Кіріспе
Буддизмдегі жануарларға қарау Буддизмдегі жануарлардың орны мен қарым-қатынасы буддистердің табиғи әлеммен өздерінің қарым-қатынасын, жалпы буддистік гуманитарлық мәселелерді және буддистік теория мен буддистік практика арасындағы қарым-қатынасты түсіну үшін маңызды.
The position and treatment of animals in Buddhism is important for the light it sheds on Buddhists' perception of their own relation to the natural world, on Buddhist humanitarian concerns in general, and on the relationship between Buddhist theory and Buddhist practice.
Этимология
Пали тілінде аударма Тира акчана деп аударылады. Тира - қарсы, ал Акчана - қозғала алатын зат. Демек, толық мағынасы - адамнан, Дева мен Брахмадан айырмашылығы горизонталь қозғалатын зат. Олардың әлемі Tiracchana yoni деп аталады, бұл жерде yoni "дене" дегенді білдіреді.
Буддизм ілімінде
Буддизмде жануарлар әрқашан сезімтал жандар ретінде қарастырылған. Қайта тулу ілімі бойынша, кез келген адам жануар ретінде қайта туылуы мүмкін, ал кез келген жануар адам ретінде қайта туылуы мүмкін. Жануар қайтыс болған туысы болуы мүмкін, және олардың өмірлерінен жеткілікті қашықтықта қалған кез келген адам әр жануардың алыс туысы екеніне сенуі мүмкін. Будда қазіргі уақытта жануарлар әлеміне енген жандардың өткен өмірлерінде біздің анамыз, бауырымыз, әпкеміз, баламыз, досымыз болғанын түсіндірді. Сондықтан жануарлар мен адамдарға қатысты моральдық ережелерді бір-бірінен ажыратуға болмайды, өйткені адамдар мен жануарлар бір отбасының мүшелері, олар бір-бірімен байланысты. Космологиялық тұрғыдан алғанда, жануарлар адамдардан кеңістікпен емес, ақыл-ой жағдайымен бөлінген ерекше "дүниеде" тұрады деп саналған. Бұл әлем санскрит тілінде Тирягьони, пали тілінде Тираччанайони деп аталды. Жануар ретінде қайта туу бақытсыз қайта туылғандардың бірі болып саналды, әдетте адамнан басқа да азаптар болады. Буддистік түсіндірме мәтіндер жануарлар әлемімен байланысты көптеген азаптарды бейнелейді; тіпті адамдар жоқ жерде де, оларға басқа жануарлар шабуыл жасайды және жейді немесе одан қорқып өмір сүреді, олар жыл бойы қоршаған ортаның қатты өзгерістеріне төзуге мәжбүр болады және олардың мекендеу қауіпсіздігі жоқ. Адамдар арасында өмір сүретіндерді көбінесе денелері үшін өлтіреді немесе өмірінің соңында өлтірілгенше көптеген соққылар мен жұмыс істеуге мәжбүрлейді. Бұған қоса, олар надандықтан зардап шегеді, олар өздеріне не болып жатқанын анық білмейді немесе түсінбейді және бұл туралы көп нәрсе істей алмайды, олар негізінен инстинктпен әрекет етеді. Қытай ғалымы Жийи он әлемнің өзара иелену қағидасын үйретті. Бұл дегеніміз, барлық тірі жандардың "қазіргі түрінде" Будда табиғаты бар. "Лотос сутрасының" "Девадатта" тарауында Аждаһа патшасының қызы өзінің қазіргі түрінде Будда болуына қол жеткізеді, осылайша әйелдер мен жануарларға да Будда болуына жол ашады.
