Кіріспе

Америкадағы Колумбияға дейінгі мәдени аймақ Мәдени аймақ Мезоамерика - Солтүстік Американың оңтүстік бөлігінен басталып, Орталық Американың Тынық мұхиты жағалауына дейін созылатын тарихи аймақ және мәдени аймақ. Осылайша, Мексиканың орталық және оңтүстік жерлерін, Белиздің бәрін, Гватемала, Сальвадор және Гондурас, Никарагуа мен Коста-Риканың шағын бөліктерін қамтиды. Мәдени аймақ ретінде Мезоамерика өзіндік мәдениеттері дамыған және ортақтасқан мәдени қасиеттердің мозаикасымен анықталады. Колумбқа дейінгі дәуірде көптеген жергілікті қоғамдар Мезоамерикада 3000 жылдан астам уақыт бойы гүлденді, 1493 жылы Испанияның Американы отарлауы басталды. Дүниежүзілік тарихта Мезоамерика екі тарихи трансформация орны болды: (i) алғашқы қалалық ұрпақ және (ii) Американың испан отарлауымен таныстырылған еуропалық, африкалық және азиялық халықтармен Мезоамериканың жергілікті халықтарының араласқаннан жаңа әлем мәдениеттерінің қалыптасуы. Мезоамерика - ежелгі өркениеттің тәуелсіз пайда болған әлемдегі алты аймақтың бірі (көне өркениеттің биігін қараңыз), және қазіргі Перудегі Карал Супемен бірге Америкадағы екінші. Мезоамерика - жазудың тәуелсіз дамығаны белгілі әлемнің бес аймағының бірі (басқалары ежелгі Мысыр, Үндістан, Шумер және Қытай). Б.з.д. 7000 жылы какао, жүгері, бұршақ, қызанақ, авокадо, ваниль, алабұлақ және чили, сондай-ақ күріш пен итті отандық егу палеоиндіондардың аңшы-жинақшы тайпалық топтарынан отырықшы ауыл шаруашылығының ұйымына көшуге әкелді. Кейінгі қалыптасу кезеңінде ауыл шаруашылығы мен мәдени қасиеттер, мысалы, күрделі мифологиялық және діни дәстүр, вигесимальді сандық жүйе, күрделі күнтізбе жүйесі, шар ойнау дәстүрі және ерекше сәулеттік стиль аймақта таралды. Ауылдар әлеуметтік жағынан қабатталып, рубасылықтарға айналды, үлкен салтанатты орталықтар салынды, олар опсидиан, нефрит, какао, цинабар, Спондилус қабықшалары, гематит және керамика сияқты сәнді тауарлар алмасу үшін сауда жолдарының желісімен өзара байланысты. Мезоамерикалық өркениет дөңгелек пен негізгі металлургияны білгенімен, олардың ешқайсысы технологиялық тұрғыдан маңызды бола алмады. Ең алғашқы күрделі өркениеттердің бірі Мексика шығанағының жағалауында мекендеген және Техуантепек аралшасынан ішкі және оңтүстікке қарай созылған ольмектер мәдениеті болды. Алғашқы ольмектер мен Чиапас, Оахака және Гватемаладағы басқа мәдениеттер арасындағы жиі байланыс пен мәдени алмасу Мезоамерика мәдени аймағының негізін қалады. Мұның бәрі ежелгі Мезоамерикада, әсіресе Тынық мұхит жағалауында аймақтық байланыс арқылы жүзеге асырылды. Кейінгі Классикалық кезеңнен кейін майялар арасында күрделі қалалық саясат дамый бастады, Мексикадағы Агуада-Феникс және Калакмуль сияқты орталықтардың пайда болуымен; Эль-Мирадор және Гватемаладағы Тикал және Монте-Олбандағы сапотектер. Осы кезеңде алғашқы шынайы мезоамерикандық жазу жүйесі эпи-олмектер мен сапотек мәдениеттерінде пайда болды. Мезоамерикалық жазу дәстүрі өзінің биіктігіне Классикалық майя логосиллабикалық жазуында жетті. Орталық Мексикада Теотиоуакан қаласы Классикалық кезеңнің шыңына шықты; ол саяси ықпалы оңтүстікке Майя аймағына және солтүстікке қарай созылған әскери және коммерциялық империяны құрды. 600 жылы Теотиуакан құлағаннан кейін, Мексиканың орталық бөлігіндегі бірнеше маңызды саяси орталықтар, мысалы, Ксочикалько мен Чолула арасындағы бәсекелестік пайда болды. Эпи Классикалық кезеңнің осы кезеңінде Науа халықтары солтүстіктен Мезоамерикаға оңтүстікке қарай жылжып, Орталық Мексикада саяси және мәдени жағынан басым болды, өйткені олар Ото Мангуэ тілдерін сөйлейтіндерді орыннан айырды. Классикалық кезеңнен кейінгі алғашқы кезеңде Орталық Мексикада Толтектердің, ал Оахакада Мистектердің мәдениеті басым болды. Майялардың жазық жерлеріндегі маңызды орталықтар Чичен-Ица мен Майапанда болды. Классикалық кезеңнен кейінгі кезеңнің соңында Орталық Мексика ацтектері Орталық Мезоамериканың көп бөлігін қамтитын ассимиляциялық империя құрды. Мезоамериканың ерекше мәдени дәстүрі 16 ғасырда испандықтардың басып алуымен аяқталды. Колонисттер арасында эндемикалық, бірақ Солтүстік Америкаға жаңа келген еуразиялық аурулар, мысалы, шаян мен қызылша, жергілікті халықтың 90% -дан астамын өлтірді, нәтижесінде олардың қоғамдары мен мәдениеттеріне үлкен шығын болды. Келесі ғасырларда Мезоамериканың жергілікті мәдениеттері біртіндеп испан ота�...

География

Орта Америка аралығында орналасқан. 10° және 22° солтүстік ендікте, Мезоамерикада экологиялық жүйелердің, топографиялық аймақтардың және экологиялық контексттердің күрделі комбинациясы бар. Бұл әртүрлі нишалар екі кең санатқа бөлінеді: төменгі жерлер (теңіз деңгейі мен 1000 метр арасындағы аймақтар) және альтипланостар немесе таулы жерлер (теңіз деңгейінен 1000 мен 2000 метр аралығында орналасқан). Төменгі жатқан аймақтарда субтропиктік және тропиктік климат кең таралған, бұл Тынық мұхиты мен Мексика шығанағы мен Кариб теңізі бойындағы жағалаудың көпшілігіне қатысты. Биікті жерлерде климаттың әртүрлілігі көбірек, құрғақ тропикалықтан бастап суық таулы климатқа дейін; басым климат - жылы температура мен орташа жауын-шашынмен қалыпты. Жауын-шашын мөлшері Оахаканың құрғақ жерінен және солтүстік Юкатаннан Тынық мұхиттың оңтүстігіндегі ылғалды және Кариб теңізінің төменгі жерлеріне дейін өзгереді.

