Кіріспе

Нақты сан, нөлден кем

Математикада теріс сан қарсы шаманы білдіреді. Нақты сандар жүйесінде теріс сан – нөлден кіші сан. Теріс сандар көбінесе шығынның немесе жетіспеушіліктің мөлшерін көрсету үшін қолданылады. Қарызды теріс актив ретінде қарастыруға болады. Егер шама, мысалы, электрон заряды, екі қарама-қарсы мәнге ие болса, онда осы мәндерді оң және теріс деп ажыратуға болады. Теріс сандар температураның Цельсий және Фаренгейт шкалалары сияқты нөлден төмен мәндерді сипаттау үшін қолданылады. Теріс сандарға қатысты арифметика заңдары қарсы шама туралы жалпы түсінікті арифметикада көрсетеді. Мысалы, −(−3) = 3, себебі қарсы шаманың қарсы шамасы бастапқы мәнге тең. Теріс сандар әдетте алдынан минус таңбасымен жазылады. Мысалы, −3 үш мөлшеріндегі теріс санды білдіреді және «минус үш» немесе «теріс үш» деп айтылады. Алу амалы мен теріс санның айырмашылығын көрсету үшін кейде теріс таңба минус таңбасынан сәл жоғары орналастырылады (үстін сызықша ретінде). Керісінше, нөлден үлкен сан оң деп аталады; нөл әдетте (бірақ әрқашан емес) оң немесе теріс деп есептелмейді. Санның оңдығын көрсету үшін оның алдына плюс таңбасы қойылады, мысалы, +3. Жалпы, санның теріс немесе оң болуы оның таңбасы деп аталады. Нөлден өзге барлық нақты сан оң немесе теріс болады. Теріс емес бүтін сандар табиғи сандар (яғни 0, 1, 2, 3) деп аталады, ал оң және теріс бүтін сандар (нөлмен бірге) бүтін сандар деп аталады. (Табиғи сандардың кейбір анықтамалары нөлді қоспайды.) Бухгалтерияда қарыз сомалары көбінесе қызыл түспен немесе жақша ішіндегі санмен көрсетіледі, бұл теріс санды білдіретін балама белгі. Теріс сандар «Математикалық өнердің тоғыз тарауында» қолданылған, оның қазіргі түрі Қытай Хан әулетінің кезеңінен (б.з.б. 202 – 220 ж.) басталады, бірақ ондағы материал одан да ертерек болуы мүмкін. Лю Хуэй (шамамен 3 ғасыр) теріс сандарды қосу және алу ережелерін қалыптастырды. Лейбниц сияқты батыс математиктері теріс сандардың жарамсыз екенін айтқан, бірақ оларды есептеулерде қолданған.

Қолтаңбаланған нөмірлер

Теріс сандар контекстінде нөлден үлкен сан оң сан деп аталады. Осылайша, нөлден басқа кез келген нақты сан оң немесе теріс болады, ал нөлдің өзіне белгі таңбасы қойылмайды. Оң сандар кейде алдынан плюс таңбасымен жазылады, мысалы, +3 – оң үшті көрсетеді. Нөл оң да емес, теріс те емес болғандықтан, «оң емес» термині оң немесе нөл санды білдіру үшін, ал «теріс емес» термині теріс немесе нөл санды білдіру үшін қолданылады. Нөл – бейтарап сан.

Алу нәтижесі ретінде

Теріс сандарды үлкен санды кіші саннан шегеруден туындаған деп қарастыруға болады. Мысалы, минус үш - бұл нөлден үшті шегерудің нәтижесі:

Жалпы алғанда, үлкен санды кіші саннан шегеру теріс нәтиже береді, ал нәтиженің шамасы екі санның айырмасына тең болады. Мысалы,

өйткені 1=8 − 5 = 3.

Спорт

Футбол және хоккейдегі голдардың айырмашылығы; регбиде ұпайлардың айырмашылығы; крикеттегі таза нәтиже көрсеткіші; гольфтегі пармен салыстырылған есеп. Плюс-минус көрсеткіші: белгілі бір ойыншы алаңда болған кезде команданың соққан (+) және өткізіп алған (−) голдарының арасындағы айырмашылық – ойыншының +/− рейтингі. Ойыншылардың рейтингісі теріс (+/−) болуы мүмкін. Бейсболдағы ұпай айырмашылығы: команда қарсыласқа соққаннан гөрі көп ұпай өткізіп алса, ұпай айырмашылығы теріс болады. Ережелерді бұзғаны үшін клубтардан ұпайлар алынуы мүмкін, сондықтан олар сол маусымда одан кемінде сол ұпайды жинағанша теріс ұпаймен қалуы мүмкін. Формула-1-дегі айналым (немесе сектор) уақыты бұрынғы айналыммен (немесе сектормен) салыстырылып, айырмашылық түрінде беріледі (мысалы, бұрынғы рекорд немесе алдыңғы жүргізуші аяқтаған айналым). Егер уақыт баяу болса, көрсеткіш оң, ал жылдам болса, теріс болады. Жеңіл атлетиканың кейбір түрлерінде, мысалы, жүгіру, кедергілермен жүгіру, үш қадаммен секіру және ұзындыққа секіруде желдің көмегі өлшеніп, тіркеледі. Желдің соққан бағыты оң, ал қарсы бағыты теріс деп есептеледі.

Ғылым

0 °C немесе 0 °F-тан төмен температуралар. Экватордың оңтүстігіндегі ендіктер және негізгі меридианның батысындағы бойлықтар. Жер бетінің топографиялық нысандары теңіз деңгейінен биіктікпен сипатталады, ол теріс болуы мүмкін (мысалы, Өлі теңіздің, Өлім аңғарының немесе Темзаның су тасқыны туннелінің биіктігі). Электр тізбектері. Батарея кері полярлықпен қосылғанда, қолданылатын кернеу оның номиналды кернеуіне қарама-қарсы деп есептеледі. Мысалы, кері қосылған 6 вольттық батарея -6 вольт кернеу береді. Иондар оң немесе теріс электр зарядына ие. Көп мұнаралы бағытталған антенналар жүйесінде қолданылатын АМ радио мұнарасының кедергісі оң немесе теріс болуы мүмкін.

Қаржылық

Қаржылық есептерде минус белгісімен немесе жақша ішінде көрсетілген теріс қалдықтар болуы мүмкін. Мысалдарға банк шоттарындағы овердрафттар және бизнес шығындары (теріс табыс) жатады. Елдің ЖІӨ-сінің жылдық өсім пайзы теріс болуы мүмкін, бұл рецессияның бір белгісі. Кейде инфляция деңгейі теріс болуы мүмкін (дефляция), бұл орташа бағалардың төмендеуін көрсетеді. Акция бағасының немесе FTSE 100, Dow Jones сияқты қор нарығы индексінің күндізгі өзгеруі. Қаржыландырудағы теріс сан "қарыз" және "дефицит" синонимі болып табылады, бұл "қызыл қаржыда болу" деп те аталады. Егер кредитор ақшасын сақтау үшін төлем жасаса, пайыздық ставкалар теріс болуы мүмкін.