Жатакаларда
Будданың өткен өмірлерін халықтық аңыздар түрінде баяндаған Джатака әңгімелерінде жануарлар жиі шеткі немесе басты кейіпкерлер ретінде қатысады, ал Бодхисаттваның (бұдданың өткен өмірінің) жануар ретінде пайда болуы сирек емес. Кейде ертегілерде жануарлар ғана қатысады, кейде адамдар мен жануарлар арасындағы қақтығыстар болады; соңғы жағдайларда жануарлар жиі адамдарға жатпайтын мейірімділік пен жомарттық қасиеттерін көрсетеді. Сондай-ақ, Джатакаларда өткен өмірінде Шиби патша ретінде Шакьямунинің көгершінді соқадан құтқару үшін өзін құрбан еткені жазылған. Алтын жарық сутрасында жазылғандай, Шакьямуни өткен өмірінде, принц Саттва ретінде, аштықтан өліп жатқан жолбарысқа және оның ұлдарына тап болды, олар аман қалуы үшін ол өзін оларға тамақтандырды.
Жануарларға қатысты мінез-құлық
Бес өсиеттің біріншісі - адам өмірін жоюға тыйым салу. Түсіндіру бойынша, бұл барлық сезімтал жаратылыстарға қатысты, оның ішінде жануарлар әлеміне қатысты, яғни тек сүтқоректілер ғана емес, сонымен қатар барлық жануарлар таксондары, соның ішінде жәндіктер мен басқа да омыртқасыздар. Буддизмнің басынан бастап жануарлар дүниесіндегі саналы жандарға әр түрлі себептермен зиян келтіруді болдырмау үшін ережелер болды. Будданың ілімі бойынша, сансыз қайта туылғаннан бастап барлық жануарлар біздің бұрынғы туыстарымыз, апа-қарындастарымыз, аналарымыз, аға-інілеріміз, әкелеріміз және балаларымыз болды. Сондықтан да буддизмнің бірінші қағидасына сәйкес, жанды жаралау, өлтіру немесе жеу, өз балаңның немесе анаңның денесін жеу, өлтіру немесе жеу сияқты. Монахтарға аңды қасақана өлтіруге, немесе тірі жаратылыстар (мысалы, личинкалар) бар су ішуге тыйым салынды. Жануарларға деген қамқорлық буддизм тарихының басында-ақ дәлелденген. Үндістанның алғашқы буддалық монархы Ашока өзінің жарлықтарында тамақ үшін өлтірілген жануарлардың санына алаңдаушылық білдірді және осы өлтіруді тоқтату ниеті бар екенін білдірді. Ол сондай-ақ жануарларды да, адамдарды да дәрілік өсімдіктер алу, ағаш отырғызу және құдық қазу бағдарламаларының пайда алушылары ретінде қамтиды. Бесінші бағаналық жарлығында Ашока мал ретінде қолданылмаған көптеген жануарларды қорғауды бұйырды; жас жануарларды және ана жануарларды әлі де балаларын сүттейтіндерді союдан қорғайды; ормандарды оларда тұратын жануарларды қорғау үшін өртеуден қорғайды; және жануарларға зиян келтіретін басқа да көптеген тәжірибелерге тыйым салады. Ашока осылайша "Каккаваттисиханада" (ДН 26) суттасында Какраварттин патшасына берілген жақсы патша өзінің қорғауын тек әр түрлі адамдар тобына ғана емес, сонымен қатар аңдар мен құстарға да беруі керек деген кеңесін орындады. Қытайдың Юлин қаласында 700 ит құтқарылған, бірақ олардың өміріне қауіп төндіретін уколдар мен медициналық көмек көрсетілмеген. Нәтижесінде, ауру жануарлардың көбі бірнеше күн ішінде құрттан және басқа аурулардан қайтыс болды.
