Батыс Фландриядағы Йпер қаласы

Кіріспе

Батыс Фландриядағы қала, Бельгия

Ипр ( /iːprə, ipʁ; Ieper; Ypern) – Бельгиядағы Батыс Фландрия провинциясындағы қала және муниципалитет. Голландия тіліндегі Ипер атауы ресми болғанымен, қаланың француз тіліндегі Ипр атауы ағылшын тілінде көбірек қолданылады. Муниципалитет Ипр/Ипер қаласымен және Боэзинге, Брилен, Диккебус, Эльвердинге, Холлебеке, Синт-Ян, Вламертинге, Вурмезеле, Зильбеке және Зуидсхоте ауылдарын қамтиды. Барлығында шамамен 34 900 тұрғын тұрады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ипр (немесе британдық әскерлер оны көбінесе "Уайперс" деп атаған) – Германия және одақтас күштер арасындағы Ипр шайқастарының орталығы болды.

Шығу тегі

Ипр – ежелгі қала, б.з.б. I ғасырда римдіктер шапқандығы мәлім. Ол алғаш рет 1066 жылы аталып, Іперли өзенінің жағасында құрылған, аты сол өзеннен шыққан болуы мүмкін. Орта ғасырларда Ипр – фламандтықтардың гүлденген қаласы болды. 1200 жылы оның халқы 40 000-ға жеткен. Фландрия графтығының үшінші ірі қаласы (Гент пен Брюггеден кейін) Ипр тоқыма өнеркәсібі тарихында маңызды рөл атқарды. Оның Англиямен мақта-мата саудасы «Кентербери әңгімелерінде» айтылған. 1850 жылы белгиялық геолог Андре Юбер Дюмонт аймақтағы геологиялық зерттеулер негізінде эоцен дәуірінің Ипрес кезеңі деп атады. Ипр ұзақ жылдар бойы басып алушылардан қорғану үшін бекітілген. 1385 жылға дейін салынған қамалдардың бір бөлігі әлі күнге дейін Рийселпорт (Лилль қақпасы) маңында сақталған. Соңғы жылдары, топырақ жұмыстары берік тас және топырақ құрылыстарымен, сондай-ақ жартылай ормен алмастырылды. Ипр 17 және 18 ғасырларда Габсбургтер мен француздардың билігінде болған кезде одан да нығайтылды. Ірі жұмыстарды француз әскери инженері Себастьен Ле Престре де Вобан 17 ғасырдың соңында аяқтады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ипр стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол Германияның Бельгияның қалған бөлігінен және солтүстіктен Францияға жасалған жоспарланған шабуылының (Шлиффен жоспары) бағытында орналасқан еді. Лондонның бірінші шартымен Бельгияның бейтараптығына Ұлыбритания кепілдік берген; Германияның Бельгияға басып кіруі Ұлыбритания империясын соғысқа тартты. Неміс әскері қаланы үш жағынан қоршап алып, соғыстың көп бөлігінде оққа тосты. Британдық, француз және одақтас күштері қарсы шабуылдар жасау үшін Ипр тұсымынан шығынмен ерлік көрсетіп, қаланың төңірегіндегі төбелердегі неміс бекіністеріне шабуылдады. Бірінші Ипр шайқасында (19 қазан – 22 қараша 1914 ж.) одақтастар қаланы немістерден қайтарып алды. Немістер 1915 жылғы 3 қаңтарда Болимов шайқасында көзді ырықтандыратын газ қолданды. 1915 жылғы 22 сәуірде олардың алғаш рет улы газ қолдануы Екінші Ипр шайқасының басталуын белгіледі, ол 1915 жылғы 25 мамырға дейін жалғасты. Олар қаланың шығысындағы биік жерді басып алды. Газ шабуылы алғаш рет канадалық, британдық және француз әскерлеріне қарсы жасалды, оның ішінде метрополиялық Франция әскерлерінен бөлек, француз Африкасынан келген Сенегал және Алжирлік жеңіл жаяу әскерлері (tirailleurs) де болды. Қолданылған газ хлор болды. 1917 жылдың күзінде Ипр маңында алғаш рет горчица газы қолданылды, ол осы қаланың атымен "Иперит" деп аталды. Шабуылдардың арасында ең ірісі, ең танымал және адамзат үшін ең ауыр зардаптар келтіргені – Үшінші Ипр шайқасы (1917 жылғы 31 шілде – 10 қараша, сондай-ақ Пасшендаэль шайқасы деп те аталады) болды. Онда британдық, канадалық, АНЗАК және француз күштері қаланың шығысындағы Пасшендаэль қырқасын қайтарып алды, бірақ осы үшін көптеген адамдар қаза болды. Бірнеше ай бойы соғыс салдарынан барлық тараптан шамамен жарты миллион адам қаза тапты, ал одақтас күштері тек бірнеше шақырым жерді басып алды. Соғыс барысында қала артиллериялық оқтардан толық дерлік қирады. Ағылшын тілінде сөйлейтін сарбаздар Ипер/Ипрді әдейі бұрыс айтып "Уайперс" деп атады. Британдық сарбаздар тіпті соғыс кезінде "The Wipers Times" деп аталатын газет шығарды. Британдық әскерлердің ыңғайы үшін Ипр аймағындағы басқа фламанд елді мекендерінің аттарын да әдейі бұрыс айтуға көшті, мысалы, Уайтшаете "Ақ параққа", ал Плогстерт "Плаг-стрит"ке айналды. 1914 жылы Ипрде неміс және британдық сарбаздар арасында бейресми Рождестволық бітімге қол қойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Британдық экспедициялық корпусы (БЭК) Ипрес-Комин каналында немістермен кешіктіру мақсатында шайқасты, бұл одақтастардың Дюнкеркке шегінуіне мүмкіндік берді. Адольф Гитлер (кейін Германияның рейхсканцлері) Бірінші дүниежүзілік соғыста Ипрде шайқасты және кейіннен Франция шайқасы кезінде қалаға барды.

