Кіріспе

Француз жазушысы мадам Габриэльдің әдеби ертегісі. d'Aulnoy Сұлу алтын шашты сұлудың тарихы немесе Алтын шашты сұлулық - француз әдебиетінің әулиелік ертегісі. Эндрю Лэнг оны "Көк жұлдыздар кітабына" енгізді. Бұл Aarne Thompson 531 типті. Бұл түрді әдетте "Ақылды жылқы" деп атайды, бірақ француз тілінде осы ертегіден кейін La Belle aux cheveux d'or деп аталады. Осы түрдегі басқа да аңыздар: Фердинанд адал және Фердинанд адал емес, От құсы және принцесса Василиса, Корвето, Король Фортунаттың алтын перукасы.

Қысқаша мазмұны

Бір ханшайымның сұлулығы соншалық, шашы алтын түске боялған еді. Көрші патша оның сипаттамасынан оған ғашық болды, бірақ патшаның көңілі қалды, ол өзінің елшісін қабылдамады, ол үйленгісі келмейтінін айтты. Патшаның сүйікті жас сарай қызметкері Шарминг достарына егер ол барса, қыз оны қабылдайтынын айтты, патша оны түрмеге қамап қойды. Ол өзінің тағдырына өкінеді, патша оны естіп, оның себебін айтты. Ол патшаның суретін суреттеп, оған қарсы тұруға болмайтын етіп жасайтынын айтты, патша оны жіберуге шешім қабылдады. Жолда ол судан шығып қалған карпқа, бүркіт қуып жүрген қарғаға, ауға түскен құсқұсқа көмектесті. Ол қожайынының костюмін ханшайымға әкелуге тырысқанда, ханшайым оған өзенге бір сақинасын жоғалтып алғанын және қатты ренжігенін, егер елші өзінің сақинасын әкелмесе, ешқандай костюмді тыңдамайтынын айтты. Иті Фриск оған тырысуды ұсынды, ал карп оған сақинаны әкелді. Ол оны Алтынсарға әкелгенде, ол оған ханзада болған алып онымен үйленуге тырысқанын және оның азаматтарын мазалап жатқанын айтты. Ол алыпты өлтірмегенше, тыңдай алмады. Ол онымен күресуге барды, ал күрестегі алыптың көзін тістеуде оған көмек көрсетті, ол сәтті болды. Алтынқұйрық Сәулеға "Денсаулық пен сұлулық қайнар көзі" суын әкелмесе, одан бас тартты. Принцесса келісіп, патшаға үйленуге дайындалды, бірақ кейде олар қалуға және ол Шармингке үйленуге тілек білдірді. Шарминг патшасына адалдық сақтамайтынын білдірді. Алтынқұйрық патшаға тұрмысқа шықты, бірақ ол Шармингті жақсы көретін болды, ал Шармингтің жаулары патшаға оны қатты мақтағанын, қызғанышқа ұшырауы керектігін айтты. Патша Шармингті мұнараға қамап тастады. Алтынқұйрық бостандық сұрап жалбарынғанда, патша бас тартты, бірақ оның көңілінен шығу үшін оның бетін Денсаулық пен сұлулық қайнар көзінен сумен сүртуге шешім қабылдады. Бірақ бір қызметші қыз оны сындырып, орнына басқасын салды. Ол басқа бөтелкеде, асыл адамдарды өлтіру үшін қолданылатын улы зат бар екенін білмеді. Фриск патшайымға келіп, Шармингті ұмытпауын өтінді, патшайым оны дереу босатып, оған үйленді.

Ат көмекшісі

Арн Томпсонның басқа да ATU 530, 531 (Ақылды жылқы) және 533 (Сөйлеуші жылқы) типтері халық / ертегі индексі бойынша Жаратылыстан тыс көмекші деп аталады және сиқырлы жылқының кеңес беру және / немесе оған нұсқау беру арқылы кейіпкерге немесе кейіпкерге көмектесетін әңгімелер циклына жатады. Француз фольклористи Пол Деларюның айтуынша, ATU 531 ертегі түрі француз академиясында d'Aulnoy ертегісінен кейін La Belle aux Cheveux d'Or деп аталады. Әңгіменің басында кейіпкер жолда кейбір жалтырап тұрған заттарды (жарылдаған қауырсын немесе жарқыраған шашты) табады, бірақ сөйлеуші аты оны ескертеді.