Мәдениет салалары

Мезоамериканың бірнеше ерекше субөңірлері географиялық және мәдени атрибуттардың үйлесуімен анықталады. Бұл субөңірлер мәдени мағынаға қарағанда көбірек ұғымдық болып табылады, ал олардың шекараларын белгілеу қатаң емес. Мысалы, майялар аймағын екі топқа бөлуге болады: жазық және биік жерлер. Төменгі жерлер оңтүстік және солтүстік Майяның төменгі жерлеріне бөлінеді. Оңтүстік Майя жазықтығы, әдетте, Гватемаланың солтүстігін, Мексикадағы Кампече мен Кинтана-Руның оңтүстігін және Белизді қамтиды деп саналады. Солтүстік жазық жерлер Юкатан түбегінің қалған солтүстік бөлігін қамтиды. Басқа аймақтар: Орталық Мексика, Батыс Мексика, Мексика шығанағының жағалауындағы жазық жерлер, Оахака, Тынық мұхиттың оңтүстік жазық жерлері және Оңтүстік-Шығыс Мезоамерика (соның ішінде Гондурас солтүстігі).

Топография

Мезоамерикада Мексика алқабын қоршап тұрған биік шыңдардан және орталық Сьерра-Мадре тауларының ішінде Солтүстік Юкатан түбегінің төменгі жазық жерлеріне дейін кеңінен топографиялық әртүрлілік бар. Мезоамерикадағы ең биік тау - Пуэбла мен Веракрус шекарасында орналасқан белсенді емес жанартау Пико де Орисаба. Оның биіктігі 5636 м. Бірнеше кішігірім тау жоталарынан тұратын Сьерра-Мадре таулары солтүстік Мезоамерикадан Коста-Рика арқылы оңтүстікке қарай созылады. Бұл тізбегі тарихи түрде жанартаулық болып табылады. Мексиканың орталық және оңтүстігінде Сьерра-Мадре тізбекінің бір бөлігі Эхе Вулканико Трансверсаль немесе Транс-Мексикалық жанартау белдеуі деп аталады. Сиерра-Мадре тау жиегінде 83 белсенді және белсенді жанартау бар, оның ішінде Мексикада - 11, Гватемалада - 37, Сальвадорда - 23, Никарагуада - 25 және Коста-Риканың солтүстік-батысында - 3. Мичиган технологиялық университетінің мәліметі бойынша, олардың 16-сы әлі де белсенді. Ең биік белсенді жанартау - Попокатепеттл, биіктігі - 5452 м. Бұл вулкан өзінің науаль тіліндегі атауын сақтап қалды. Басқа да елеулі жанартаулар Мексика мен Гватемала шекарасындағы Такана, Гватемаладағы Тажумулько мен Сантамария, Сальвадордағы Изалко, Коста-Рикадағы Ареналь және Никарагуадағы Косиболка көлінен көтерілген екі жанартаудан құралған Ометептегі Консепсьон мен Мадерас аралы. Топографиялық маңызды жерлердің бірі - Техуантепек аралығы, солтүстіктегі Сьерра-Мадре-дель-Сур мен оңтүстіктегі Сьерра-Мадре-де-Чьяпас аралығындағы Сьерра-Мадре тізбегін бөліп тұратын төменгі плато. Ең биік нүктесі 224 м (735 фут) теңіз деңгейінен жоғары. Бұл аймақ Мексика шығанағы мен Тынық мұхиты арасындағы ең қысқа қашықтықты білдіреді. Екі жағалау арасындағы қашықтық шамамен 200 км (120 миль). Истмустың солтүстік жағы батпақты және тығыз орманмен жабылған, бірақ Техуантепек Истмусы, Сьерра-Мадре тау тізбегіндегі ең төменгі және ең тегіс нүкте ретінде, сонымен бірге Мезоамерикадағы негізгі көлік, байланыс және экономикалық жол болды.

Су айдындары

Солтүстік Майя жазық жерлерінен басқа жерлердегі өзендер жалпы Мезоамерикада кең таралған. Кейбір маңыздылары сол аймақтағы адам қонысының орнын құраған. Мезоамерикадағы ең ұзын өзен - Усумасинта, ол Гватемалада Салинас немесе Чиксой мен Ла Пасьон өзендерінің шоғырында пайда болады және солтүстікке қарай 970 км (600 миль) 480 км (300 миль) жүреді, оның ішінде кеме жүзуге болады, ақырында Мексика шығанағына құйылады. Басқа да маңызды өзендер - Рио-Гранде-де-Сантьяго, Грихалва өзені, Мотагуа өзені, Улуа өзені және Хондо өзені. Солтүстік Майя жазықтықтары, әсіресе Юкатан түбегінің солтүстік бөлігі өзендердің мүлдем жоқтығымен ерекшеленеді (негізінен топографиялық өзгерістің мүлдем жоқтығына байланысты). Сонымен қатар, солтүстік жарым аралда көл жоқ. Бұл аймақтағы судың негізгі көзі - су қоймалары, олар табиғи беткі тесіктер арқылы ашылады. Никарагуа көлі 8,264 км2 (3,191 шаршы миль) аумақты алып, Мезоамерикадағы ең үлкен көл болып табылады. Шапала көлі - Мексикадағы ең үлкен тұщы сулы көл, бірақ Текскоко көлі, бәлкім, ацтек империясының астанасы Теночтитланның құрылған жері ретінде танымал. Гватемаланың солтүстігіндегі Петен-Ица көлі 1697 жылға дейін испандарға қарсы тұрған Тайасал (немесе Нох-Петен) атты соңғы тәуелсіз майя қаласы ретінде ерекшеленеді. Басқа ірі көлдерге Атитлан, Изабал, Гюйя, Лемоа және Ксолотлан көлі жатады.

Биологиялық әртүрлілік

Барлық экожүйелер дерлік Мезоамерикада бар; ең танымал - әлемдегі екінші ірі Мезоамерикандық барьерлік риф жүйесі және Ла Москития (Рио Платано биосфералық қорығынан, Таваха Асангниден, Патука ұлттық паркі мен Босавас биосфералық қорығынан тұрады) - бұл Амазонкадан кейін Америкада екінші орында тұрған жаңбырлы орман. Биікті жерлерде аралас және қылқан жапырақты орман бар. Биотөністілігі әлемдегі ең байлардың бірі, бірақ IUCN қызыл тізіміндегі түрлер саны жыл сайын өсіп келеді.