Ypres occupied a strategic position during the First World War because it stood in the path of Germany's planned sweep across the rest of Belgium and into France from the north (the Schlieffen Plan). The neutrality of Belgium, established by the First Treaty of London, was guaranteed by Britain; Germany's invasion of Belgium brought the British Empire into the war. The German army surrounded the city on three sides, bombarding it throughout much of the war. To counterattack, British, French, and allied forces made costly advances from the Ypres Salient into the German lines on the surrounding hills. In the First Battle of Ypres (19 October to 22 November 1914), the Allies captured the town from the Germans. The Germans had used tear gas at the Battle of Bolimov on 3 January 1915. Their use of poison gas for the first time on 22 April 1915 marked the beginning of the Second Battle of Ypres, which continued until 25 May 1915. They captured high ground east of the town. The first gas attack occurred against Canadian, British, and French soldiers, including both metropolitan French soldiers as well as Senegalese and Algerian tirailleurs (light infantry) from French Africa. The gas used was chlorine. Mustard gas, also called Yperite from the name of this town, was also used for the first time near Ypres, in the autumn of 1917. Of the battles, the largest, best known, and most costly in human suffering was the Third Battle of Ypres (31 July to 10 November 1917, also known as the Battle of Passchendaele), in which the British, Canadian, ANZAC, and French forces recaptured the Passchendaele Ridge east of the city at a terrible cost of lives. After months of fighting, this battle resulted in nearly half a million casualties to all sides, and only a few miles of ground won by Allied forces. During the course of the war the town was all but obliterated by the artillery fire. English speaking soldiers often referred to Ieper/Ypres by the deliberate mispronunciation "Wipers". British soldiers even published a wartime newspaper called The Wipers Times. The same style of deliberate mispronunciation was applied to other Flemish place names in the Ypres area for the benefit of British troops, such as Wytschaete becoming "White Sheet" and Ploegsteert becoming "Plug Street". Ypres was one of the sites that hosted an unofficial Christmas Truce in 1914 between German and British soldiers. During World War Two, the British Expeditionary Force (BEF) would fight the Germans in a delaying action at the Ypres Comines Canal, one of the actions that allowed the Allied retreat to Dunkirk. Adolf Hitler (later Chancellor of Germany) fought at Ypres in the First World War and later visited the town during the Battle of France.

