Кіріспе

Ұзындық бірлігі

Фатом – императорлық және АҚШ жүйелеріндегі ұзындық бірлігі, 6 футқа (2 метрге) тең. Ол әсіресе судың тереңдігін өлшеу үшін қолданылады. Бастапқыда екі қолды кең жайып өлшенген қашықтық болған, фатомның мөлшері, оны (Адмиралтейство) теңіздік милінің мыңнан бір бөлігі ретінде немесе императорлық ауланың еселігі ретінде анықтағанға байланысты сәл өзгерген. Бұрын бұл термин әртүрлі ұзындық бірліктерін білдіретін.

Этимология

Термин (/'//f//ae//D//@//m/) (орта ағылшын тіліндегі fathme арқылы) көне ағылшын тіліндегі fæðm сөзінен туындайды, ол викингтер арқылы даниялық favn сөзімен туыс келеді және "қолдарды айналдыру" немесе "қос қолды жаю" мағынасын береді. Бұған қоса, ол ескі жоғары неміс тіліндегі "fadum" сөзімен де туыс болуы мүмкін, ол да осы мағынаны білдіреді және сонымен қатар "жіп (бастапқыда жайылған саусақтар арасында созылған)" дегенді де білдіреді.

Ежелгі созылар

Көне гректердегі оргия (, orgyiá, сөзбе-сөз "созылған") деген өлшем бірлігі әдетте "қарыс" деп аударылады. Византия дәуірінде бұл бірлік екі түрге бөлінді: "қарапайым оргия" (ἁπλὴ ὀργυιά, haplē orguiá) шамамен ескі грек қарысына (6 Византия аяғы, м) тең, ал "императорлық" (βασιλικὴ, basilikē) немесе "геометриялық оргия" (γεωμετρικὴ ὀργυιά, geōmetrikē orguiá) одан сегізден бір бөлікке ұзын болды (6 аяқ және бір еңбек, м).

Британдық созылу

Британдық Адмиралтейство батырманы императорлық теңіз шақырымының мыңнан бір бөлігі (6080 фут) немесе 6.08 фут (2 метр) деп белгіледі. Бірақ, Ұлыбритания мен АҚШ-та дәл 6 футтық (2 метр) "соғыс кемесі батырмасы" қолданылды.

Алынған бірліктер

Бір кезде ширек дегені – бір қазықтың төрттен бірі деген мағынаны білдірген. Кеме кабелінің ұзындығына негізделген кабель ұзындығы әртүрлі есептеле келіп, 100 немесе 120 қазыққа тең деп саналған.

Су тереңдігі

Қазіргі заманғы теңіз карталарының көпшілігі тереңдікті метрмен көрсетеді. Алайда, АҚШ Гидрографиялық кеңсесі фут пен қазықты пайдаланады. Теңіз картасында қолданылатын тереңдік бірліктері әрқашан нақты көрсетіледі. Жағалау суларының тереңдігін өлшеу үшін теңізшілер қазықтың белгілі бір бөліктерімен (қазық белгілері) жабдықталған өлшеу сымын қолданған, олардың кейбірі белгіленген, ал аралықтары белгіленбеген, бірақ пайдаланушылар бағалаған. Жағалауға жақын және қолмен өлшеу сымымен өлшеуге мүмкіндік беретін су тереңдігі «өлшенген тереңдікте» немесе «өлшеуде» деп аталған. 100 қазықтан асып, қолмен өлшеуге келмейтін тереңдіктер «өлшеуден тыс» немесе «өлшеу сыртында» деп аталған. 100 қазықтан терең суларда ең ауыр салмақты қорғасын – терең теңіз қорғасыны қолданылған. Бұл әдіс кеменің астындағы судың тереңдігін механикалық түрде өлшеуге арналған дыбыстық тереңдік іздегіштермен алмастырылды, олардың бір түрі – Фатхометр (сауда таңбасы). Мұндай құрылғы жасаған жазба – фатограмма деп аталады. Теңіз картасындағы әдетте ирек сызық – қазық сызығы немесе қазық қисығы, бірдей тереңдіктегі барлық нүктелерді біріктіріп, мұхит түбінің контурын көрсетеді. Солтүстік теңіздегі Broad Fourteens немесе Long Forties сияқты, тұрақты тереңдігі бар теңіз түбінің кең, жазық аймақтары олардың қазық санымен белгілі.

Сызықтың ұзындығы

Балық аулау үшін қолданылатын аулы жіптің құрамына кіретін бөліктері қазықпен өлшенетін. Басты арқанды 300 қазықтан тұратын баулармен жасау қалыпты жағдай. Осы арқанның бір бұрышы – сызық деп аталды. Әсіресе Тынық мұхитының жағалауларындағы балық аулауда, ау құймасы конькилер деп аталатын бөліктерден тұрады, олардың әрқайсысы бірнеше жүз қазықтан тұратын су сызығынан, сондай-ақ бангиондар мен ілгектерден құралды. Үлкен ауды тартып алу үшін ұзын, ортасы терең ау пайдаланылды. Кит аулау арқанына бекітілген сызықтың ұзындығы шамамен А қазыққа жуық болды. Алдын ала – кемелік лог сызығына байланған матаның бір бөлігі, сыртқы жағынан бірнеше қазық қашықтықта орналасқан, дрейф сызығының шегін көрсететін белгі болды. Құс – су астында кез келген тереңдікте, шамамен 1 метрге дейін сүйретілетін жүк, ол түбіне тиген кезде аударылып, су бетіне көтерілетін. Аңқалы қапшықты құрайтын шынжырдың бір бөлігі – шот, әдетте А қазықтан тұратын. Шынжыр, кабель немесе шынжырдың ұзындығы 1949 жылы британдық теңіз флоты қайта анықтады. Финляндия қазығы (сили) кейде қолданылады: 1/1000 теңіз милі немесе 1/100 кабель ұзындығы.

Жерлеу

Теңізде жерлеу (денеге салмақ салып, оны су түбіне батыру үшін) кем дегенде алты қаз су тереңдігі қажет. "Жеті тереңге жіберу" деген тіркес осыдан шыққан, яғни бір нәрсені тастап кету немесе жою мағынасында қолданылады. Бұл тіркес Шекспирдің "Дауыл" пьесасында да кездеседі, онда Ариэль Фердинандқа: "Әкең бес қаз тереңлікте жатыр" дейді.

Құрлықта

ХХ ғасырдың басына дейін ол Ұлыбританиядағы кен орындарының (минералдық қазбалардың) тереңдігін өлшеуге қолданылатын бірлік болды. Шахташылар оны сондай-ақ тамыр жазықтығында 6 футқа тең шаршы (3,34 м²) ауданының бірлігі ретінде де пайдаланған. Ұлыбританияда бұл 6 фут (2 метр) қимасы бар, кез келген ұзындықтағы ағаш үйіндісінің көлемін білдіреді. Орталық Еуропада клафтер, ал Францияда тоз осыған ұқсас ұзындық өлшемдері болды. Венгрияда шаршы саға ("négyszögöl") әлі де жер ауданын бейресми өлшеу үшін қолданылады, әсіресе құрылысқа жарамды кішкентай учаскелерге қатысты.