Кіріспе

Израиль Ори (16581711) - Арменияның ұлттық азаттық қозғалысының көрнекті қайраткері және Арменияны Парсы мен Осман империясынан азат етуді көздеген дипломат.

Ерте өмір

Ори 1658 жылы Сыуниктің Сисиан ауылында дүниеге келген. Ол Сюниктің Мелик Хаицзяның ұлы. Жас кезінде Ори басқа армяндармен бірге парсы және Осман империяларына қарсы күресте Еуропа державаларының қолдауына ие болды. Католикос Яков IV-тің және Грузия королі Георгий XI-нің қолдауымен құрылған жеті адамнан тұратын делегацияның мүшесі ретінде ол 1678 жылы Константинополге барды. Католикос қайтыс болғаннан кейін жоспардан бас тартылды, бірақ Ори өз бетінше миссияны аяқтауға шешім қабылдады және Венеция, Париж және Венаға сапар шекті. Ол Людовик XIV-нің француз армиясына қосылып, Францияның жоғары саяси топтарымен байланысқа түсті, оның барысында әрмендікті шетелдік иықтан азат ету туралы мәселені үнемі көтеріп отырды; алайда ол салқын бей-жайлықпен кездесті.

Германиядағы өмір

1695 жылы Ори Германияда, Дюссельдорф қаласында қоныстанды. Армения мәселесі Еуропа мемлекеттерінің жоғары дипломатиялық орталарында қарастырылатын болады деп үміттеніп, неміс ханзадасы Ориді Австрия императоры мен Флоренция билеушісіне ұсыным хатпен жіберді. Алайда, Оридің Арменияның саяси ағымдарынан ресми беделі болмағандықтан, оның мәлімдемелері ескерілмеген. Ори Арменияға Иоганн Вильгельмнің кеңесі бойынша Арменияның ақсүйектерінен тиісті жазбаша құжаттарды алу мақсатында жолға шықты. 1699 жылы Ори мелик Сафразмен бірге Ангехакотта он бір Сиуник Меликпен бірге құпия конференция өткізді, онда олар Батыс Еуропа мемлекеттерінен әскери көмек сұрауға келісті. Ори 1700 жылы император Леопольд І-мен кездесті, ол оған өзінің жоспарының сәттілігі үшін Ресейдің қолдауы қажет екенін айтты. Германия мен Австрияда нәтижеге қол жеткізбей, 1701 жылы Ори Мәскеуге кетті.

Армения жоспары

Ори әрмен азаттық қозғалысының Ресейге жақтас бағыттарын бірінші болып белгіледі. Мәскеуге келген соң Ори Ұлы Петрмен кездесіп, Сюник меликтерінің өтінішін ұсынды. Онда олар "Бізде басқа үміт жоқ, біз Құдайға және сіздің еліңізге үміт артамыз" деп жазған. Петір оған жауап берді. Ол орыс-швед соғысы аяқталғаннан кейін әрмен халқына көмек көрсетуге уәде берді. Осы аралықта Ори 1704 жылы папа Клемент XI-мен кездесті, ол оған қолдау білдірді. Ори орыс сарайына мынадай жоспар ұсынды: әрмен және грузин халықтарын азат ету үшін Кавказ арқылы жиырма бес мың күшті орыс әскерін, он бес мың казак аттыларын және он мың жаяу әскерін жіберу қажет. Кавалерия Дариал шатқалы арқылы өтетін жолмен Транскавказияға, ал жаяу әскер Каспий теңізіндегі Астраханнан өтуі керек. Ресей әскерлері Армения мен Грузияның қарулы күштерін қарсы алады. Осылайша, XVIII ғасырдың басында-ақ Ресейдің сарайында Транскавказияға шеруге дайындық туралы мәселе көтерілді. Оридің басшылығымен арнайы елші Персияға жіберіліп, жағдайды, жергілікті тұрғындардың еркі мен қалауын зерттейді, елдің қамалдары мен жолдары туралы ақпарат жинап алады. Ори күдік туғызбау үшін оны Рим папасы Персиядағы христиандардың жағдайы туралы мәлімет жинау үшін Шах Хусейннің сарайына жібергенін айтады. 1707 жылы қажетті дайындықтар аяқталғаннан кейін Ори орыс армиясының полковник дәрежесімен және үлкен құрамамен салтанатты түрде Парсы еліне аттанды. Парсыдағы француз миссионерлері Оридің Исфаханға келуіне кедергі келтіруге тырысты, Шахты Ресейдің Арменияның саяси тәуелсіздігін қалпына келтіруге ниетті екендігіне және Оридің Арменияның патшасы болуға ниетті екендігіне сендіруге тырысты. Ори Шамахиға жеткенде, оған Исфаханға кіруге рұқсат беру үшін бірнеше күн күтуге тура келді. Шемахиде ол жергілікті армян және грузин саяси қайраткерлерімен кездесіп, олардың Ресейге деген жанашырлығын күшейтті. 1709 жылы Ори Исфаханға келіп, жергілікті саяси қайраткерлермен қайтадан келіссөздер жүргізді. 1711 жылы Ори Персиядан Ресейге қайтып келе жатқанда Астраханда кенеттен қайтыс болды. Оридің барлық күш-жігері Арменияны азат ету идеясын тірідей ұстап тұрған Джозеф Эминды (17261809) рухландыруға көмектесті.