Басты рөл

Басты кейіпкердің әрекетке қабілеттілігі байқалды және күмән тудырады: Мадам д'Олнойдің әдеби ертегілеріндегі әрекетке қабілетті батырлар мен ханшайымдар құрамына кіргеніне қарамастан, ханшайым Алтынсамыр әуеннің соңында бақытты аяқтауын қамтамасыз ету үшін үшінші тұлғаның (әулие елшінің) араласуына мұқтаж.

Қыздың аты

Әңгіме атауын басқа аудармалар: "Алтын шашты ханшайым", "Алтын шашты сұлу қыз", "Алтын құлыпты сұлу қыз" немесе "Алтын құлақ". "Жақсы" деген сөз ағылшын тілінде сұлулықпен байланысты, ал ол ақ түстес шашты мейірімділік пен сұлулық сияқты жақсы қасиеттермен байланыстырады.

Жасақтау немесе әсемдеу рәсімі

Көптеген нұсқаларда кейіпкердің іздеуі керек соңғы нәрсе - "отты елік сүті", ол арнайы рәсімнен кейін сұлулық, күш және күш береді. Ресейлік фольклоршы Александр Афанасьев бұл жылқы кейіпкерлері теңізден шыққан деп атап өтті. Принцесса сиқырлы сүтті қолданғанда, ат көмекшісі өзінің тыныс алуын пайдаланып, буды жұтып немесе қоспаны салқындатып, кейіпкерді қорғайды. Патшалық қарсыласы кіріп келгенде, ол сол процесте өлтіріледі. Сондай-ақ, профессор Сьюзан Хугасян Вилланың айтуынша, әрмен нұсқаларында теңіз жылқысының сүті кейіпкерге жастық шағын береді. Орыс нұсқаларындағы ұқсас мотивке қатысты Джек Хейни шығыс шығу тегін ұсынды. Фольклоршы Александр Краппе де көптеген нұсқаларда кейіпкер өмір суын және өлім суын іздейтінін атап өтті. Император немесе патша май немесе сиқырлы суды қолданғанда, бір қателік болады: қызметші қыз немесе қызметші әйел қасақана колбаны сындырып, асығып, сынған флаконды еспен алмастырады. Бұл тақырып француз әдеби және ауызша дәстүрінде де кең таралған, "Алтын шашы бар қыз және өмір суы" тақырыбында: патша, император немесе сұлтан өзінің алтын шашымен танымал болған патшалық туылған қызға немесе ханшайымына ғашық болады және оны өзіне тарту үшін елші (шаһар, паж, елші) жібереді. Қызды өзінің болашақ жігіті алдына әкелгенде, ол оны құтқару үшін ыңғайынан пайдаланып, киелі сумен немесе ваннамен байланысты күрделі рәсімді орындайды. Бұл әрекет жасалғаннан кейін оның патшалық талапкері (қасақана немесе қасақана) өлтіріледі, ал ол елшіге үйлену үшін еркін.

Шығу тегі

Профессор Стит Томпсон бұл ертегілердің географиялық таралуы "Кавказ, Таяу Шығыс, Үндістан, Камбоджа және Филиппин аралығында үзілмей жалғасып жүргенін" көрсетеді деп, бұл ертегілердің шығыста, "бәлкім, Үндістандан" шыққандығын көрсетеді деген пікір айтты. Оның таралуы "Шығыс Еуропа, Грекия, Түркия және Үндістанмен" шектеледі. Фолклоршы Сара Граса да Силва мен антрополог Жамшид Ж. Техрани 2016 жылы жариялаған сандық зерттеуде ертегі түрі белгілі бір көнелікті көрсетеді деп болжанады: филогенетикалық модельге сүйене отырып, екі зерттеуші де ATU 531 түрі индо-иран тілдерінің ата-бабаларының ертегі корпустарына және индоевропа тілдерінің батыс тармағына жатады деп бағалады.