Вегетариандық
Буддизмнің негізгі қағидасы - зиян келтірмеу. Адамның өмірін тікелей немесе жанама алып тастайтын әрекеттер будданың негізгі қағидасына қайшы келеді. Көптеген елдерде буддистер, соның ішінде монахтар да вегетариандық емес. Алайда соңғы жылдары кейбір адамдардың көзқарасы өзгеріп жатыр. 2007 жылдың желтоқсан айында 17-ші Кармапа Огьен Тринли Дордже (Кармапаның кім екені дау туғызады, қараңыз: Кармапаның дау-дамайлары) осы тақырыпқа қатысты ой жүгіртті: Өткен жылы Кагью Монламның соңғы күні мен ет жеуден бас тарту туралы бірнеше нәрсе айттым. Мұны көпшілігіңіз білетін шығарсыздар. Кейбіреулер менің айтқанымды толық түсінбеген сияқты. Мысалы, кейбір шетелдік студенттер Кагьюның студенті болғаннан кейін ет ауыздан өтпеуі керек деп ойлады. Олар ет жейтін кагьюпаларға: "Ет жесеңіз, кагьюпа бола алмайсыз" деді. Мен ондай қозғайтын ештеңе айтпадым. Егер Махаяна дінін ұстанатын адам барлық тіршілік иелерін әке-шешесі сияқты санайтын болса, онда ол басқа тіршілік иелерінің етін бейқамдықпен, ешбір жанашырлықсыз жейді, бұл жақсы емес. Сондықтан біз осы туралы ойланып, оған назар аударуымыз керек. Біз, махаяна дініне сенушілер, барлық тіршілік иелері біздің әкелеріміз бен аналарымыз болған деп санаймыз. Сондықтан ет жейтін тамақты азайтуымыз керек. Мен де солай дедім. Мен сізге ет жеуге болмайды деп айтпадым. Бұл қиын болар еді. Бұрынғы карманың немесе қазіргі жағдайдың салдарынан кейбір адамдар етсіз өмір сүре алмайды. Бұл жағдай, оған ештеңе де істей алмаймыз. Бұл мәселе емес. Сутраларды түсіндіру туралы кейбір даулар болды. Бір түсіндірме бойынша, Пали канонының сутталарында және Винаясында ет жеуге нақты тыйым салынбаған, бұл монахтарды қандай тамақ берсеңіз де қабылдауға шақырады. Алайда, егер монахилер жануарлардың етін қабылдауға тыйым салынады, егер олар бұл жануардың аталмыш жануарлар үшін арнайы өлтірілгенін білсе, сенсе немесе күдіктенсе, яғни егер қайыршы монахтардың сапары жануарларды сойыуға себеп болса. Махаяна Ланкаватара мен Англимала сутраларында Будда ет, балық және кез келген аң өнімдерін жеуге тыйым салады, бұл кез келген сезімтал тіршіліктің зардап шегуі мен өлтіруінің нәтижесі. Будда монахтарға сезімтал жандардың етін қабылдау және жеу тек қана дәрілік мақсаттар үшін ғана, егер жануар Дхармаға сәйкес қайтыс болса ғана, яғни жануар табиғи себептермен қайтыс болса ғана, деп айтады. Махаяналық қытай буддизмі мен қытай буддизмі тараған елдерде (мысалы, Корея, Вьетнам) буддистік монахтар көбірек дәлме-дәл вегетариандық. Бұл тыйым салудың жазба деректерінің бірі - Махаяна Ланкаватара Сутра. Бұл сутра ет жеуді қатаң айыптайды; басқа да бірнеше себептердің арасында, одан аулақ болу керектігі айтылады, өйткені ет жеушінің болуы жануарларда қорқыныш тудырады, олар оларды өлтіруі мүмкін деп санайды. Вегетариандық пали канонында нақты бұйырылмағанымен, ол адамзаттың құлаған идеалдық жағдайы ретінде қарастырылуы анық; Агганья Сутта (DN.27) адамзаттың бастапқыда әр түрлі өсімдіктерден қалай өмір сүргенін түсіндіреді (Түп.1:29 30 салыстырып көріңіз), өйткені зұлымдықтың өсуінің нәтижесінде аңшылықпен өмір сүре бастады, бұл бастапқыда кемсітуші кәсіп деп саналды.
