшайымға қатысты зорлық-зомбылықтың дәлелі ретінде ұсынады. Шах бұл хабардан қатты күйзеледі, бірақ Сиаваштың кінәсіздігін мойындауға құлақ асады. Ол алдымен Сиаваштың киімінің иісін таниды, бірақ оларда азғырудың немесе хош иістің белгілерін таба алмайды. Содан кейін ол патшайымның киімдерін иіскеп, олардың ең жақсы хош иісті заттармен таңбаланғандығын көреді: бұл азғырудың сенімді белгісі. Алайда ол Сиавасты түрмеге қамап, жүздеген жүк тасымалдайтын малға отын әкелуді бұйырады. Саяуаш патшаның алдына отты тау жанып, отқа мініп, оның ішінде жүруді бұйырады. Егер айыпсыз болса, аман қалады, ал егер айыпты болса, өлімге кесіледі. Сиаваш, катафракті сияқты қаруланып, (қасиетті, бірақ өте тез тұтанатын) камформен жабылған және кінәсіздіктің символы ақ плащ киген, өзінің адал қара жылқысына мініп, үлкен өртке түседі. Сот оттың арасынан жоғалып кеткен кезде деміне тыныштық береді, бірақ көп ұзамай ақ салт атты мен оның батыл қара соғыс атты оттан аман-есен және жеңіске жетеді. Кей Кавус, Шах, өзінің есімі мен патшалығын масқаралағандықтан, патшайымды дереу өлтіруді бұйырады. Даналық пен ақылымен Сиаваш кешірім сұрап жалбарынады. Ол шаһтың әйеліне деген сүйіспеншілігін біледі. Көп ұзамай, Шах Сиавашты бүкіл фиасконы ұйымдастырғаны үшін айыптай бастайды. Шах патшайымның патшалық байланыстары мен Хамаваран шахымен жасаған келісімінің маңыздылығын еске түсіреді. Ол өкінді, әйеліне кешірім берді, содан кейін уақытша бейбітшілік ордасында өмір сүруге оралды.

Сияваш және Афрасиаб

Сиаваш эпосының екінші бөлігі оның туған жерінен бөлінуіне, өз әкесі Кей Кавустың әділетсіз қарым-қатынасына және ақыр соңында өлім жазасына тартылуына арналған. Иранның солтүстігіндегі мифтік жері Туранның төреші Afrasiab тағы да ирандықтарға соғыс жариялайды. Кей Кавус Афрасиабтың Балх қаласындағы одақтастарын үлгіге айналдыруға шешім қабылдайды және оны басып алуды жоспарлайды, бірақ оны шахнамедің түпкі батыры Ростам жеке майданға қатысудан бас тартады. Сиаваш ерікті түрде қызметке шақырылады, және дереу Балхқа, және белгілі бір соғысқа жіберіледі. Туран жағында болгарлардың билеушісі Гарсиваз Барманның қолбасшылығымен татарлармен бірігіп, күшін біріктіреді. Ауыр шайқаста Сияваш тұтқынға алған турандықтар жеңіледі. Ұйқыда жаман белгілерінен қысылған Афрасиаб өзінің жеңілгенін түсінеді, ал Балхтан хабар алғаннан кейін, бейбітшілік орнату үшін аттар, қару-жарақ және семсерлер жібереді. Гарсиваз Afrasiab-тың атынан бейбітшілік келіссөздерінде қатысады. Сиаваш 100 тұтқынға және тыныштық орнату үшін түрандықтар Ираннан тартып алған жерлерді қайтаруға келіседі. Самарқан, Бухара, Хадж және Пәнжаб қалалары Иранның билігіне қайтарылады, ал Сиаваш барымталарды ұстайды. Иран шахы Сиаваштың мінез-құлқына ренжіді, өйткені ол Афрасиаб шайқаста қаза табады деп үміттенген. Ол Сиавашқа ашуының шегінде хат жазады және оған үйге оралуға бұйрық береді, ал Туос Иран күштерінің жаңа қолбасшысы болады. Сонымен қатар ол тұтқындарды өлім жазасына кесуді талап етеді. Хат Сиаваштың Ростамның үйреткендеріне қайшы келеді. Бейбітшілік келісімін бұзу, соғыс жариялау, тұтқындарды өлтіру - бәрі оған ренжітеді. Сиаваш өзінің шаһ талап еткен зұлымдық әрекеттеріне қабілетті емес екенін біледі және туған жерін тастап, Туранға бас сауғалаудан басқа амалын көрмейді.

