Кіріспе

Уэльстегі округ Кармартеншир (/k//ər/'/m//ɑr//ð//ən//ʃ//ər//, // //ʃ//ɪər/; Sir Gaerfyrddin немесе бейресми түрде Sir Gâr) – Уэльстің оңтүстік-батысындағы округ. Үш ең ірі қала – Лланелли, Кармартен және Амманфорд. Кармартен – округ орталығы және әкімшілік орталығы. Округ «Уэльстің бағы» деп аталады және сонымен қатар Уэльстің Ұлттық ботаникалық бағына да ие. Кармартенширде тарихи алдынан адамдар қоныстанған. Округ қаласын римдіктер құрған, ал аймақ жоғарғы орта ғасырларда Дехейбарт патшалығының құрамына кірген. 12-13 ғасырларда нормандардың басып алуынан кейін, Уэльстің басқа бөліктерімен бірге Англияның Эдуард I-і тарапынан бағындырылды. 15 ғасырдың басында Оуайн Глиндүр бастаған уэльстік көтеріліс және Англия азамат соғысы кезінде қосымша тәртіпсіздіктер болды. Кармартеншир негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын округ, бірақ оңтүстік-шығыс бөлігінде бір кезде көмір өндіру, болат жасау және қалайы жалату өнеркәсіптері дамыған. Округтың солтүстігінде 18 ғасырда жүн өндірісі маңызды рөл атқарды. Экономика ауыл шаруашылығына, орман шаруашылығына, балық аулауға және туризмге негізделген. 2014 жылы Батыс Уэльс, Оңтүстік Уэльс аңғарларымен бірге, өнеркәсіптік базасының құлдырауы және мал шаруашылығының төмен рентабельділігі салдарынан Ұлыбританиядағы ең нашар көрсеткішті аймақ ретінде анықталды. Кармартеншир туристік мақсаттар үшін көптеген сыртқы іс-шараларды ұсынады. Жағалаудың көп бөлігі жазық; оған Лланеллидің батысына қарай созылатын Милленниум жағалау паркі, Ұлттық су батпақтары орталығы, чемпионаттық гольф алаңы және Бэрри Порт пен Пембрей порты кіреді. Лланстеффан мен Пендиннің құмды жағалаулары батысқа қарай орналасқан. Кармартенширде көптеген ортағасырлық қамалдар, төбе бекіністері және тік тұрған тастар бар. Дилан Томас қайық үйі Лаугарн қаласында орналасқан.

Тарих

Лаугарн маңындағы Койган үңгірінен табылған тас құралдар кем дегенде 40,000 жыл бұрын гомининдердің, мүмкін неандертальдардың болғанын көрсетеді, бірақ Британ аралдарының қалған бөлігіндегідей, қазіргі адамдардың үздіксіз қоныстануы жас дриас аяқталғанға дейін, шамамен 11,500 жыл бұрын белгілі емес. Римдіктер Ұлыбританияға келгенге дейін, қазіргі Кармартеншир графтығын құрайтын жер Деметейлер патшалығының бір бөлігі болды, олар Дифед графтығына өздерінің атын берді; онда олардың маңызды елді мекендерінің бірі – Моридунум орналасқан, қазір Кармартен деп аталады. Римдіктер Оңтүстік Уэльсте екі бекініс салды: біреуі елдің оңтүстік-шығысын бақылау үшін Кэрвентте, екіншісі оңтүстік-батысын бақылау үшін Кармартенде. Кармартендегі бекініс шамамен 75 жылға дейін салынған, ал жақын жерде римдік амфитеатр бар, сондықтан Кармартен Уэльстегі үздіксіз қоныстану тарихы бар ең көне қала болып саналады. Эдуард I Кармартенді осы жаңа графтықтың астанасы етіп бекітті, сот және қазынасын сонда орналастырды, сондай-ақ Уэльстегі Ұлы сот сессиясын қалада өткізді. 1974 жылдың 1 сәуірінде 1972 жылғы Жергілікті басқару заңына сәйкес Кармартеншир Кардиганшир және Пемброкширмен біріктіріліп, жаңа Дифед графтығы құрылды. Кармартеншир үш ауданға бөлінді: Кармартен, Лланэлли және Динефур. Жиырма екі жылдан кейін, 1994 жылғы Жергілікті басқару (Уэльс) заңына сәйкес, бұл бірігу кері қайтарылып, бастапқы графтық шекаралары қайта орнатылды.