Әдеби байланыстар

Фольклорист және салыстырмалы мифолог Александр Хаггерти Краппе 1925 жылғы мақалада Ясон мен Медея туралы аңыз грек мифы мен ертегі үлгісі арасындағы параллельдерді аша отырып, кең таралған "Алтын шашты ханшайымның ізденуі" халық ертегісінің қайта жасалуы болды деп дәлелдеді: батырға сөйлейтін жылқы (немесе қашыр, немесе есек, рух, Құдай, Қасиетті Мария немесе Ібіліс берген) көмектеседі, сондықтан Краппе Арго кемесін бастапқыда құдай берген болуы керек деп тұжырымдады және Ясонның қауіп-қатерлеріне қарсы ескерту үшін қызмет етті. Сондай-ақ, Краппе патшаның ертегі түрінде алтынмен байланысты қымбат қазыналарды табу үшін батырды жібергенін және кейде Күн құдайы Гелиос ұрпағы Медея сияқты Күнмен байланысты алтын шашты ханшайыммен халық ертегісінде байланысты екенін көрсетті. Ақырында, аңыз түріндегі ханшайым батыр мен патшаны жастық шалуын қалпына келтіру экспериментіне енгізеді, бұл екі еркектің де жанып тұрған пешке кіруін немесе қайнап жатқан сүт немесе маймен шомылуын қамтиды. Краппе өзінің салыстыруын қорытындылау үшін ежелгі авторлар Сиростың Ферекид және Симонидтің Медея Пелиас емес, Ясонның өзіне ұқсас жауынгерлік ем қолданғандығы туралы нұсқаларын келтірді. Бір топ зерттеушілер ATU 531 ертегі түрінің Тристан мен Изельттың, атап айтқанда француз Эммануэль Косквиннің және немістер Рейнхольд Кёлер мен Эрнст Тегетофтың келт ерлік романсына ұқсас екендігін айтады. Олар Тристан мен Изольдада ертегі түріндегі мотивтердің болуы туралы пікір білдірді: кельт романсының кейбір нұсқаларында кішкентай құс (тұмсық) патша Марктың қасабасына құйрығында алтын шашты ұшып барады; ол содан кейін иесін табуға қызығады. Неміс фольклоршы Феликс Либрехт Кёльердің рыцарлық романс пен ертегі түрі арасындағы байланыс туралы бағасымен келіскен сияқты, бірақ оның талдауын толықтырды. Либрехт алтын шаштың мотивін ежелгі Мысырдағы "Екі аға туралы әңгіме" деген әңгіменің ішінде тапты: үйден айдалғаннан кейін, Батуға құдайлар әйел береді. Бір күні Ніл өзені оның шашын перғауынның сарайына апарады, перғауын оның иесіне ғашық болады. Перғауынның данышпандары оған: "Бұл - аспан мен судың иесі, Күн құдайының қызы" - дейді. Яһуди (немесе идиш) ертегісінің тағы бір нұсқасы, Жоханнан мен Скорпион, 300 жыл бұрын басылған, Сефер ха маасим атты кітапта, оның ішінде өлместік скорпионы бар мистикалық тостағанды іздеу және Жоханнан өлтірілген кезде Едем бағындағы сумен қайта тірілтетін "патша жұлдыз" туралы әңгімеленеді. Косквин бұл оқиғаға тағы бір үнділік параллельді де көрсетті. Үндістанның "Сингхасан Баттиси" ("Тырық екі тақтың әңгімелері") шығармасында ханшайым кез келген үміткерге қиындық туғызады: олар оған үміт білдіру мүмкіндігіне ие болғанға дейін қайнап жатқан майға секіруі керек. Әрине, бұл көптеген үміткерлердің өмірін қиды. Патша Викрамадитя бұл туралы білгенде, суға секіруге шешім қабылдайды. Ол солай істейді және өлімге күйіп кетеді. Алайда, ханшайым өзі Викрамадитьяның денесін амура (өлімсіздік суы)мен суарып, патшаны толық сауықтырады.

Алдыңғылар

Мадам д'Оуной жазған ертегілердің алдыңғылары - Ливоретто, Джованни Страпароланың "Сыртқы түндер" атты итальяндық әдеби ертегісі.

