Кіріспе
Марксистік-лениндік идеологияның кейбір ерекшеліктерімен келіспегендер. Кеңес диссиденттері - кеңес идеологиясының кейбір ерекшеліктерімен немесе оның тұтастығымен келіспеген және оларға қарсы сөйлеуге дайын адамдар. Диссидент термині Кеңес Одағында (КСРО) 1960-шы жылдардың ортасынан бастап коммунизм құлдырауына дейін қолданылған. Бұл сөз маргинальданған зиялылардың кішігірім топтарына қатысты қолданылды, олардың кеңес өкіметіне қарапайымдан радикалдыға дейінгі сын-қатерлері корреспонденттердің қорғауы мен жігерленуімен, әдетте қылмыстық қудалаумен немесе биліктің басқа да түрлерінің үндетуімен кездесті. Терминнің этимологиясына сәйкес, диссидент режимнен "бөлек" болып саналады. Диссиденттер өзін-өзі диссиденттер ретінде таныта бастаған кезде, бұл термин қоғамның игілігі үшін конформизмге жатпайтын адамға қатысты болды. Диссиденттердің ең ықпалды бөлігі совет адам құқықтары қозғалысы деп аталады. КСРО-дағы саяси оппозиция едәуір көрінбеді, және сирек жағдайларды қоспағанда, оның салдары аз болды, ең алдымен, өйткені ол бірден күшпен талқандалды. Керісінше, Кеңес Одағындағы диссиденттік қызметтің маңызды элементі қоғамды (КСРО ішінде де, шет елдерде де) заңдар мен адам құқықтарын бұзу туралы хабардар ету және осы құқықтарды қорғау үшін ұйымдастыру болды. Уақыт өте келе, диссидент қозғалысы Кеңес Коммунистік заң бұзушылықтарын жан-жақты танытты. Көп жағдайда мемлекетті сынға алған кеңес диссиденттері Кеңес қылмыстық кодексі бойынша заңдық санкцияларға тап болды және шетелге жер аударылу (олардың кеңес азаматтығынан айырумен), психикалық ауруханаға немесе еңбек лагеріне баруды таңдады. Кеңеске қарсы саяси мінез-құлық, атап айтқанда, билікке қарсы ашық сөйлеу, реформалар үшін демонстрациялар өткізу, КСРО-ға сын кітаптар жазу кейбір адамдарда бір мезгілде қылмыстық әрекет (мысалы, 70-бапты бұзу немесе ), симптом (мысалы, "реформашылдықтың алдауы") және диагноз (мысалы, "желтемір шизофрения") ретінде анықталды.
Soviet dissidents were people who disagreed with certain features of Soviet ideology or with its entirety and who were willing to speak out against them. The term dissident was used in the Soviet Union (USSR) in the period from the mid 1960s until the Fall of Communism. It was used to refer to small groups of marginalized intellectuals whose challenges, from modest to radical to the Soviet regime, met protection and encouragement from correspondents, and typically criminal prosecution or other forms of silencing by the authorities. Following the etymology of the term, a dissident is considered to "sit apart" from the regime. As dissenters began self identifying as dissidents, the term came to refer to an individual whose non conformism was perceived to be for the good of a society. The most influential subset of the dissidents is known as the Soviet human rights movement. Political opposition in the USSR was barely visible, and apart rare exceptions, it had little consequence, primarily because it was instantly crushed with brute force. Instead, an important element of dissident activity in the Soviet Union was informing society (both inside the USSR and in foreign countries) about violation of laws and human rights and organizing in defense of those rights. Over time, the dissident movement created vivid awareness of Soviet Communist abuses. Soviet dissidents who criticized the state in most cases faced legal sanctions under the Soviet Criminal Code and the choice between exile abroad (with revocation of their Soviet citizenship), the mental hospital, or the labor camp. Anti Soviet political behavior, in particular, being outspoken in opposition to the authorities, demonstrating for reform, writing books critical of the USSR were defined in some persons as being simultaneously a criminal act (e. g. violation of Articles 70 or ), a symptom (e. g. "delusion of reformism"), and a diagnosis (e. g. "sluggish schizophrenia").