Хронология және мәдениет

Мезоамерикада адам өмірінің тарихы кезеңдерге немесе кезеңдерге бөлінеді. Олар аймаққа байланысты аздап өзгеріске ұшыраған палеоиндиялық, архаикалық, преклассикалық (немесе формативті), классикалық және постклассикалық деп аталады. Соңғы үш кезең, яғни мезоамерикалық мәдени флуоресценцияның өзегі, екі немесе үш кіші кезеңге бөлінеді. XVI ғасырда испандықтардың келуімен байланысты уақыт колониалды кезең деп саналады. Ерте кезеңдердің (яғни, кейінгі классикалық кезеңнің соңы) дифференциациясы, әдетте, әлеуметтік-саяси күрделіліктің артуымен, жаңа және әртүрлі тіршілік ету стратегияларының қабылдануымен және экономикалық ұйымның өзгеруімен сипатталатын әлеуметтік-мәдени ұйымның әртүрлі конфигурацияларын көрсетеді (оның ішінде өскен өңіраралық өзара іс-қимыл). Классикалық кезеңнен постклассикалық кезеңге дейінгі кезеңді бүкіл Мезоамерикадағы әртүрлі саяси құрылымдардың циклдік кристалдануы мен бөлшектелуі ерекшелейді.

Палеоиндиялық

Мезоамерикалық палеоиндиялық кезең ауыл шаруашылығының пайда болуына дейін созылып, көшпелі аңшылық және жинақтаушы тіршілік стратегиясымен сипатталады. Сол кездегі Солтүстік Америкада кездескенге ұқсас үлкен ойын аңшылықтары Мезоамерикалық палеоиндианның тіршілік ету стратегиясының үлкен бөлігі болды. Бұл жерлер обсидианды бөренелер мен Кловис стилімен жасалған оқ ұшы бар.

Архаикалық

Архаикалық кезең (б.з.д. 8000-2000 жылдар) Мезоамерикада ауыл шаруашылығының дамуымен сипатталады. Архаиканың бастапқы кезеңдері жабайы өсімдіктерді өсіруді, бейресми отандық өсіруді және кезеңнің соңында отырықшылық пен ауыл шаруашылығы өндірісімен аяқталды. Табиғи ортаның өзгеруі, кем дегенде, Холоцен ортасынан бастап ортақ сипат алған. Архаикалық сайттарға Эскуинталадағы Сипакате, Гватемала кіреді, онда жүгері тозаңы үлгілері шамамен б.з.д.

Классикалық/формативтік

Мезоамерикада дамыған алғашқы күрделі өркениет - бұл классикалық кезең бойы Персид шығанағының жағалауындағы Веракрус аймағын мекендеген ольмектер. Ольмектердің негізгі жерлеріне Сан-Лоренцо-Теночтитлан, Ла-Вента және Трес-Запотес жатады. Нақты күндері әр түрлі, бірақ бұл жерлер шамамен б.з.д. 1200 - 400 жылдары мекендеген. Ольмектермен қарым-қатынаста болған басқа ерте мәдениеттердің қалдықтары Такалик Абадж, Изапа және Теопантекуанитланнан, сондай-ақ Гондурастан оңтүстікке дейін табылған. Чиапас пен Гватемаланың Тынық мұхитіндегі төменгі жерлеріндегі зерттеулер Изапа мен Монте-Альто мәдениеті ольмектерге дейін болған болуы мүмкін деп болжайды. Ізапаның соңғы доклассикалық кезеңінде табылған түрлі мүсіндермен байланысты радиокөміртек үлгілері біздің заманымызға дейінгі 1800 және 1500 жылдар аралығында болғандығын көрсетеді. Орта және кейінгі классикалық кезеңдерде майя өркениетінің дамуы оңтүстік майя таулы жерлері мен жазық жерлерде және солтүстік майя жазық жерлеріндегі бірнеше жерлерде болды. Майяның ең алғашқы жерлері б.з.д. 1000 жылдан кейін бірікті, олардың ішінде Накбе, Эль-Мирадор және Серрос бар. Орта және кейінгі классикалық майялық сайттарға Каминальюйу, Циваль, Эдна, Коба, Ламанай, Комчен, Дзибилчальтун және Сан-Бартоло жатады. Мексиканың орталық таулы аймағындағы Классикалық кезеңді Тлапакоя, Тлатилко және Куикуилко сияқты жерлер көрсетеді. Бұл сайттар ақырында Теотиуаканмен алмастырылды, бұл маңызды классикалық дәуірдегі сайт, ол ақырында бүкіл Месоамерикадағы экономикалық және өзара іс-қимыл сфераларына үстем болды. Теотиуаканның қонысы Ежелгі классикалық кезеңнің соңғы бөлігіне немесе шамамен 50 жылына жатады. Оахака алқабындағы Сан-Хосе-Моготе аймақтағы ең көне тұрақты ауылшаруашылық ауылдарының бірі және қыш құмырасын алғашқылардың бірі болып табылады. Ерте және орта классикалық кезеңдерде бұл жерде қорғаныс палисадаларының, салтанатты құрылымдардың, қыш тақтаның және иероглиф жазуының алғашқы үлгілері пайда болды. Сонымен қатар, бұл сайт тұңғыш рет мұрагерлік мәртебеге ие болған, бұл әлеуметтік-мәдени және саяси құрылымдағы түбегейлі өзгерісті білдіреді. Сан-Хосе-Моготеді ақыр соңында Монте-Олбан басып алды, ол кейінгі кездегі сапотек империясының астанасы болды. Мексиканың батысындағы Наярит, Халиско, Колима және Мичоакан штаттарында, сондай-ақ Оксиденте деп аталатын Классикалыққа дейінгі кезең нашар түсініледі. Бұл кезеңді талан-таражшылардың тапқан мыңдаған мүсіндері жақсы көрсетеді және "тақ күмбез дәстүріне" жатқызылады.