Соғыс жады мен ескерткіші

1920 жылдың 12 ақпанында король Георг V Ипр қаласына Әскери крестпен марапаттады, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде муниципалитетке берілген жалғыз екі марапаттың бірі еді, екіншісі – Верден қаласына. 1920 жылдың мамыр айында фельдмаршал Френч қалада арнайы салтанатта крестті табыс етті, ал 1925 жылы ол француздық Croix de Guerre орденімен бірге қаланың гербіне қосылды. Тарихшы Марк Коннелли 1920 жылдары британ ардагерлері Ипр лигасының құрып, қаланы Ұлыбританияның күрескен барлық нәрсесінің символы етіп, оған қасиетті аура бергенін айтады. Ипр лигасы шеп соғысының қорқыныштарын рухани ізденіске айналдыруға тырысты, онда британ және империялық әскерлер өздерінің құрбандықтары арқылы тазартылды. 1920 жылы подполковник Бекклс Уилсонның «Британ қаруының қасиетті жері» атты нұсқаулығы Ипр лигасының көңіл-күйін бейнеледі: Ипрде қасиетті емес жарты акр да жоқ. Бірде-бір тас жоқ, ол санаулы адал жас жүректерді бағамдаған, олардың жалғыз ниеті мен тілегі – Англия үшін күресу және қажет болса, өлмек еді. Олардың қаны оның монастырьлары мен жертөлелерін сіңірген, бірақ егер бір тамшы да төгілмесе, егер Ипрді қорғау үшін бірде-бір өмір құрбан болмаса, Ипр бәрібір қасиетті болар еді, егер тек ол үміт пен батылдық сыйласа және батырлық пен құрбандықтың куәсі болса. Ипр британдықтар үшін өз ерлерінің азаптарын сезіну және рухани үлес алу үшін қастерлі саяхат отасына айналды. Соғыстан кейін Уинстон Черчилль Ипрді мавзолей ретінде қалдыруды ұсынды, ал заңды иелері өздерінің жерлерін қайтарып алу мүмкіндігінен айырылар еді. 1919 жылдың наурыз айының басында бельгиялықтардың жоспары собор мен Маталық үйді және олардың айналасындағы ғимараттарды қиратудан тұрды. 1919 жылдың қарашасына қарай Бельгия үкіметі екі жобаны қарастырды, екеуі де Маталық үйді және соборды қираған күйінде қалдыруды көздесе, бірақ бір жоба Гранд-плас маңындағы үйлерді қайта салуға мүмкіндік беретін, ал екіншісі Маталық үй мен соборды айнала ағаш белдеуін құруды қарастырды. 1920 жылдың қыркүйек айының басында британ үкіметі Менен қақпасы мен оның жанындағы аумақты ескерткіш ретінде пайдалану туралы шешім қабылдады, сол кезде бельгиялықтар аймақты қайта жарақтандыруды бастаған еді. 100 жылдық мерекелік шаралар кезеңінде Ипр және оның төңірегіндегі Бірінші дүниежүзілік соғыстың мұрасын сақтауға бағытталған тағы да бірқатар әрекеттер жасалды.

