Кіріспе

Procyonidae (/p//r//oʊ//s//iː//j//ɔː//n//ɪ//d//iː/) – сүтқоректілер классына жататын, Жаңа дүниеде кездесетін етті қоректілер отрядының бір туысы. Оған егершелер, сақиналы егершелер, какомистльдер, коатилер, кинкажулар, олингoлар және олингвитолар кіреді. Прокионидтер әртүрлі ортада тіршілік етеді және көбінесе бәсекелес қоректілер болып табылады.

Сипаттамалары

Прокионоидтар салыстырмалы түрде кішкентай жануарлар, көбінесе олардың денесі жұқа және құйрығы ұзын, бірақ жалпы ендіктер ірілеу болады. Жалпы құрылысының ерекшелігіне байланысты, Procyonidae отбасы көбінесе аюлар отбасының кіші туыстары ретінде қарастырылады. Бұл олардың неміс тіліндегі атауларынан жақсы көрінеді: ендік – Waschbär (жуатын аю, себебі ол тамақты жеу алдында «жуады»), коати – Nasenbär (мұрын аю), ал кинкажу – Honigbär (бал аю). Голланд тілінде де осыған ұқсас атаулар қолданылады: тиісінше wasbeer, neusbeer және rolstaartbeer (орамды құйрықты аю). Дегенмен, қазіргі таңда прокионоидтардың аюларға қарағанда мыстықтармен (mustelids) жақын туыс екені есептеледі. Прокионоидтардың ортақ морфологиялық ерекшеліктеріне қысқартылған рострум, алисфеноидтық каналдардың болмауы және салыстырмалы түрде жалпақ мандибулярлық ойыс кіреді. Кинкажулардың ағашқа бейімделген қимыл-қозғалысына байланысты ерекше морфологиялық белгілері бар, оларға тұтқалы құйрық және ерекше жамбас құрылымы жатады. Прокионоидтардың барлық жейтін тамақтануына байланысты, олар ет жейтін туыстарында кездесетін ет жеуге бейімделудің кейбірін жоғалтқан. Оларда карнассальді тістер болғанымен, олар көптеген түрлерде, әсіресе ендіктерде нашар дамыған. Кинкажудан басқа прокионоидтардың тіс формуласы: барлығы 40 тіс. Кинкажудың әр қатарында бір премоляр кем, яғни барлығы 36 тіс. Procyonidae отбасының көпшілігі жеке өмір сүреді, бірақ кейбір түрлері топтар құрайды. Аналық коатилер 4-24 жеке бастан тұратын топтар құрап, бірге азық іздейді, ал кинкажулар екі аталықтан және бір аналықтан тұратын әлеуметтік топтар құрайтыны анықталды. Кейбір прокионоидтар, мысалы, рингтейлдер, олинголар және кинкажулар сияқты бір туады, ал ендіктер мен коатилер 2-6 туады.

Эволюция

Прокионидтердің қазба қалдықтары, бұрын қазіргі сақиналы құйрық пен какомистльді қамтитын Бассариск туысына жататын деп саналған, шамамен 20 миллион жыл (Ma) бұрынғы миоцен дәуірінен табылды. Алғашқы прокионидтердің барлық жейтін қандылардың бір тармағынан пайда болғаны болжамдалады. Прокионидтердің жаңағы эволюциясы Орталық Америкада (олардың түрлері ең көп) жүрді; шамамен 7,3 миллион жыл бұрын, Миоценнің соңында, Ционасуаның пайда болуымен басталды. Стромериелла сияқты кейбір қазба прокионидтер Плиоценде жойылып кеткенге дейін Ескі әлемде де кездесетін. Гендік зерттеулер кинкажулардың қалған барлық тірі прокионидтердің туыс тобы екенін көрсетті; олар шамамен 22,6 миллион жыл бұрын бөлініп шықты. Коати мен олингоға апаратын бір тармақ, ал шағалақ пен енотқа апаратын екінші тармақ шамамен 17,7 миллион жыл бұрын бөлінді.

Филогения

Соңғы кездегі бірнеше молекулалық зерттеулер прокионидтердің филогенетикалық байланыстарын анықтады, бұл төмендегі кладограммада көрсетілген.