Ерте классикалық

Классикалық кезең бірнеше саясаттың пайда болуымен және үстемдігімен ерекшеленеді. Ерте және кеш классикалық дәуірлердің арасындағы дәстүрлі айырмашылық олардың өзгермелі табыстары мен аймақтық басымдықты сақтауға қабілеттілігімен белгіленеді. Ең маңыздылары - Мексиканың орталық бөлігіндегі Теотиуакан және Гватемаладағы Тикал; Ерте классикалық кезеңнің уақыт шектері, әдетте, осы сайттардың негізгі кезеңдерімен байланысты. Оахакадағы Монте-Альбан - бұл осы кезеңде кеңейіп, өркендеген тағы бір классикалық кезеңнің мемлекеті, бірақ Сапотек астанасы басқа екі сайтқа қарағанда аймақаралық ықпалын аз көрсетті. Ерте классикалық кезең кезінде Теотиуакан алысқа жететін макроөңірлік өзара іс-қимыл желісіне қатысқан және, мүмкін, үстем болған. Теотиуаканда бейнеленген сәулет және артефакті стильдері (талуд таблеро, үш табанды тақта аяқты керамикалық ыдыстар) көптеген алыс елді мекендерде еліктеліп, қабылданады. Пачука обсидианы, оның саудасы мен таратылуын Теотиуакан экономикалық жағынан бақылаған деп айтылады, бүкіл Мезоамерикада кездеседі. Тикал ерте классикалық дәуірде оңтүстік майя жазық жерлерінің көп бөлігін саяси, экономикалық және әскери жағынан билеп алды. Тикалда орналасқан биржалық желі оңтүстік-шығыс Мезоамерикаға әр түрлі тауарлар мен тауарлар таратты, мысалы, Мексиканың орталық бөлігінен (мысалы, Пачука) және Гватемаланың таулы аймағынан (мысалы, Эль-Шайал, оны негізінен майялар ерте классикалық кезеңінде қолданды) импортталған обсидиан және Гватемаладағы Мотагуа аңғарынан jade. Тикал көбінесе Петен алабындағы басқа да саяси құрылымдармен, сондай-ақ одан тыс жерлерде, соның ішінде Уаксатун, Каракол, Дос Пилас, Наранжо және Калакмулмен қақтығысты. Ерте классикалық дәуірдің соңында бұл қақтығыс 562 жылы Тикальдың Караколдың қолынан жеңілуіне әкелді, және бұл кезеңді әдетте Тикаль үзілісі деп атайды.

Кейінгі классикалық

Кейінгі классикалық кезең (б.з. 600 жылдан бастап 909 жылға дейін) майялар аймағындағы көптеген аймақтық саясаттар арасында өңіраралық бәсекелестік пен фракциялардың кезеңі ретінде сипатталады. Бұл негізінен кезеңнің басында Тикальдың әлеуметтік-саяси және экономикалық күші төмендеуінен туындады. Сондықтан осы уақыт аралығында басқа да сайттар аймақтық беделге ие болды және аймақаралық ықпалды арттыра алды, соның ішінде Каракол, Копан, Паленке және Калакмуль (Караколмен одақтасып, Тикалды жеңуге көмектескен болуы мүмкін) және Гватемаланың Питексбатун аймағындағы Дос Пилас Агуатека және Канкуен. 710 жылы Тикал қайтадан көтеріліп, мықты одақтар құрып, өзінің ең жаман жауларын жеңе бастады. Майялар аймағында кеш классикалық кезең "майялардың құлдырауы" деп аталады, бұл оңтүстік жазық жерлердің жалпы халық санының азаюы мен солтүстік жазық жерлердегі орталықтардың дамуы мен гүлденуімен байланысты ауыспалы кезең.

Терминал классикалық

Жалпы алғанда, Майя аймағына қатысты, Терминал классикалық шамамен 800/850 және 1000 жылдар аралығын қамтиды. Жалпы алғанда, бұл, негізінен, олар орналасқан төбелердің атымен аталған, солтүстік майя жазықтарындағы Пуук қоныстарының беделінің артуымен байланысты. Пуук қоныстары ерекше сәулет стилімен байланысты ("Пуук сәулет стилі") бұрынғы құрылыс әдістерінен технологиялық ауытқуды білдіреді. Пүуктердің негізгі орындарына Укмал, Саил, Лабна, Каба және Оккинток жатады. Әдетте Пуук төбелерінің ішінде және айналасында шоғырланған болса да, стиль шығыста Чичен-Ица мен оңтүстікте Эдна сияқты алыс жерде құжатталған. Чичен-Ица бастапқыда майялардың солтүстік жазықтарындағы постклассикалық орын деп саналған. Соңғы онжылдықтардағы зерттеулер оның алғаш рет ерте/кезгі классикалық кезеңнің ауысуы кезінде орналасқанын, бірақ Терминал классикалық және ерте постклассикалық кезеңдерде танымал болғанын анықтады. Бұл кеңінен танымал жер өзінің ең биік кезінде солтүстік жазық жерлерді экономикалық және саяси жағынан үстем еткен. Оның аралық арал алмасу жолындағы қатысуы, оның порттық жері - Исла Серритос арқылы мүмкін болды, Чичен-Ицаның Мексиканың орталық және Орталық Америка сияқты аймақтармен тығыз байланыста болуына мүмкіндік берді. Чичен-Ицадағы сәулет өнерінің "мексикаландыруы" бұрынғы зерттеушілерді Чичен-Ица толтектердің империясының бақылауында болған деп сендірді. Хронологиялық деректер бұл ерте түсіндірмені жоққа шығарады, ал қазір Чичен-Ица Толтекке дейінгі деп белгілі; Мексиканың сәулет стильдері қазір екі аймақ арасындағы мықты экономикалық және идеологиялық байланыстардың көрсеткіші ретінде қолданылады.