1970 жылдар
Біздің тарихымыз көрсеткендей, адамдардың көпшілігі ұзақ уақыт бойы алданып қалуы мүмкін. Бірақ қазір осы ақымақтық біздің белгілі бір деңгейдегі ашықтығымызбен айқын қайшылыққа түсіп отыр. (Владимир Воинович) Батыстың қоғамдық өмірінде диссиденттердің биік дәуірі 1970 жылдары болды. Хельсинки келісімдері Кеңес Одағы, Чехословакия, Венгрия және Польшадағы диссиденттерді өз үкіметтерінің адам құқықтары туралы қателіктеріне ашық наразылық білдіруге талпындырды. Кеңес диссиденттері Кеңес өкіметінен Хельсинки келісімінен туындайтын өз міндеттемелерін бұрынғыдай ынтамен және бұрынғыдай әділдікпен орындауын талап етті. Бұрынғыдай, кеңес өкіметінен өз конституциясының мәтінін қатаң сақтауды күтті. Хельсинки келісімдерін орындауға шақырған Ресей мен Шығыс Еуропаның зиялылары ресми қуғын-сүргінге ұшырады. Кеңес диссиденті Леонид Плюшчтің айтуынша, Мәскеу Хельсинкидегі қауіпсіздік келісімін пайдаланып, өзінің экономикасын жақсартты, сонымен қатар саяси диссиденттерді басуды арттырды. Кеңес Хельсинки топтарының 50 мүшесі түрмеге қамалды. Кеңес Одағындағы саяси тұтқындар мен ар-ождан тұтқындары туралы деректерді 1975 жылы Amnesty International және 1975 және 1976 жылдары Кеңес саяси тұтқындарын қорғау комитеті жариялады. АҚШ президенті Джимми Картер өзінің 1977 жылғы 20 қаңтардағы инаугурациялық сөзінде адам құқықтары өзінің басқаруы кезінде сыртқы саясаттың басты бағыты болатынын мәлімдеді. Қазан айында Картер Андрей Дмитриевич Сахаровқа адам құқықтары жөніндегі соңғы ұстанымын қолдайтынын білдіретін хат жіберді. Картердің Сахаровқа жазған хатынан кейін КСРО "адам құқықтарын қорғау" деген ар-ұжданмен ойлап тапқан сылтаумен өз істеріне "қатысу" әрекеттеріне қарсы ескертті. Картердің кеңестік диссиденттерді ашық қолдауын көрсеткені үшін КГБ мұндай наразылықтарды американдық империализммен байланыстыра алды. КГБ басшысы Юрий Андропов "Орловтың, Гинцбургтің және басқалардың іс-әрекеттерін қолданыстағы заң негізінде біржола тоқтату қажеттілігі туындады" деп анықтады. Дмитрий Волкогонов пен Гарольд Шукманның айтуынша, Андропов Андрей Амальрик, Владимир Буковский, Вячеслав Чорновил, Звиад Гамсахурдия, Александр Гинзбург, Наталья Горбаневская, Петр Григоренко, Анатолий Щаранский және басқалар сияқты адам құқықтары белсенділерінің көптеген сот процестерін мақұлдаған: Егер біз адам құқықтарын бұзуды "олардың әдісі" ретінде қабылдасақ, онда бәріміз кінәліміз. (Андрей Сахаров) Ерікті және еріксіз эмиграция билік өкілдеріне көптеген саяси белсенді зиялылардан, соның ішінде жазушылар Валентин Турчин, Георгий Владимов, Владимир Воинович, Лев Копелев, Владимир Максимов, Наум Коржавин, Василий Аксёнов, психиатр Марина Войханская және басқалардан арылуға мүмкіндік берді. "Ағымдағы оқиғалар хроникасы" 424 саяси сот процесін қамтыды, онда 753 адам айыпты деп танылды, ал айыпталушылардың ешқайсысы ақталмады; сонымен қатар 164 адам ақылдан адасқан деп танылып, психиатриялық ауруханаға мәжбүрлі емдеуге жіберілді. Кеңес диссиденттері мен батыс сыншыларының айтуынша, КГБ үнемі диссиденттерді психиатрларға диагноз қою үшін жіберіп отырды. Бұл ұятты қоғамдық сот процестерінен аулақ болу үшін және диссиденттерді ауру ақыл-ойының өнімі деп қаралау үшін. Кеңес Одағындағы саяси қарсылық білдіргендер психикалық ауырып, алданып қалғандықтан, оларды психиатриялық ауруханаларға жауып, нейролептикамен емдейтін. Саяси оппозиционерлерді психиатриялық мекемелерге жатқызу кең тараған тәжірибеге айналды. Бұл әдісті "медициналық" деп атауға болады, бұл диссиденттік немесе психиатриялық террор, қазір танымал түрінде репрессиялар қолданылды Кеңес Одағы Леонид Плюшч, Петр Григоренко және басқа да көптеген. Соңында, көптеген адамдар сол кезде диссиденттерді психикалық ауруханаларға барулары әбден орынды деп санайтын. Мәскеу Хельсинки тобының төрағасы Людмила Алексееваның пікірінше, 1960-1980 жылдар аралығында психиатрияны бағалаудағы ең маңызды фактор - саяси мәлімдеме немесе іс-әрекет жасаған көрнекті тұлғаға психикалық ауруды жатқызу. Сол кезде кеңес диссиденті Владимир Буковский жазды КСРО-да жаңа психикалық ауру: оппозиция француз, неміс, итальян, испан тілдерінде және (Семён Глузманмен бірлесіп) орыс, ағылшын, француз, итальян, неміс, дания тілдерінде жарияланған диссиденттер үшін психиатрия бойынша нұсқаулық.