Сияваш түркі тілінде

Сиаваш жер аударылғанға қарамастан, Туран елінде жаңа өмір сүруге бел буған. Туран императоры Афрасиаб оны жылы қабылдап, Ұлы везир Пирэн оған шет елдегі алғашқы күндері жұбаныш береді. Ақырында, Сиаваш императордың қызы Фергигеге ("Кермелі құлыптар") ғашық болады және үйленеді, осылайша оның Туран сотындағы өмірге деген жаңа сүйіспеншілігін бекітеді. Үйлену тойына қуанып, Афрасиаб күйеу жігіт пен қалыңдыққа Хотан (қазіргі Синьцзян, Қытай) өлкесін сыйлайды. Сиаваш жаңа қала құруға кіріседі, оны Сиавашгирд немесе "Сиаваштың дөңгелек қаласы" және Гонг ("Жұрт") қамалы деп атайды. Алайда Сиаваштың түрандықтардың ықыласына ие болуы кейбір салт әскерлері мен салт әскерлерінің қызғанышына себепші болды. Олар императордың қызының неліктен Иран ханзадасына, шетелдік және олардың қас жауына беріліп жатқанын түсінбейді. Гарсиваз, азғана наразылардың ішіндегі ең бастысы, Сиавашты "саткын" деп жариялап, Ирандағы әкесіне, Шах Кай Кавусқа жіберілген "хаттарын" ескере отырып, Афрасиабқа құпия хабарламалар жібереді. Ол сондай-ақ Сиявашты Афрасиабтың өзіне қарсы сөз байласып жатқанына және оған берілген жерді қайтарып алу үшін Хотанға басып кіретіндігіне сендіреді. Көп ұзамай, абыржыған және өзімшіл Туран императоры Сиавашқа қарсы жұмылдырылып, оның кішкентай әскерін жеңеді. Алайда, Сиаваш әйелі Фергиге Перанмен бірге қашып кетуіне көмектеседі, ол Фергиге Иранға жетуін қамтамасыз етеді, онда оның ұлы Кей Хосров ақырында тәртіпті қалпына келтіретін дана шаһ болады. Сиавашты Афрасиабтың алдына сүйреп әкеледі, ол оны бас кесу арқылы өлтіруге бұйрық береді. Пирэн императорға жазықсыздарды өлтірудің қорқынышты қателігін жасамауын сұрайды: "Өзіңді осы Жер бетінде байрақ жасама". Ашулы Afrasiab ескертуді елемей, тез арада жазасын өтеп жібереді. Сияваштың қаны жерге түсіп, сол жерде өсімдік өсіп, кейін "Хунэ Асявушан" немесе "Сияваш қаны" деп аталады. Бұл эпостағы жол оқиғаны "Сиаваш" аты мен оның өсімдік өсіру рухы рөлі арасындағы алғашқы байланысқа байланыстырады.

Мұра

Оның өлім жазасына кесілгені туралы хабар Иранда дүрбілтеске ұшырады, және осы күнге дейін Ширазда Савушун күні ретінде атап өтіледі. Оның қайғылы өлімі, Шахнамеде баяндалғандай, Иран әдебиетіндегі жүздеген өлеңдерге, очерктерге, әндерге және әңгімелерге, соның ішінде Симин Денешвардың "Савушун" атты жаңашыл романына, әйел автордың парсы тілінде жазған алғашқы романы болу ерекшелігіне ие болды.

Сияваш Орталық Азия зороастризмінде

Орта Азияны исламға айналдырудан бұрын Хоразм мен Согдия тұрғындары Сиявашқа арналған құрбандықтар мен басқа да рәсімдерді орындады. Тарихшы Толстовтың айтуынша, "Сиявашты Орталық Азияның өліп, өсімдіктерді қайта тірілтетін құдайы деп те құрметтеген".

Ақпарат көздері мен сілтемелері

Аболькасем Фердоуси, Дик Дэвис транскрипциясы. (2006), Шахнаме: Персия патшаларының кітабы, қазіргі ағылшын тіліне аударма (қысқаша), қазіргі стандартты Уорнер, Артур және Эдмонд Уорнер, (аудармашылар) Фирдаусидің Шахнамасы, 9 том. (Лондон: Киган Пол, 1905 1925) (толық ағылшынша өлең аудармасы) Ширзад Ағаи, Наме касан ва жа'и ха дар Шахнама е Фердуси (Фердусидің Шахнамасындағы тұлғалар мен орындар), Нюкопинг, Швеция, 1993. Жалал Халеги Мотлах, редактор, Шахнаме, 8 томда жарияланады (шамамен. 500 бет) құрамында алты том мәтін және екі том түсіндірме жазбалар бар. Қараңыз: Ирандық зерттеулер орталығы, Колумбия университеті.