Классикалықтан кейінгі

Постклассикалық (аймаққа байланысты 900-1000 жылы басталады) - кейінгі классикалық сияқты әр түрлі саясаттардың циклдік кристалдануы мен бөлшектелуімен сипатталады. Майялардың негізгі орталықтары солтүстік жазық жерлерде орналасқан. Ерте постклассикалық кезеңде саяси құрылымы құлаған Чичен-Ицадан кейін, Маяпан Орта постклассикалық кезеңде танымал болды және солтүстікке 200 жыл бойы билік етті. Маяпанның бөлшектенуінен кейін солтүстік жазықтықтағы саяси құрылым бір-бірімен бәсекелескен Оккуцкаб және Тихо (Мерида, Юкатан) сияқты ірі қалалар немесе қала-мемлекеттер айналасында айналды. Тонина, Чиапас таулы жерінде, және Каминальюйу, Гватемаланың орталық таулы жерінде орналасқан. Соңғы сайт, Каминальюйу, Месоамерикадағы ең ұзақ уақыт бойы орналасқан сайттардың бірі болып табылады және шамамен б.з.д. Майяның басқа да маңызды тайпалары - Утатланның кичелері, Закулеудегі мамдар, Микско-Вьеходағы покомамдар және Гватемаланың биік таулы жерлеріндегі Иксимчедегі какчикельдер. Пипильдер Сальвадорда, никараолар Никарагуаның батысында және Коста-Риканың солтүстік-батысында, ал чортилер Гватемаланың шығысында және Гондурастың солтүстік-батысында тұратын. Мексиканың орталық бөлігінде постклассикалық кезеңнің алғашқы бөлігі Толтектердің өрлеуімен және олардың астанасы Тулада (Толлан деп те аталады) орналасқан империямен байланысты. Чолола, бастапқыда Теотиуаканмен қатар тұрған маңызды ерте классикалық орталық, өзінің саяси құрылымын сақтады (ол құлдырамады) және постклассикалық кезеңінде аймақтық маңызды орталық ретінде қызмет етуін жалғастырды. Постклассикалық кезеңнің соңғы бөлігі, әдетте, мексиканың және ацтек империясының өрлеуімен байланысты. Мезоамерикадағы кеңінен танымал мәдени топтардың бірі ацтектер саяси жағынан Мексиканың барлық орталық бөлігін, Мексика шығанағының жағалауын, Мексиканың оңтүстік Тынық мұхит жағалауын (Чиапас пен Гватемалаға дейін), Оахака мен Геррероны биледі. Тараскандар (оларды П'урхепеча деп те атайды) Мичоакан мен Геррерода орналасқан. Астанасы Тзинцунцзан болған Тараска мемлекетінің бірі болды белсенді және үздіксіз қарсы тұру ацтек билігі кезінде кеш постклассикалық. Мезоамерикадағы басқа да маңызды постклассикалық мәдениеттерге шығыс жағалаудағы Тотонактар жатады (қазіргі Веракрус, Пуэбла және Идальго штаттарында). Хуастектер тотонактардың солтүстігінде, негізінен қазіргі Тамаулипас пен Солтүстік Веракрус штаттарында өмір сүрді. Миктак және сапотек мәдениеттері Оахакада өмір сүрді. Постклассикалық кезең испандықтардың келуімен және олардың 1519 және 1521 жылдар аралығында ацтектерді жаулап алуымен аяқталады. Көптеген басқа да мәдени топтар кейін ғана келісті. Мысалы, Петен аймағындағы майялар тобы, соның ішінде Тайасалдағы Ица және Закпетендегі Ководж 1697 жылға дейін тәуелсіз болды. Кейбір мезоамерикалық мәдениеттер ешқашан үстемдікке қол жеткізбеді немесе әсерлі археологиялық қалдықтар қалдырмады, бірақ олар айтарлықтай. Бұларға Отоми, МиксеЗоке топтары (олмектермен байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін), солтүстік Уто ацтек топтары, көбінесе Чичимека деп аталады, оларға Кора және Хуйчол, Чонталес, Хуавес және Орталық Американың Пипиль, Синкан және Ленкан халықтары кіреді.

Тіршілік ету

Б.з.д. 6000 жылы Мезоамериканың таулы және төменгі жерлерінде тұратын аңшы-жинақшылар құмбақша мен чилидің ерте өсірілуімен ауыл шаруашылығы тәжірибесін дамыта бастады. Алғашқы мысал ретінде жүгері туралы деректер б.з.д. Бұрынғы жүгері үлгілері Панамадағы Лос-Ладронс үңгірінде 5500 жылы б.з.б. Содан кейін жартылай аграрлық қауымдастықтар бүкіл Мезоамерикада басқа да дақылдарды өсіре бастады. Бұрын жүгері ең көп таралған отандық тұқым болған, бірақ жалпы бұршақ, тепари бұршағы, қызыл жүгіруші бұршақ, джикама, қызанақ және алабұрыш барлығы б.з.д. 3500 жылы жалпы өсірілетін болды. Сонымен қатар, бұл қауымдар мақта, юка және агав маталарын талшықтар мен маталар үшін пайдаланған. Біздің заманымыздан бұрын 2000 жылы жүгері аймақтағы негізгі дақыл болды және қазіргі заманға дейін солай болды. Рамон немесе нан жаңғағы ағашы (Brosimum alicastrum) ұн өндіруде күріш орнына кейде пайдаланылған. Мезоамерикалық мәдениеттерде жеміс-жидек күнделікті тамақтануда маңызды орын алды. Олардың ішіндегі ең көп тарағандары авокадо, папая, гуава, мамей, запот және аннона. Мезоамерикада үйретуге жарамды жануарлар, әсіресе үйретілген ірі үйректілер жоқ еді. Көліктік көлік үшін жүк тартқыш жануарлардың болмауы - бұл Мезоамерика мен Оңтүстік Америка Андтарының мәдениеттері арасындағы бір айтарлықтай айырмашылық. Басқа жануарлар, мысалы, қаз, ит, күріш үйрендірілді. Түркия б.з.д. 3500 жылдары жергілікті тұрғындармен алғашқы үйрендірілген. Иттер ежелгі Мезоамерикада жануарлар ақуыздарының негізгі көзі болған, ал ит сүйектері бүкіл аймақта ортаңғы шөгінділерде жиі кездеседі. Бұл аймақтағы қоғамдар азық-түлік үшін кейбір жабайы түрлерді аулаған. Бұл жануарлар арасында бұғылар, қоян, құстар және жәндіктердің әртүрлі түрлері бар. Олар сондай-ақ мысық терісі мен құс қанаттары сияқты сәнді бұйымдар үшін аң аулаған. Төменгі және жағалаудағы жазық жерлерде өмір сүрген мезоамерикалық мәдениеттер таулы жерлердегі мәдениеттерге қарағанда біршама кейінірек аграрлық қоғамдастықтарға қоныстанды, өйткені бұл аймақтарда жеміс-жидек пен жануарлар көп болды, бұл аңшы-жинақшы өмір салтын тартымды етті. Балық аулау сонымен қатар төменгі және жағалаудағы мезоамерикандықтарға азық-түлікпен қамтамасыз етудің негізгі көзі болды, бұл тұрақты қоғамдастықтарға қоныстануға кедергі келтірді.