География

Облыс солтүстігінде Сердигонмен, шығысында Поуис (тарихи округ Брекнокшир), Нейт Порт Талбот (тарихи округ Гламорган) және Суонсимен (сонымен бірге Гламорган), оңтүстігінде Бристоль шығанағымен және батысында Пемброкширмен шектеседі. Облыстың көп бөлігі жоталы және төбелі жерлерді қамтиды. Қара таулар тізбегі облыстың шығысын басып жатыр, ал Кембрий тауларының төменгі етегі Тоуи өзенінің аңғарынан солтүстікке қарай орналасқан. Оңтүстік жағалауында көптеген балықшылар ауылдары мен құмды жағажайлар бар. Облыстың ең биік нүктесі (аудандық шыңы) – Фан Фоэлдің кіші шыңы, ол Фан Брайхениог тауының қосалқы шыңы болып табылады (аты айтқандай, биік шың шын мәнінде Брекнокшир/Поуис шекарасынан өтеді). Кармартеншир – Уэльстегі аумағы бойынша ең үлкен тарихи округ. Облыстың су жүйесін Бристоль шығанағына оңтүстікке қарай ағатын бірнеше маңызды өзендер құрайды, әсіресе Тоуи өзені және оның көптеген салалары, мысалы Коти өзені. Басқа өзендерге Лугор (Гламорганмен шығыс шекараны құрайтын), Гвендрайт және Таф өзендері жатады. Теифи өзені Кармартеншир мен Цередигон арасындағы шекараның көп бөлігін құрайды, және Теифи аңғарында өзеннің екі жағында орналасқан, әртүрлі округтерде тұратын қауымдастықтар бар. Кармартенширдің жағалауы ұзақ, және ол шығысында Лоугор, Гвендрайт, Туи және Таф өзендерінің сағаларымен терең тілінген, Кармартен шығанағының шығыс жағында теңізге құяды. Облыстың негізгі қалалары: Амманфорд, Бэрри Порт, Кармартен, Кидвелли, Лланнелли, Лландейло, Ньюкасл Эмлин, Лландоури, Сент-Клирс және Уитленд. Басты салалар – ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық аулау және туризм. Лланнелли облыстың ең үлкен қаласы болғанымен, округ орталығы Кармартен болып қала береді, себебі оның географиялық орны орталық. Тоуи өзеніндегі ең төменгі көпір Кармартенде орналасқан, ал Тоуи сағасы облыстың оңтүстік-батыс бөлігін, оның ішінде Лланстеффан және Лаугарн қалаларын, оңтүстік-шығыс қалалық аймақтан бөліп тұрады. Бұл аймақ Пемброкширге қарайтын негізгі көлік жолдарынан да тыс жатыр. Феррисайд пен Ланстеффан арасындағы жолаушылар паром қызметі ХХ ғасырдың басына дейін сақталған.

Экономика

Кармартеншир графтығының көп бөлігінде ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы негізгі табыс көзі болып табылады. Жақсы жайылымдарда сүт шаруашылығы маңызды, ал бұрын темір жолдың болуы Англияның қалалық аймақтарына сүт тасымалдауға мүмкіндік берді. Биік жайылымдар мен маргиналды жерлерде мал шаруашылығы, ірі қара мен қой өсіру негізгі ауыл шаруашылығы қызметі болып табылады. 2014 жылы Батыс Уэльс, Оңтүстік Уэльс аңғарларымен бірге, Ұлыбританиядағы ең нашар көрсеткіштерді көрсеткен аймақ ретінде анықталды. Жалпы қосылған құнның экономикалық көрсеткіші осы аймақтарда бір адамға шаққанда 14 763 фунт стерлингті құрады, Кардифф және Гламорган алқабындағы жалпы қосылған құнның 22 986 фунт стерлингімен салыстырғанда. Уэльс Ассамблеясы үкіметі бұл мәселенің бар екенін біледі және үкіметтік бастамалар мен жергілікті шаралардың көмегімен фермерлердің қызметін әртараптандыру мүмкіндіктері пайда болды. Оларға шаруашылық туризмі, ауылдық қолөнер, мамандандырылған азық-түлік дүкендері, фермерлік базарлар және құндылығы қосылған азық-түлік өнімдері кіреді. 2015 жылы жергілікті экономиканы жандандыру мақсатында Кармартеншир округі кеңесі бес мың жаңа жұмыс орнын құруға бағытталған алты жобаны атап көрсеткен он бес жылдық жоспар жасады. Бұл салалар "шығармашылық индустрия, туризм, агроөнеркәсіп кешені, жоғары технологиялық өндіріс, энергетика және қоршаған орта, сондай-ақ қаржы және кәсіби қызметтер" болып табылады.