The heyday of the dissenters as a presence in the Western public life was the 1970s. The Helsinki Accords inspired dissidents in the Soviet Union, Czechoslovakia, Hungary, and Poland to openly protest human rights failures by their own governments. The Soviet dissidents demanded that the Soviet authorities implement their own commitments proceeding from the Helsinki Agreement with the same zeal and in the same way as formerly the outspoken legalists expected the Soviet authorities to adhere strictly to the letter of their constitution. Dissident Russian and East European intellectuals who urged compliance with the Helsinki accords have been subjected to official repression. According to Soviet dissident Leonid Plyushch, Moscow has taken advantage of the Helsinki security pact to improve its economy while increasing the suppression of political dissenters. 50 members of Soviet Helsinki Groups were imprisoned. Cases of political prisoners and prisoners of conscience in the Soviet Union were divulged by Amnesty International in 1975 and by The Committee for the Defense of Soviet Political Prisoners in 1975 and 1976. US President Jimmy Carter in his inaugural address on 20 January 1977 announced that human rights would be central to foreign policy during his administration. In February, Carter sent Andrei Dmitrievich Sakharov a letter expressing his support for the latter's stance on human rights. In the wake of Carter's letter to Sakharov, the USSR cautioned against attempts "to interfere' in its affairs under "a thought up pretext of 'defending human rights.'" Because of Carter's open show of support for Soviet dissidents, the KGB was able to link dissent with American imperialism through suggesting that such protest is a cover for American espionage in the Soviet Union. The KGB head Yuri Andropov determined, "The need has thus emerged to terminate the actions of Orlov, fellow Helsinki monitor Ginzburg and others once and for all, on the basis of existing law." According to Dmitri Volkogonov and Harold Shukman, it was Andropov who approved the numerous trials of human rights activists such as Andrei Amalrik, Vladimir Bukovsky, Vyacheslav Chornovil, Zviad Gamsakhurdia, Alexander Ginzburg, Natalya Gorbanevskaya, Pyotr Grigorenko, Anatoly Shcharansky, and others:
If we accept human rights violations as just "their way" of doing things, then we are all guilty. (Andrei Sakharov)
Voluntary and involuntary emigration allowed the authorities to rid themselves of many political active intellectuals including writers Valentin Turchin, Georgi Vladimov, Vladimir Voinovich, Lev Kopelev, Vladimir Maximov, Naum Korzhavin, Vasily Aksyonov, psychiatrist Marina Voikhanskaya and others. A Chronicle of Current Events covered 424 political trials, in which 753 people were convicted, and no one of the accused was acquitted; in addition, 164 people were declared insane and sent to compulsory treatment in a psychiatric hospital. According to Soviet dissidents and Western critics, the KGB had routinely sent dissenters to psychiatrists for diagnosing to avoid embarrassing public trials and to discredit dissidence as the product of ill minds. On the grounds that political dissenters in the Soviet Union were psychotic and deluded, they were locked away in psychiatric hospitals and treated with neuroleptics. Confinement of political dissenters in psychiatric institutions had become a common practice. That technique could be called the "medicalization" of dissidence or psychiatric terror, the now familiar form of repression applied in the Soviet Union to Leonid Plyushch, Pyotr Grigorenko, and many others. Finally, many persons at that time tended to believe that dissidents were abnormal people whose commitment to mental hospitals was quite justified. In the opinion of the Moscow Helsinki Group chairwoman Lyudmila Alexeyeva, the attribution of a mental illness to a prominent figure who came out with a political declaration or action is the most significant factor in the assessment of psychiatry during the 1960–1980s. At that time Soviet dissident Vladimir Bukovsky wrote A New Mental Illness in the USSR: The Opposition published in French, German, Italian, Spanish and (coauthored with Semyon Gluzman) A Manual on Psychiatry for Dissidents published in Russian, English, French, Italian, German, Danish.