Саяси ұйым

Мезоамерикалық елді мекендердің ядросы - рәсімдер орталығы болды. Ғибадатханалар айналадағы қалаға берілетін кеңістіктік бағдарды қамтамасыз етті. Қалалар сауда және діни орталықтарымен әрқашан саяси құрылымдар болған, олар Еуропаның қала-мемлекетіне ұқсас болған және әрбір адам өзі тұратын қаламен сәйкестендіре алатын. Салтанатты орталықтар әрқашан көрінетін етіп салынған. Пирамидалар қаладан ерекшеленіп, құдайлар мен олардың күш-қуатын бейнелеуге арналған. Салтанатты орталықтардың тағы бір ерекшелігі - тарихи қабаттар. Барлық салтанатты ғимараттар әр түрлі кезеңдерде, бірінің үстінен бірі салынып, қазір біз көріп отырған нәрсе әдетте құрылыстың соңғы кезеңі болып табылады. Ақыр соңында, салтанатты орталықтар әр қаланың өзіндік ерекшелігінің сәулеттік аудармасы болды, бұл олардың құдайлары мен қожайындарына құрметпен танылды. Стеллалар бүкіл Мезоамерикада кең таралған қоғамдық ескерткіштер болды және әртүрлі сайттардың билеушілері мен ақсүйектерімен байланысты елеулі жетістіктерді, оқиғаларды және күндерді еске алу үшін қызмет етті.

Сәулет

Мезоамерикалық сәулет - Мезоамерикада Колумбқа дейінгі өркениеттер салған қалалық, салтанатты және қоғамдық құрылымдарға берілген ұжымдық атау. Стилистер өте әртүрлі болғанымен, мезоамерикалық архитектураның барлық түрлері мыңдаған жылдар бойы орын алған өте маңызды мәдени алмасуларға байланысты өзара байланысты. Мезоамерикадағы ең танымал құрылыстардың ішінде жалпақ үстіңгі пирамидалар ең дамыған қалалық орталықтардың көрнекті ерекшелігі болып табылады. Мезоамерикалық архитектурада екі ерекшелік ерекшеленеді. Біріншіден, география, астрономия және архитектура арасындағы тығыз байланыс: өте жиі қалалық орталықтар немесе тіпті жеке ғимараттар негізгі бағыттармен және / немесе белгілі бір шоқжұлдыздар бойынша орналасады. Екіншіден, иконография сәулет өнерінің ажырамас бөлігі болып саналды, ғимараттар көбінесе діни және мәдени маңызы бар бейнелермен безендірілді.

Күнтізбелік жүйелер

Ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтар жылды төрт маусымға бөліп отырады. Бұл төрт "бағытты тірек" деп саналатын екі күн мен түн теңелуін қамтиды. Жылдың осы төрт мезгілі маңызды болды және әлі де маңызды, өйткені олар мезоамерикалық ауыл шаруашылығының өміріне тікелей әсер ететін маусымдық өзгерістерді көрсетеді. Майялар жыл мезгілінің белгілерін мұқият бақылап, дұрыс жазып алған. Олар өткен және қазіргі күн мен ай тұтылуларын, айдың фазаларын, Венера мен Марстың кезеңдерін, басқа да планеталардың қозғалысын және аспан денелерінің бір-бірімен байланысын жазған альманахтар дайындады. Бұл альманахтар сондай-ақ болашақтағы аспан оқиғаларына қатысты болжаулар жасады. Бұл кестелер, қолда бар технологияны ескере отырып, өте дәл және майя астрономдарының арасында маңызды білім деңгейін көрсетеді. Майялар қолданатын күнтізбелердің көптеген түрлері арасында ең маңыздылары 260 күндік цикл, 360 күндік цикл немесе "жыл", 365 күндік цикл немесе жыл, ай циклі және Венераның синодикалық кезеңін бақылаған Венера циклі. Еуропалық байланыс кезеңіндегі Майя өткенді білу қазіргі заманды түсінуге және болашақты болжауға көмектесетінін айтты (Диего де Ланда). Бұл күндердің 260-ы ауыл шаруашылығын басқару, діни мерекелерді атап өту, аспан денелерінің қозғалысын белгілеу және мемлекеттік лауазымды адамдарды еске алу үшін қолданылған. 260 күндік цикл сондай-ақ төлкениет үшін және (католиктік қасиеттілер күнтізбесі сияқты) жаңа туған нәрестелерге есім қою үшін пайдаланылды. Мезоамерикалық күнтізбенің күндері, айлары мен жылдарына берілген атаулар, негізінен, жануарлардан, гүлдерден, аспан денелерінен және Мезоамерикалық мәдениетте символикалық мәнге ие болған мәдени ұғымдардан алынған. Бұл күнтізбе Мезоамерика тарихында барлық мәдениеттерде қолданылған. Бүгінде де Гватемаладағы бірнеше майя топтары, соның ішінде Киче, Кекчи, Какчикель және Оахакадағы Миксе халқы мезоамерикалық күнтізбенің жаңғыртылған түрлерін қолдануды жалғастыруда.

Жазу жүйелері

Қазіргі кезде дешифрованылған мезоамерикалық жазулар логосиллабикалық, олар логограммаларды сөз тізбегімен біріктіреді және оларды көбінесе иероглифтік жазулар деп атайды. Мезоамерикада бес немесе алты түрлі жазулар құжатталған, бірақ археологиялық даталау әдістері және белгілі бір деңгейдегі жеке қызығушылық басымдықты және осылайша басқалардың дамуының түп атасын белгілеуде қиындықтар туғызады. Мезоамерикалық жазу жүйесі ең жақсы құжатталған және ашылған, сондықтан ең танымал классикалық майя жазуы. Басқалары - ольмектер, сапотектер және эпи-ольмектер/истмия жазу жүйесі. Мезоамерикалық әдебиеттің көп бөлігі жергілікті жазуларда, ал басқалары латын қарпіне көшірілген. Мезоамериканың басқа глифтік жазу жүйелері және олардың түсіндірмелері көп талқыланды. Бір маңызды талқылау - бұл майя емес мезоамерикандық мәтіндерді шынайы жазудың үлгілері деп қарастыруға бола ма, әлде майя емес мезоамерикандық мәтіндерді идеяларды, әсіресе діни идеяларды білдіретін, бірақ сөйлеу тілінің фонетикасын білдірмейтін пиктографиялық конвенциялар ретінде түсінуге бола ма. Мезоамерикалық жазу бірнеше ортада, соның ішінде стелалар сияқты үлкен тас ескерткіштерде, сәулетке тікелей оюланған, оюланған немесе боялған (мысалы, қабырға кескіндемелері) және қыш құмыралар. Колумбқа дейінгі мезоамерикалық қоғамның кеңінен сауаттылығы болғаны белгісіз, ал сауаттылық белгілі бір әлеуметтік топтарға, соның ішінде жазушылар, суретшілер, саудагерлер мен дворяндарға ғана шектелген болуы мүмкін. Мезоамерикалық кітап әдетте Ficus amacus-тың ішкі қабығынан дайындалған қағазға щеткамен және түсті сиямен жазылған. Ол әр беттің бетін бір-бірімен байланыстыратын қаптама сияқты бүктелген, дайындалған қабықтың ұзын жолағынан тұратын. Бұл кітаптардың беттері әдетте әсем оюлы кітап тақталарымен жабылып, қорғалған. Кейбір кітаптар төрт бұрышты, ал басқалары төрт бұрышты болып жасалды. XVI ғасырда испандықтар жерді жаулап алғаннан кейін испан монахтары жергілікті жазушыларды өз тілдерін әліпбилік мәтінмен жазуға үйретті. Кейіннен испандықтарға дейінгі кезеңдегі көптеген ауызша тарихтар әліпбилік мәтіндермен жазылды. Мексиканың орталық және оңтүстік бөлігіндегі жергілікті тұрғындар отарлау кезеңінде жазба мәтіндерді, көбісі суретті элементтермен, шығаруды жалғастырды. Маңызды ғылыми анықтамалық еңбек - "Орталық Американың үндістерінің қолжазбасы, этнотарихи дереккөздер жөніндегі нұсқаулық". Мезоамерикалық кодекстер ацтек, майя, микстек және сапотек аймақтарында сақталған.

