Кіріспе
Impatiens capensis, апельсиндік асыл тасты, қарапайым асыл тасты, пәкті асыл тасты, асыл тасты, пәкті мені ұстамаңыз немесе апельсин бальзамы - Бальзамин тұқымдасына жататын, Солтүстік Америкада өсетін бір жылдық өсімдік. Ол төменгі жерлердегі топырақтарда, арықтарда және арықтарда жиі кездеседі, көбінесе оның аз таралған туысы, сары асыл тастармен (I. pallida) бірге өседі.
Impatiens capensis, the orange jewelweed, common jewelweed, spotted jewelweed, jewelweed, spotted touch me not, or orange balsam, is an annual plant in the family Balsaminaceae that is native to
North America. It is common in bottomland soils, ditches, and along creeks, often growing side by side with its less common relative, yellow jewelweed (I. pallida).
Сипаттама
Жасыл желек - көктемнің аяғынан күздің басына дейін гүлденетін биік өсімдік. Гүлдері қызғылт-қызғылт сары (кейде қан қызғылт-қызғылт немесе сирек сары) үш қабатты королламен; кальций жапырақтарының бірі короллаға ұқсас түсте болады және гүлдің артқы жағында ілгектелген конустық шұңқыр құрайды. Өсімдіктерде сондай-ақ, тік шаңдауды қажет етпейтін, көрнекті емес клистогамды гүлдер да пайда болуы мүмкін. Ол көбінесе кеңінен бұтақталады. Дөңгелек сабақтары глабрусты (тұйық) және шырынды, жартылай мөлдір, кейбір өсімдіктерде ішекті немесе қараңғы түйіндер бар. Ұзын және көлденең жапырақтары жоғарғы сабақтарында кезектесіп, төменгі сабақтарында қарама-қарсы орналасқан (болған кезде). Жапырақтары жұмыртқа тәрізді немесе эллипс тәрізді, қарапайым, шеттерінде терең емес, дөңгелек тістері бар. Тұқымдық қораптардың бес клапандары бар, олар тұқымдарды жарылғыш дехисценция немесе баллистохория деп аталатын процесте тез кері бұралып шығарады. Бұл реакция "Маған тиіспе" деген атаудың пайда болуына себеп болды; жетілген тұқымдық қораптарда жеңіл ғана жанасу арқылы дехисценция оңай іске қосылады.
Тарату
Импатиенс капенсис 19 және 20 ғасырларда Англияға, Францияға, Нидерландыға, Польшаға, Швецияға, Финляндияға және солтүстік және орталық Еуропаның басқа аймақтарына жеткізілді. Бұл табиғи тұрғындар адамдармен ортақ егіс болмаған жағдайда да сақталады. Бұл асыл тастар түрі Impatiens noli tangere, Еуропа мен Азияда өсетін Impatiens түріне, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы басқа Impatiens-ке ұқсас. Табиғи будандарының болғанына дәлел жоқ, бірақ екі түрдің мекендеу аймақтары өте ұқсас. Вашингтон штатында Impatiens capensis оның тез таралуы және жергілікті асыл тастармен бәсекелесуге бейімдігіне байланысты C сыныпты зиянды арамшөп деп саналады. Ол сонымен қатар жергілікті асыл тастармен Импатиенс экорнута гибрид түрін құрды.
Тамақ ретінде
Жас өскіндерді (суды екі рет ауыстырып) сусындап, шөп ретінде қолдануға болады; өсімдікте кальций оксалаты кристалдары бар болғандықтан, оны көп жеу ұсынылмайды. Тұқымдары да жеуге жарамды. Уытты плющқа қысқа уақыт әсер еткеннен кейін оның пайда болуын болдырмау үшін қолдану тиімділігі сарапшылар қараған зерттеулер арқылы расталды және бұл сапониндер бар өсімдікке байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір адамдарда асыл тасты сезімталдық бар екені анықталды, бұл аурудың одан да ауыр түріне әкелуі мүмкін. Бұтаның шырыны спортшының аяғын емдеуде де қолданылады; оның саңырауқұлақты жою қасиеттері ғылыми тұрғыдан тексерілген.
Этимология
Жапырақтары су астында ұсталған кезде күміс немесе 'мүсінді' болып көрінеді, бұл мүміндіктің аты осыдан шыққан болуы мүмкін. Бұл атаудың тағы бір ықтимал көзі - жасыл ұша тұқымдарының көк түстес жарқын қызғалдақ жұмыртқаларының түсі мен пішіні. Импатиенс ("сабырсыздық" латын тілінде) және жалпы атау "тач ми" деген екі атау да піскенде тұқымдарының қалай ашылатынын білдірмейді. Түрдің атауы capensis, яғни "жақсы үміт мысығы", шын мәнінде дұрыс емес, өйткені Николаас Мёрбург оны оңтүстік Африкадағы Жақсы үміт мысығынан шыққан деп қате ойлады.
Аңтану
Нектар шпорлары - әдетте нектар болатын кейбір гүлдердің жапырақтары мен сепалдарының түтікшелік ұзартулары. Импатиенс капенсистің гүлдерінде осындай нектарлы шприцтер бар. Нектар шпоралары өсімдіктердің тозаңдаушыларының эволюциясында рөл атқарды деп есептеледі. Impatiens capensis тұқымдасының нектарының қисық бұрыштары өзгермелі. Бұл бұрыш 0 градустан 270 градусқа дейін өзгереді. Нектардың бұрышы гүлді тозаңдатуда және ең тиімді тозаңдағыш түрін анықтауда өте маңызды. Көбіркейлер - негізгі тозаңдырғыштар. Олар гүлден бір рет келген кезде перпендикуляр нектар шпораларына қарағанда қисық нектар шпоралары бар гүлдерден көбірек тозаң алады.