On 12 February 1920, King George V awarded the Military Cross to the City of Ypres, one of only two awards of this decoration to a municipality during World War I, the other being to Verdun. In May 1920 Field Marshal French presented the Cross in a special ceremony in the city, and in 1925 it was added to the city's coat of arms, along with the French Croix de Guerre. Historian Mark Connelly states that in the 1920s, British veterans set up the Ypres League and made the city the symbol of all that they believed Britain was fighting for and gave it a holy aura in their minds. The Ypres League sought to transform the horrors of trench warfare into a spiritual quest in which British and imperial troops were purified by their sacrifice. In 1920, Lieutenant Colonel Beckles Willson's guide book, The Holy Ground of British Arms captured the mood of the Ypres League:
There is not a single half acre in Ypres that is not sacred. There is not a single stone which has not sheltered scores of loyal young hearts, whose one impulse and desire was to fight and, if need be, to die for England. Their blood has drenched its cloisters and its cellars, but if never a drop had been spilt, if never a life had been lost in defence of Ypres still would Ypres have been hallowed, if only for the hopes and the courage it has inspired and the scenes of valour and sacrifice it has witnessed. Ypres became a pilgrimage destination for Britons to imagine and share the sufferings of their men and gain a spiritual benefit. After the war, Winston Churchill proposed to leave Ypres as a mausoleum, with the rightful owners to be deprived from regaining their land. By early March 1919, the Belgian scheme was to leave the Cathedral and Cloth Hall and the buildings around them in ruins. By November 1919, the Belgian government was seriously considering two schemes, both of which would have kept the Cloth Hall and the Cathedral in ruins, but one scheme would allow rebuilding houses around the Grand Place, whereas the other would have created a belt of trees surrounding the Hall and Cathedral. By early September 1920, the decision had been made by the British Government that the Menin Gate and its immediate surroundings would be used as a memorial, by which time, the Belgians had already begun to rebuild the area. In the 100th anniversary period more attempts were being made to preserve the First World War heritage in and around Ypres.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1944 жылдың 6 қыркүйегінде 1-ші поляк бронедивизиясы 4 жылдық оккупациядан кейін Ипр қаласын азат етті, содан кейін Менен қақпасында түнгі "Соңғы пост" рәсімі қайта басталды; немістер 1940 жылы Ипрді басып алғанда бұл рәсімге тыйым салған болатын; 1941 жылдың қаңтарынан азат етілгенге дейін күнделікті еске алу Бруквуд әскери бейіштігінде өтті.

Қазіргі Ипр

Соғыстан кейін қала Германияның өтемақы ретінде төлеген ақшамен кеңінен қайта жаңартылды. Негізгі алаң, оның ішінде Киім залы мен қалалық әкімшілік ғимараты, бастапқы жобаларға мүмкіндігінше жақын түрде қайта салынды (қайта құрылған қаланың қалған бөлігі көбінесе заманауи стильде). Бүгінде Киім залында Фландрия далалары мұражайы орналасқан, ол І дүниежүзілік соғыстағы Ипрдің рөліне арналған және Джон МакКрейдің өлеңімен аталған. Ипр – Бельгияның ең батыс бөлігіндегі шағын қала, сонымен қатар Вестхук деп те аталады. Ипр қазіргі таңда "бейбітшілік қаласы" атағын иеленеді және соғыстың салдары ауыр болған Хиросима қаласымен тығыз достық байланыс орнатып ұстап тұр. Екі қала да соғыстың ең қорқынышты түрлерін бастан өткерді: Ипрде химиялық қару алғаш рет қолданылды, ал Хиросима ядролық қарудың алғашқы сынағына ұшырады. Ипр мен Хиросима қалалық биліктері қалалар ешқашан соғыс нысанына айналмауы тиіс екенін және ядролық қаруды жою жөніндегі күш-жігерді қолдайды. Ипрде Mayors for Peace халықаралық науқанының хатшылығы орналасқан, бұл халықаралық қала әкімдерінің ұйымы 2020 жылға дейін ядролық қаруды жою мақсатында әлемдік деңгейде қалалар мен азаматтарды біріктіруге бағытталған.

Қала орталығы

13 ғасырда салынған әсем Киіз үй орта ғасырдағы ең ірі сауда ғимараттарының бірі болды. Бүгінде тұрған құрылысы – соғыстан кейін қайта салынған түпнұсқа ортағасырлық ғимараттың нақты көшірмесі. Сарайдың үстіндегі қоңырау мұнарасында 49 қоңыраудан тұратын карильон орналасқан. 1999 жылы ЮНЕСКО бұл кешенді Әлемдік мұра орны деп жариялады. 1221 жылы салынған готикалық стильдегі Сент-Мартин соборы да соғыстан кейін толыққанды қайта жаңартылды, бірақ енді оның мұнарасы бұрынғыдан да биік. Онда Ипр епискобы және Янсенизм діни қозғалысының негізін қалаушы Янсенниус, сондай-ақ "Фландрияның арысы" атымен танылған, Невер графы (1273–1322) және Фландрия графы (1305–1322) болған Роберт Бетюннің мазарлары сақталған.