Арифметика

Мезоамерикандық арифметика сандарды сөзбе-сөз және символикалық құндылыққа ие деп қарастырды, бұл Мезоамерикандық идеологияны сипаттайтын дуалистік табиғаттың нәтижесі. Жоғарыда айтылғандай, Мезоамерикалық нөмірлеу жүйесі вигесималды (яғни 20 санының негізінде) болды. Сандарды бейнелеуде бірнеше тармақтар мен нүктелер қолданылды. Нүктелердің мәні - 1, ал штрихтер - 5. Бұл арифметика түрі символикалық нумерологиямен біріктірілді: "2" шығу тегімен байланысты, өйткені барлық шығу тегі екі еселеуге жатады; "3" үйдегі өрттің болуымен байланысты; "4" ғаламның төрт бұрышына байланысты; "5" тұрақсыздықты білдіреді; "9" жер асты әлемі мен түнге қатысты; "13" жарық, "20" молшылық және "400" шексіздік үшін. Нөл ұғымы да қолданылған, оның Tres Zapotes-тің кеш классикалық дәуірдегі өкілдігі - адам тарихындағы нөлдің алғашқы қолданылуларының бірі.

Мифология және дүниетанымы

Мезоамерикан мифологиясындағы ортақ белгілер олардың ортақ негізімен сипатталады, өйткені көптеген мезоамерикандық топтарда күрделі политеистикалық діни жүйелер дамығанмен, кейбір шамандық элементтер сақталған. Мезоамерикалық құдайлар пантеонының үлкен кеңдігі алғашқы примитивті от, жер, су және табиғат діндерінің идеологиялық және діни элементтерін қосуға байланысты. Астрал құдайлар (күн, жұлдыздар, шоқжұлдыздар және Венера) антропоморфтық, зооморфтық және антропозооморфтық мүсіндерде және күнделікті заттарда қабылданады және бейнеленеді. Бұл құдайлардың қасиеттері мен қасиеттері уақыт өте келе және басқа мезоамерикалық топтардың мәдени ықпалымен өзгерді. Құдайлар бір мезгілде үш түрлі: жаратушы, сақтаушы және жоюшы, бірақ бір мезгілде бір ғана. Мезоамерикалық діннің маңызды ерекшелігі - құдайлық тұлғалардың арасындағы дуализм. Тәңірлер қарама-қарсы полюстер арасындағы қарсыластықты білдірді: оң, жарық, еркектік, күш, соғыс, күн және т.б. және теріс, қараңғылық, әйелдік, тыныштық, бейбітшілік, ай, т.б. Типтік мезоамерикалық космология әлемді күндізгі әлемге бөліп қарайды, оны күн бақылайды, ал түнгі әлемді ай бақылайды. Ең бастысы, әлемнің үш деңгейі Сейба ағашымен (майя тілінде Яхче) біріктірілген. Географиялық көрініс сондай-ақ негізгі нүктелермен байланысты. Кейбір географиялық ерекшеліктер осы ғаламтанудың әртүрлі бөліктерімен байланысты. Осылайша таулар мен биік ағаштар орта және жоғарғы әлемдерді байланыстырады; үңгірлер орта және төменгі әлемдерді байланыстырады.

Құрбандық

Жалпы құрбандықты екі түрге бөлуге болады: өзін-өзі құрбандыққа шалу және адам құрбандығы. Құрбандықтың әр түрлі түрлері Мезоамерикадағы идеологиялық құрылым мен әлеуметтік-мәдени ұйымды естеріне түсіру үшін қолданылатын бейнелерде көрінеді. Суреттерде жаңбыр не қан жаусын деген өтініш те көрсетілген, бұл да құдайлық энергияны толықтыруға бағытталған. Ритуалдық құрбандықтар құдайларды қанағаттандыру үшін жасалды және халықты қорғау мақсатында жасалды.

Өзін-өзі құрбан ету

Өзін-өзі құрбан ету, қан құю деп те аталады, бұл өз қанын алудың рәсімдік тәжірибесі. Ол әдетте билеуші элитаның өте ырымға айналған рәсімдерінде орындалған иконография арқылы көрінеді немесе бейнеленеді, бірақ ол қарапайым әлеуметтік-мәдени контекстте оңай жүзеге асырылды (яғни, элита еместер өзін-өзі құрбандыққа шалуы мүмкін). Бұл әрекет әдетте обсидиан призмалы бытыралармен немесе саңырауқұлақ тікендерімен орындалды, ал қан тіл, құлақ жапырақтары және / немесе жыныс мүшелерін (басқа орындармен қатар) тесуден немесе кесуден алынды. Өзін-өзі құрбан етудің тағы бір түрі тілін немесе құлақтың жаңқасын тіккен тікенекті арқанмен тарту арқылы жүргізілді. Содан кейін қанды табаққа салып, аматқа құяды. Өзін-өзі құрбан ету ер билеушілермен ғана шектелмеді, өйткені олардың әйел әріптестері жиі осы рәсімді жүзеге асырды. Олар көбінесе арқан мен тікен техникасын орындайды. Жақында ғана классикалық майялар орнындағы Вака (El Perú деп те аталады) жерінде табылған патшайымның қабірінде оның жыныс мүшелеріне салтанатты түрде тарақан тірегі қойылған, бұл әйелдер де жыныс мүшелеріне қан құюды жүзеге асырғанын көрсетеді.