Жергілікті билік

Кармартеншир 1888 жылғы Жергілікті басқару туралы заңға сәйкес, төрттік сессиялардың функцияларын өз мойнына алған округтік кеңеспен әкімшілік округке айналды. 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заңға сәйкес, 1974 жылдың 1 сәуірінде Кармартеншир әкімшілік округі таратылды және Кармартеншир аумағы жаңа Дайфед округінің құрамындағы үш ауданға бөлінді: Кармартен, Динефур және Лланелли. 1994 жылғы Уэльс Жергілікті басқару туралы заңына сәйкес, 1996 жылдың 1 сәуірінде Дайфед таратылып, Кармартеншир графтық ретінде қайта құрылды. Үш аудан бірігіп, бірыңғай билік құрады, оның шекарасы дәстүрлі Кармартеншир графтығымен сәйкес келді. 2003 жылы Клайндрвен қауымдық кеңесінің аумағы Пемброкшир әкімшілік округіне берілді.

Демография және уэльс тілі

Өнеркәсіптік революцияға дейін Кармартен мен Врексам Уэльстің ең көп халқы бар екі қаласы болды. Кармартеншир Уэльстің бес тарихи округінің ішінде 20-шы ғасыр бойы валли тілін ана тіні ретінде сақтап қалған ең көп халқы бар округ болды. 1911 жылғы халық санауына сәйкес, округ халқының 84,9 пайызы валли тілінде сөйлеген (барлық Уэльстегі 43,5 пайызбен салыстырғанда), ал Кармартенширдің жалпы халқының 20,5 пайызы тек валли тілінде ғана сөйлейтін болды. 1931 жылы 82,3 пайызы валли тілінде сөйлей алса, 1951 жылы 75,2 пайызы сөйлеген. 2001 жылғы халық санауы бойынша Кармартенширде тұратын адамдардың 50,3 пайызы валли тілінде сөйлей білді, ал 39 пайызы оны оқи да, жаза да білді. 2011 жылғы халық санауы одан әрі төмендеуді көрсетті, 43,9 пайызы валли тілінде сөйледі, бұл оны алғаш рет аймақта азшылық тіліне айналдырды. Дегенмен, 2011 жылғы халық санауы сондай-ақ 2001 жылға қарағанда 3000 адамға артық валли тілін түсіне білетінін және 5-14 жастағы балалардың 60 пайызы валли тілінде сөйлейтінін (2001 жылдан 5 пайызға өсім) көрсетті. Он жыл өткен соң, 2021 жылғы халық санауы одан әрі төмендеуді көрсетті, валли тілінде сөйлейтіндердің саны 39,9 пайызға дейін төмендеді – бұл Уэльстегі ең үлкен пайыздық төмендеу.

Көрнекті орындар

Оның стратегиялық орны мен тарихымен округ археологиялық қалдықтарға бай, мысалы, бекіністер, жер жұмыстары және тік тастар. Карн-Гоч – темір дәуіріндегі ең әсерлі бекіністердің бірі, Лландейло маңындағы төбе басында орналасқан. Қола дәуірі Mynydd Llangyndeyrn, Llangyndeyrn маңындағы камералы қабірлер мен тік тастармен бейнеленген. Жеңіл қол жетімді қамалдарға Каррег Кеннен, Динефур, Кидвелли, Лагарн, Лланстеффан және Ньюкасл Эмлин қамалы жатады. Сол жерде Талли аббаттығының қираған қалдықтары бар, ал жағалаудағы Лагарн ауылы Дилан Томас есімімен мәңгі байланысты. Округтегі сәнді үйлерге Абергласни үйі мен бақтары, Алтын Гроув және Ньютон үйі кіреді. Ауданның аумағында жаяу серуендеуге, жануарлар дүниесін байқауға және табиғаттың әсемдігіне тоймасқа мүмкіндіктер көп. Бұларға Бречфа орман паркі, Пембрей ауылдық паркі, Ланнеллидегі Мыңжылдық жағалау паркі, WWT Ланнелли ылғалды жерлер орталығы және Кармель ұлттық табиғи қорығы кіреді. Мұнда алтын құмның кең жағалаулары бар, ал Уэльс жағалау жолы бүкіл Уэльстің айналасын үздіксіз аралауға мүмкіндік береді. Кармартен Таун А.Ф.К. Уимри Премьер лигасының ойыншысы. Олар 1995–96 маусымында Уэльс футбол лигасының кубогын жеңіп алды, содан бері Уэльс кубогын бір рет және Уэльс лигасының кубогын екі рет ұтып алды. Ланнелли Таун А.Ф.К. Уэльс футбол лигасының екінші дивизионында ойнайды. 2008 жылы Уэльс премьер лигасы мен Loosemores Challenge кубогын жеңіп алды, 2011 жылы Уэльс кубогын жеңіп алды, бірақ қаржылық қиындықтарға тап болғаннан кейін 2013 жылы қазіргі атауымен қайта құрылды. «Скарлетс» – Про14 лигасының ойыншысы, өз алаңында, Parc y Scarlets стадионында үйінді матчтарды өткізеді. Олардың жетістіктеріне 2003/04 және 2016/17 жылғы Pro12 турнирінің жеңімпаздары атануы кіреді. Ланнелли RFC – Уэльс премьер лигасының ойыншысы, Parc y Scarlets стадионында үйінді матчтарды өткізеді. Көптеген жетістіктерінің ішінде олар он төрт рет WRU Challenge Cup жеңімпаздары атанды және Heineken Cup турниріне жиі қатысты. Ланнеллиде орналасқан «Батыс Уэльс Рейдерс» графтықты регби лигасынан ұсынады. Кейбір спорттық нысандар пайдаланылмаған өнеркәсіптік алаңдарда орналасқан. Ffos Las ат жарыс жолы, кен өндірісі тоқтатылғаннан кейін ашық көмір шахтасының орнында салынды. 2009 жылы ашылған бұл жол Ұлыбританияда соңғы 80 жылда салынған алғашқы ат жарыс жолы болды және тұрақты жарыс күндерін ұсынады. Machynys – 2005 жылы ашылған және Ланнеллидің су жағалауын жаңарту жоспарының бөлігі ретінде салынған чемпионаттық гольф алаңы. Pembrey Circuit – Уэльстің автоспорт орталығы саналатын Pembrey ауылының жанында орналасқан автожарыс трассасы. 1989 жылы бұрынғы әуежайда ашылған бұл трасса сынақ жүргізуге және түрлі іс-шараларды өткізуге, соның ішінде Британдық Туристік Автомобиль Чемпионатын екі рет қабылдауға танымал. 2018 жылғы Ұлыбритания веложарысы 2 қыркүйекте Пембрейден басталды.