Соғыс қабірлері

Соғыстық қабірлер, одақтастар және Орталық державалар тарапынан қаза тапқандардың барлығы Ипр маңындағы кеңістікті жабады. Ең көп қаза тапқандар Лангемарк неміс әскери бейіштерінде және Тайн-Кот Ұлтақтар Достастығы әскери бейіштерінде жатыр. Ипр маңындағы аймақ Джон МакКрейдің "Фландрия далаларында" атты танымал өлеңінде суреттелген. Сент-Джордж ескерткіш шіркеуі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ипр үшін өткен бес шайқаста қаза тапқан британдық және Ұлтақтар Достастығының әскерлерін құрметтейді.

Оқиғалар

Мысық парады ("Kattenstoet") әр үш жылда бір рет мамыр айының екінші жексенбісінде өтеді. Оған қоңырау шалынып тұрған ғимараттан ойыншық мысықтарды лақтырып тастау және мысықтар мен сиқыршылардың түрлі-түсті шеруі кіреді. Соңғы Cat Parade 2018 жылдың 13 мамырында өтті. Ипр 1965 жылдан бері Бельгияның Ypres Westhoek раллиіне де отан. Оны Auto Club Targa Florio ұйымдастырады. Раллиде қатысқан жүргізушілердің арасында Джуха Канкунен, Бруно Тири, Анри Тойвонен, Колин МакРей, Джимми МакРей, Марк Дюэц, Франсуа Дюваль, Крейг Брин және Фредди Лоикс сияқты раллидегі ең танымал есімдер бар. Ипрде жыл сайын каноэ-поло турнирі өткізіледі, онда Еуропаның түкпір-түкпірінен командалар қатысады. 2014 жылдың 9 шілдесінде 101-ші "Тур де Франс" жарысының 5-ші кезеңі Ипрден басталды. Жыл сайын тамыздың соңғы демалыс күндері Ипрде Еуропадағы хардкор металл мәдениетінің ең ірі фестивалдерінің бірі – Ieperfest өтеді. 2023 жылдың 11-13 шілдесінде Ипрде 70 адам қатысқан микроұлттар конференциясы – MicroCon өтті.

Экономика

Ипр тарихи қала болғанымен, туризмден айтарлықтай кіріс түсіреді, бірақ бірнеше өнеркәсіптік аймақтары да бар. Ең ірісі – Иперли каналы бойында орналасқан, онда шамамен 120 компания және Ипрдің солтүстігіндегі жел электр станциясы орналасқан. "Ипер" бизнес-паркі деп аталатын кеңсе ауданы осы өнеркәсіптік аймаққа жалғасқан. Бұл кеңсе ауданы сөйлеуді тану саласындағы Lernout & Hauspie компаниясының орны ретінде құрылған және компания банкротқа түскенге дейін "Фландрия тілдерінің алқабы" (Силикон алқабы үлгісінде) деп аталған. Одан бері кеңсе ауданы көптеген қиын жылдарды бастан өткерді, көптеген кеңселер бос тұрды. Дегенмен, бұл жылдар көбінесе артта қалды және қазіргі уақытта бұл аймақта 1000-ға жуық адам жұмыспен қамтылған. Сонымен қатар, Ипрдің оңтүстігіндегі Пиканол маңындағы аймақ сияқты, тағы да бірнеше кішкентай өнеркәсіптік аймақтар бар.

Көлік

NMBS басқаратын Ипер теміржол стансасынан сағат сайын Кортрейкке пойыздар қатынайды. Брюссельден де жетуге болады, Eurostar пойызымен байланысы бар, және екі аялдамамен шамамен 75 минуттық сапар алады.