Адам құрбандығы

Құрбандықтар мезоамерикалық мәдениеттің әлеуметтік және діни аспектілерінде үлкен маңызға ие болды. Біріншіден, ол өлімнің құдайлық сипатқа айналғандығын көрсетті. Өлім - адам құрбандығының салдары, бірақ бұл соңғысы емес, бұл тек ғаламдық циклдің жалғасы. Өлім өмірді тудырады - өлім арқылы құдайлық энергия босатылады және құдайларға қайта оралады, содан кейін олар көбірек өмірді жасай алады. Екіншіден, ол соғысты ақтайды, өйткені ең құнды құрбандықтар қақтығыс арқылы алынады. Жауынгердің өлімі ең үлкен құрбандық болып табылады және құдайларға күн сайынғы іс-әрекеттерін атқаруға, мысалы, жаңбыр әкелу үшін күш береді. Соғыс жүргізу және тұтқынға алу әлеуметтік дамудың әдісі және діни себеп болды. Соңында, ол билік екі басқарушы топтың, діни қызметкерлер мен жауынгерлердің билігін ақтады. Діни ілімді діни қызметкерлер басқаратын, ал құрбандықтарды жауынгерлер ұсынған. Тарихи тұрғыдан алғанда, құрбандыққа шалушыларды құдайлар таңдаған деп саналады, "таңдалған" деген бұл идеяны құдайлар шешті. Бұл кейінірек әрекетпен, мысалы найзағайдың соғуымен көрініс тапты. Егер біреуді найзағай соқса және құрбандық қажет болса, оларды көбінесе өз халқы таңдаған, өйткені олар оларды құдайлар таңдады деп сенді.

Топтық ойын

Мезоамерикалық доп ойыны - бұл Мезоамериканың барлық Колумбқа дейінгі халықтары 3000 жылдан астам уақыт бойы ойнаған салт-дәстүрі бар спорт түрі. Спорттың мыңжылдықтар бойы әр түрлі жерлерде әр түрлі нұсқалары болды, ал ойынның заманауи нұсқасы, улама, әлі күнге дейін бірнеше жерде ойналады. Мезоамериканың барлық жерінде 1300-ден астам баскетбол алаңы табылған. Олардың көлемі әртүрлі, бірақ олардың бәрінде шарларды соққылайтын қабырғалары бар ұзын, тар жолдар бар. Бұл ойынның ережелері белгісіз, бірақ ол волейболға ұқсас болған, онда ойынның мақсаты - допты ойын барысында ұстап тұру. Ойынның ең танымал нұсқасында ойыншылар допты жамбасымен ұрады, бірақ кейбір нұсқалар қолды немесе ракеткаларды, ұрандарды немесе қол тастарын қолданды. Топ қатты резеңкеден жасалған, салмағы 4 кг-ға дейін жететін, көлемі уақыт өте келе немесе ойналған нұсқаға байланысты әртүрлі болған. Ойын жай демалу үшін, соның ішінде балалар мен тіпті әйелдер үшін ойналған болса да, ойынның маңызды салт-дәстүрлері де болды, ал ірі ресми доп ойындар салт-дәстүрлік іс-шаралар ретінде өткізілді, көбінесе адам құрбандығы болды.

Астрономия

Мезоамерикалық астрономияға планеталар мен басқа аспан денелерінің циклдері туралы кеңінен түсінік кірді. Күн, ай және Венера таңғы және кешкі жұлдыз ретінде ерекше мәнге ие болды. Кейбір жерлерде обсерваториялар, соның ішінде Сейбальдегі дөңгелек обсерватория және Шочикалькодағы "Обсерватория" салынды. Көбінесе мезоамерикалық нысандардың сәулет құрылысын астрономиялық бақылаулардан алынған нақты есептеулерге негізделген. Бұлардың белгілі мысалдары ретінде Чичен-Ицадағы Эль-Кастильо пирамидасы мен Ксочикалькодағы обсерваторияны айтуға болады. Көптеген мезоамерикалық сайттар арасында кездесетін бірегей және жалпы архитектуралық кешен - E тобы; олар астрономиялық обсерваториялар ретінде қызмет ету үшін орналастырылған. Бұл кешеннің атауы Уаксактундағы "Е тобы" - Майя аймағындағы алғашқы белгілі обсерваторияға негізделген. Мүмкін, Месоамерикада тіркелген ең алғашқы обсерватория Монте-Альто мәдениетінің обсерваториясы. Бұл кешен үш кәдімгі стеладан және Плеядаларға қатысты бағытталған ғибадатханадан тұрды.

Саяси және діни өнер

Мезоамерикалық көркемдік көрініс идеологиямен шартталған және әдетте дін мен / немесе әлеуметтік-саяси билік тақырыбына бағытталған. Бұл негізінен испандықтардың басып алуынан аман қалған көптеген шығармалар қоғамдық ескерткіштер болғандығына негізделген. Бұл ескерткіштерді әдетте өздерінің әлеуметтік-мәдени және саяси позициясын визуалды түрде заңды етуге тырысқан билеушілер тұрғызған; осылайша олар өздерінің ұрпағын, жеке қасиеттері мен жетістіктерін және мұраларын діни тұжырымдамалармен өзара байланыстырды. Осылайша, бұл ескерткіштер арнайы қоғамдық көрініс үшін жасалған және көптеген нысандарды, соның ішінде стела, мүсін, сәулеттік рельефтер және сәулеттік элементтердің басқа түрлері (мысалы, шатырлар) алған. Басқа тақырыптар уақытқа бақылау жасау, қаланы даңқтау және құдайларды құрметтеу, олардың барлығы сурет салуды тапсырған билеушінің қабілеттері мен билігін айқын түрде арттырумен байланысты. Осы тарихи кезеңде жасалған өнер туындыларының басым бөлігі осы тақырыптар, дін және саясат туралы болды. Билеушілер суреттелген және мүсінделген. Тарихи оқиғалар мен оқиғалар сурет түріне айналдырылды, ал сурет діни және саяси хабарларды жеткізу үшін қолданылды.

Музыка

Археологиялық зерттеулер Колумбқа дейінгі дәуірде жазылған музыканы ешқашан таппаған, бірақ музыкалық аспаптар, сондай-ақ ою-өрнектер мен бейнелер табылды, олар музыканың майяның діни және әлеуметтік құрылымдарында, мысалы, мерекелер мен жерлеу рәсіміне қалай қосылғандығын анық көрсетеді. Кейбір мезоамерикандық өркениеттер, мысалы, майялар, әр түрлі аспаптарда ойнаған, мысалы, барабандар, флейталар және сыбызғылар. Испан отарлауынан кейін алғашқы майя музыкасының көпшілігі жоғалып кеткенімен, оның кейбіреулері испан музыкасымен араласып, бүгінгі күнге дейін сақталған.