Last year on the final day of the Kagyu Monlam, I said a few things on the subject of giving up eating meat. Almost all of you probably already know this. It seems some people did not completely understand what I said. For example, some foreign students seemed to think it meant that once you become a student of the Kagyu, meat is not allowed to pass your lips. They told all the meat eating Kagyupas, "You can't be a Kagyupa if you eat meat." I did not say anything that inflammatory. If a Mahayana practitioner, who considers all sentient beings to be like their father or mother, eats the flesh of another being out of carelessness and without any compassion, that is not good. So we need to think about this and pay attention to it. All of us Mahayana practitioners, who accept that all sentient beings have been our mothers and fathers, need to think about this. For that reason, it would be good to decrease the amount of meat that we eat. That is what I said. I certainly did not say that you are not allowed to eat meat at all. That would be difficult. Whether it is because of previous karma or their present circumstances, some people cannot do without meat. This is how it is, and there's nothing to do about it. It's not a problem. There has been some contention about interpretations of the sūtras. One interpretation is that eating of meat is not explicitly prohibited in the suttas and Vinaya of the Pāli canon which encourage monks to accept whatever food they are given. However, monks are forbidden from accepting animal flesh if they know, believe or suspect that the animal in question was killed especially for them, i. e., if the visits of begging monks have become an occasion for the slaughter of animals. In the Mahāyāna Laṅkāvatāra and Aṅgulimāla sutras, the Buddha explicitly prohibits the eating of meat, fish and any animal products which are the result of harming and killing of any sentient being. The Buddha states the only time it is acceptable for a monastic to accept and eat the flesh of sentient beings is for medicinal purposes only if the animal died in accordance with the Dharma, meaning the animal died of natural causes. In Mahāyāna Chinese Buddhism and in those countries to which Chinese Buddhism has spread (such as Korea, Vietnam), Buddhist monks are more strictly vegetarian. One of the scriptural sources for this prohibition is the Mahāyāna Laṅkāvatāra Sūtra. This sūtra condemns meat eating in the strongest terms; among several other reasons, it is stated that it should be avoided because the presence of a meat eater causes terror in animals, who believe them to be likely to kill them. Although vegetarianism is not expressly commanded in the Pāli canon, it is evidently viewed as an ideal state from which human beings have fallen; the Aggañña Sutta (DN.27) explains how human beings, originally sustained on various kinds of vegetable matter (compare Gen.1:29 30), as the result of increasing wickedness began to live by hunting, which was originally thought of as a demeaning occupation.
Жануарларды босату
Шығыс Азия буддизміне, әсіресе Тибет пен Қытайда жануарларды, әсіресе құстар мен балықтарды табиғи ортаға шығару буддистік мейірімділікті көрсетудің маңызды тәсілі болды. Тибет буддизміне бұл Tsethar деп аталады; Қытайда ол 放生 (Fàngshēng) деп аталды. Бұл практика "Брахма желісі" Махаяна Сутрасындағы (Ch: Fanwang Jing) "Барлық алты жолдағы барлық жаратылыстар менің ата-анам. Егер мен оларды өлтіріп жесем, бұл өз ата-анамды өлтіргенмен бірдей. Адамның бір өмірден екінші өмірге қайта тууы - тұрақты және өзгермейтін заң болғандықтан, біз адамдарға саналы жандарды босатуға үйретуіміз керек". Кейінгі Мин династиясында "өмірді босату" қоғамы құрылды, олар осы мақсат үшін балықшылардан босатылған балықтарды босату үшін тоғандарды салды. Олар базардан басқа да жануарларды сатып алып, босатып жіберген. Жануарларды жер астына шығарудың қоршаған ортаға кері әсер етуі мүмкін екендігі, оның ішінде инвазивті түрлерді жергілікті емес ортаға енгізу жолы ретінде танылған. Бұл уақыт өте келе биологиялық әртүрліліктің жоғалуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, кейбір жануарлар босату үшін тұтқындалады.