Хельсинкидегі бақылау топтарына қарсы іс-қимыл
1977-1979 және 1980-1982 жылдары КГБ Мәскеу, Киев, Вильнюс, Тбилиси және Еревандағы Хельсинки бақылау топтарына үлкен масштабтағы тұтқындаулар жасап, оның мүшелерін түрмеге, еңбек лагеріне, ішкі жер аударылуға және психиатриялық қамауға алуға үкім шығарды. 1978 жылы Мәскеу Хельсинки тобының мүшелері Юрий Орлов, Владимир Слепак және Анатолий Щаранский "советтерге қарсы агитация мен пропаганда" және сатқындық үшін ұзақ мерзімді еңбек лагеріне және ішкі жер аударылуға сотталды. 1980 жылдардың басында тағы бір тұтқындау толқыны болды: Малва Ланда, Виктор Некипелов, Леонард Терновский, Феликс Серебров, Татьяна Осипова, Анатолий Марченко және Иван Ковалев. Кеңес билігі кейбір белсенділерге елден кету "мүмкіндігін" ұсынды. Людмила Алексеева 1977 жылы көшіп келді. Мәскеу Хельсинки тобының құрылтайшылары Михаил Бернштам, Александр Корчак, Виталий Рубин де көшіп кетті, ал Петр Григоренко шетелде медициналық емделу үшін кеңес азаматтығынан айырылды. Украиналық Хельсинки тобы 1977-1982 жылдар аралығында қатаң қуғын-сүргінге ұшырады, кейде бірнеше еңбек лагеріне сотталды. Микола Руденко, Олекси Тыхи, Мирослав Маринович, Микола Матусевич, Левко Лукьяненко, Олес Бердник, Микола Хорбал, Зиновий Красивский, Виталий Калыниченко, Вячеслав Чорновил, Ольга Хейко, Василь Стус, Оксана Мешко, Иван Сокульский, Иван Кандыба, Петро Розумный, Василь Стритсив, Ярослав Лесьев, Василь Сичко, Юрий Литвин, Петро Сичко. Литва Хельсинки тобының мүшелері Кеңеске қарсы іс-әрекеттер мен "діндік шерулерді ұйымдастыру" үшін екі рет түрмеге жабылды: 1978 жылы Виктор Петкус сотталды; 1980-1981 жылдары басқалар: Алгирдас Статкевичус, Витаутас Скуодис, Мечисловас Юревичус және Витаутас Вайчиунас. 1960-1980 жылдары азаматтық және адам құқықтары қозғалысында белсенділер әр түрлі іс-шаралармен айналысты: Саяси қуғын-сүргінді және құқық бұзушылықтарды самиздат (мақұлдалмаған баспасөз) құжаттауы; жеке және ұжымдық наразылық хаттары мен өтініштер; мақұлдалмаған демонстрациялар; ар-ождан тұтқындары үшін өзара көмек; және ең бастысы, халықаралық қоғамдастыққа жүгінген азаматтық бақылау топтары. Бұл әрекеттердің салдарынан жұмыстан босату, оқудан босату, еңбек лагерьлерінде көп жыл бойы қамауға алу және жазалау психиатриясына түсуге әкелді. 1960 жылдары қозғалыста белсенді болған диссиденттер құқықтық және процестік мәселелерге көп көңіл бөлу үшін моральдық және саяси пікірлерден аулақ болудың "заңгерлік" әдісін енгізді. Бірнеше маңызды саяси сот процестерінен кейін, Самиздаттағы тұтқындалулар мен сот процестерін жария ету жиі болды. Бұл іс-әрекет ақырында 1968 жылы сәуірде "Хроника текущих событий" газетінің құрылуына әкелді. Бейресми бюллетеньде Кеңес үкіметі тарапынан азаматтық құқықтар мен сот тәртібі бұзылғаны және КСРО азаматтарының бұл бұзушылықтарға берген жауаптары туралы жазылған. 