Кіріспе

Шығыс Азия экономикалық тобы (ШЭА) немесе Шығыс Азия экономикалық тобы (ШЭА) - 1997 жылы Малайзия премьер-министрі Махатхир Мохамад ұсынған және Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның (ШША) көптеген елдерін қамтитын аймақтық еркін сауда аймағы (ШСА). Алайда, сол кезде Жапония қатысудан бас тартты, себебі АҚШ-ты алып тастады, ол кезде бір-біріне тарифтер болды, экономикасы сауда арқылы өте тығыз байланысты және әлі де жапондық активтердің бағасы көпіршігінің әсерінен зардап шекті. Олар Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭК) және ЕАЭО-ның көптеген басқа да маңызды өңірлік ұйымдарының мүшелері екенін де айтты. Оңтүстік Корея да Жапонияны тарихи мән-мағынаға байланысты ұсынылған ұйымның орталығына орналастыру идеясына өте қанағаттанбады. ЕАЭО - Махатхирдің Азияға қатысты көзқарасы танымал болған АСЕАН-ның АТЭЫК-ке қосылуына реакция болды. Оның бұл ұсынысы АСЕАН-ның АТЭС-ке қосылуына қарсы екенін білдірді, оған Батыс елдер де кіреді. Сондықтан ЕАЭО негізінен Солтүстік Америка мен Океаниясыз АТЭС болды. Алайда, ол ешқашан ресми түрде іске асырылмаған. 1999 жылы АСЕАН+3 институционалды түрде құрылған кезде ол ЕАЭО-ның мұрагері деп саналды, бұл Малайзияны ЕАЭО-ның әлі де жүзеге асырылғанын жариялауға итермеледі. 2005 жылы Жапонияның АСЕАН + 3 келісімін қолдауымен, Австралия, Жаңа Зеландия және Үндістанды бөлек ұйымға, Шығыс Азия саммитіне қосуға келісті. Жақында Өңірлік жан-жақты экономикалық әріптестік (RCEP) да ЕАЭО-ға ұқсас болып саналды, бірақ бұл жолы Австралия мен Жаңа Зеландияны қосқанда. RCEP - бұл Қытай, Индонезия, Жапония және Оңтүстік Кореяны біріктірген алғашқы еркін сауда келісімі, бұл ESEA-ның бес ірі экономикасының төртеуі. Бұл серіктестік АҚШ-тың болмауымен ерекшеленеді. Бірнеше сарапшылар RCEP алдағы онжылдықта АҚШ-ты экономикалық және саяси мәселелерде, әсіресе Азия-Тынық мұхит аймағында, артта қалдыру мүмкіндігіне ие екенін болжады.

Шығу тегі

1997 жылдың күзінде әлем саудасын либералды ету жөніндегі Уругвай раундының талқылаулары тоқтатылған кезде Малайзияның премьер-министрі Махатхир Мохаммад ЕЭА-да осындай кәсіподақ құруға тырысты, бұл ЕЭА-ның өңірлік құрылымдарын институционализациялаудың көп талқыланған тәсілі болды.

Реакциялар

Махатхирдің батысқа сын пікірін басқа мемлекеттердегі әріптестерімен ақылдаспай айтқан сөзі кейбір Азия елдерінің бұл идеяға деген алаңдаушылығын тудырды. Әсіресе, Жапония өзінің геосаяси жағдайына байланысты бұл жағдайды өз алдына қауіп ретінде қарастырды. Махатхир ЕАЭО тарифтер мен сауда туралы жалпы келісімге (ГАТТ) сәйкес келетінін атап, бұл идеяны қолдауға тырысты, бірақ бұл қадам да ешқандай нәтиже әкелген жоқ. Океанияны алып тастау да әсіресе орынсыз деп табылды. Жапония бұл жағдайға, кем дегенде, 90-жылдардың басында, 1989 жылғы революция мен "салқын соғыстың" аяқталуы кезінде Шығыс блогының толық құлдырауынан кейін, қайта бағдарлана бастаған кезде, келісе алмады.

Перспективалар

Нәтижесінде ЕАЭО-ның бастапқы тұжырымдамасын жүзеге асыру өте қиын болды. Осы қиындықтардан басқа, Махатхирдің тұжырымдамасы Жапонияны жетекші держава болуға міндеттеді. Алайда, Жапония сол кезде мұндай перспективаға ие бола алмады, өйткені ол бес он жыл бұрын Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен бері АҚШ-пен тығыз одақтас болған және нәтижесінде экономикасы сауда арқылы тығыз байланысты. Оңтүстік Корея сонымен қатар Жапонияның Кореяның экономикалық істеріне билік етуінің тарихи мән-мағынасына байланысты Жапонияның ұсынылған ұйымның орталығына орналасуына өте қанағаттанбады және аймақта жапондық экономикалық үстемдік ету мүмкіндігін қолдамайды.