Темір жол

Кармартенширді Лондон Паддингтон, Кардифф Орталық және Суонсині Оңтүстік-Батыс Уэльспен байланыстыратын Transport for Wales Rail компаниясының басқаратын негізгі теміржол желісімен қамтамасыз етілген. Басты түйін – Кармартен теміржол стансасы, онда шығыстан келген кейбір пойыздар аяқталады. Желі батысқа қарай жалғасады және Пемброк док, Милфорд Хейвен және Фишгуард портына (Росслар Еуропортына дейін теміржол пароммен және Дублин Конноллиге қатынайтын пойыздармен) қызмет көрсететін бірнеше тармақтары бар. Уэльстің Жүрегі желісі Орталық Уэльс аймағынан өтіп, Лланнеллиді Крейвен Армспен байланыстырады, ал одан жолаушылар Уэльс шебі желісі арқылы Шрусбериге саяхаттауға мүмкіндік алады. Гвили теміржолы және Тейфи аңғары теміржолы сияқты екі мұражайлық теміржолы, бір кезде Кармартеннен Ньюкасл Эмлинге дейін, бірақ Кардиганға жетпеген Кармартен және Кардиган теміржолының бұрынғы жолын пайдаланады.

Жол

A40, A48, A484 және A485 Кармартен қаласына тоғысады. Оңтүстік Уэльсті Лондонмен байланыстыратын M4 тас жолы 49-шы түйіспеден аяқталады, Понт Абрахам сервисінен өтеді, солтүстік-батысқа қарай A48 қос жол ретінде жалғасады және Кармартендегі A40 тас жолымен түйіседі. Лланнелли M4 тас жолының 48-ші түйіспесімен A4138 арқылы байланысады. A40 Кармартенді шығыста Лландейло, Лландовери және Бреконмен, ал батыста Сент-Клирс, Уитленд және Хаверфордвестпен байланыстырады. A484 Лланнеллиді Кармартенмен жағалау арқылы байланыстырады және солтүстікке қарай Кардиганға дейін, ал A486 және A487 арқылы Аберистуит қаласына дейін жалғасады, ал A485 Кармартенді Лампетермен байланыстырады.

Автобус

Автобустар округтің негізгі қалалары арасында жүреді және оларды First Cymru компаниясы "Western Welsh" немесе "Cymru Clipper" түс схемасымен (ливреясымен) іске асырады. Кармартенширден Кардиффке де автобус қатынайды. Округтің солтүстігінде "fflecsi Bwcabus" (бұрынғы "Bwcabus") деп аталатын автобус қызметі жұмыс істейді, ол ауыл тұрғындарына жеке сұраныс бойынша көлік қызметін ұсынады.

Ас мәзірі

Кармартенширдің құнарлы, өнімді егістік жерлері мен көптеген тағамдар ұсынатын, эстуарийлерге ие өнімді жағалауы үй аспаздары мен шеф-аспаздарды шабыттандырады.