1960 жылдардың аяғында және 1970 жылдары құқықтарға негізделген қарсылық стратегиясы адам құқықтары идеялары мен риторикасын қамтыды. Бұл қозғалысқа Валерий Чалидзе, Юрий Орлов және Людмила Алексеева сияқты тұлғалар кірді. Арнайы топтар құрылды, мысалы, КСРО-да адам құқықтарын қорғау жөніндегі бастамалық топ (1969) және КСРО-да адам құқықтары жөніндегі комитет (1970). Адам құқықтары туралы ережелерді қамтитын Хельсинки келісімдеріне (1975) қол қою құқық қорғаушыларды халықаралық құралдарды пайдалануға жаңа үміт берді. Бұл Мәскеуде (Мәскеу Хельсинки тобы), Киевте (Украина Хельсинки тобы), Вильнюсте (Литва Хельсинки тобы), Тбилисиде және Ереванда (1976-1977) арнайы Хельсинки бақылау топтарын құруға әкелді. Азаматтық және адам құқықтары бастамалары түрлі мәселелерге байланысты кеңес диссиденттеріне ортақ тіл табуда маңызды рөл атқарды және жастардың субмәдениетіндегі белсенділерден Андрей Сахаров сияқты академиктерге дейінгі диссиденттік ортадағы әлеуметтік топтардың ортақ себебі болды. Батыс журналистермен байланысқа түсу және демитация кезінде (Хельсинки келісімдері) саяси назар аударудың арқасында адам құқықтары қозғалысының белсенділері Батыс елдерінің арасында (рефузениктерден кейін) ең көп көрінеді.
Діни ағымдар
КСРО-дағы діни ағымдарға орыс православиелік, католик және протестанттық ағымдар кірді. Олар өз сенімдерін еркін ұстануға және мемлекеттің ішкі істеріне араласуына қарсылық көрсетуге баса назар аударды. Алғашқы Советтер одағында философтар кемелері арқылы бейтарап академиктер жер аударылды. Кейіннен мәдениет теоретигі Григорий Померанц сияқты тұлғалар белсенді диссиденттердің қатарында болды. 1976 жылы президент лауазымына кіріскен Жимми Картер кеңесшілерінің шеңберін кеңейтіп, АҚШ-тың совет детанциясын сынға алғандарды да қамтыды. Ол "Хартия-77" деп аталатын чех диссиденттік қозғалысын қолдағанын білдірді және Кеңес Одағының Александр Гинцбург пен Андрей Сахаровқа қатысты әрекеттеріне алаңдаушылық білдірді. 1977 жылы Картер Ақ үйде көрнекті диссидент Владимир Буковскийді қабылдап, адам құқықтарын қолдауда "қауіпті" болғысы келмейтінін мәлімдеді. 1979 жылы Форд қоры қаржыландыратын АҚШ-тың Хельсинки бақылау комитеті құрылды. Мәскеу Хельсинки тобының және Кеңес блогындағы ұқсас бақылау топтарының үлгісі бойынша құрылған, оның мақсаты Хельсинки келісімдерінің адам құқықтары ережелерінің сақталуын бақылау және Кеңес блогының ішінде осы мақсат үшін күресушілерге моральдық қолдау көрсету болды. Ол Кеңес Одағындағы қуғын-сүргін туралы ақпарат беру арнасы ретінде қызмет етті және АҚШ-тағы саясаткерлерді кеңестік басшылармен мәселені талқылауды жалғастыруға итермеледі. АҚШ президенті Рональд Рейган "совет диссиденттеріне қатыгездікпен қарау бюрократиялық ілтипатқа байланысты болды" деген пікірді мойындады. 1988 жылы 14 қарашада ол Ақ үйде Андрей Сахаровпен кездесу өткізді және советтердің адам құқықтарын бұзуы прогреске кедергі келтіріп отырғанын және проблема "толық жойылғанға дейін" солай ететінін айтты. Рейгэннің кеңес халқына арнаған хабарласуында жүзге жуық диссиденттермен немесе АҚШ елшілігінде сөйлескенде де, оның күн тәртібі саяхаттану, сөз және дін бостандығына қатысты болды.