Еуропа

Мадам д'Оуноя жазған әдеби ертегі ретінде пайда болғанға қарамастан, әңгіменің көптеген танымал тақырыптары мен мотивтері ауызша дәстүр мен фольклордан жиналған көптеген ертегілермен, мысалы, Гримм ағайындыларының ертегілерімен бөліседі. Мысалы, Фердинанд адал және Фердинанд адал емес. Француз дереккөздерінде Д'Олнойдың ертегісі жиналған 51 нұсқаның кем дегенде 5-іне әсер еткен деп хабарланған. Шетелдік принцессаның кейде ойдан шығарылған экзотикалық елдегі кейіпкері француз нұсқасында пайда болады La princesse de Tronkolaine ("Тронколайн принцессасы"). Патша өзінің қарсыласынан арнайы қоспадан жасалған ыдыста жуу арқылы немесе батыр жинаған май / қасиетті суды пайдалану арқылы құтылуға тырысатын эпизод Румынияның 1901 жылы Эндрю Лангтың "Сәулеті қыз" кітабында жарияланған "Жігіт болғысы келген қыз" ертегісінде де кездеседі. Осыған ұқсас оқиға орыс ертегісінде "От құсы мен ханшайым Василиса" және француздық/бретондық ертегіде "Парлаттың алтын перукасы" (Barvouskenn ar roue Fortunatus) болып өтеді. Алтын шашы бар сұлу қыз кейіпкері славян ертегілерінде де кездеседі, оның аты Dieva Zlato Vláska немесе жай ғана Zlatovláska, яғни Алтын шашты білдіреді. Осылайша ертегі Чехияның "Златовласка" (Чехословакия, 1973) фильміне бейімделген. Испан тіліндегі нұсқасын жазушы Фернан Кабальеро жинады, оның аты - Белла Флор. Бұл ертегі ағылшын тіліне аударылып, Эндрю Лэнгтің "Оранжевая книга" кітабында "Принцесса Белла Флор" деген атпен жарық көрді. Профессор Бронислава Кербелиттейдің айтуынша, ертегі түрінде "Ақылды жылқы" деген атаумен екі жүз литвалық нұсқалар бар, олар басқа ертегі түрлерінен зақымдалған немесе зақымдалмаған. Кем дегенде екі әрмен нұсқасында ATU 531 ("Ақылды жылқы") және ATU 551 ("Өмір суы") ("Патшаға керемет дәрі") ертегілері біріктірілген. Куш-Парри немесе Құс-Парриде үш ханзада әкесі соқырлығынан сауықтырудың жолын іздейді, бірақ тек кіші ұлы ғана әкесі сыйлы атын алып, патшалықтан тыс сапарға шығады. Принц басқа патшалыққа бара жатқанда алтын қауырсын тауып, оны құсты қалатын екінші патшаға береді: титуллы Куш-Пари. Патша Құш-Парыны, оның қызметшісін және қырық отты еліктерді рәсім үшін шақырады. Патша мен ханзада рәсімге қатысады, бірақ патша қайтыс болады және ханзада Куш-Париге, қазір адам түрінде, үйленеді. Әңгіменің соңында Куш-Парри күйеуіне оның әкесін құтқару үшін дәрі береді. "От атты" романында үш ханзада әкесі үшін "ешбір адам баспаған" жердің бір түйірін іздеуі керек. Оларға көмек көрсету үшін оларға аталарының отты аты қажет, ол орманның терең жерінен табылған, бірақ тек ең жас ханзада оны тауып, оған мінген. Олар қараңғы қалаға кіргенде, жарқыраған қауырсынды табады. Олар осы қаланың патшасының алдына келіп, жарқыраған қауырсын құсына иелік еткісі келеді. Екінші тапсырма - патшаға желдей жылдам 40 сиыр мен сүтін ұстайтын қызды әкелу. Патша мен ханзада қайнап жатқан сүтпен рәсім жасайды, бірақ ханзада ғана зардап шекпейді және қызға үйленеді. Кейіннен ол күйеуіне жердің қайда екендігін айтады: көлдегі "көктеректей биік жауыз сулы аттар" күзетіп тұрған жердің түбінде.

Азия

Филиппиндік нұсқасы, атымен Бенито, адал қызметші, жинақталып, The Journal of American Folklore журналында жарияланды. Әңгімелердің нұсқалары Пандит Рам Гариб Чхаубе мен британдық шығыстанушы Уильям Круктың еңбектерінде анықталған.

Мұра

Бұл ертегі Джеймс Планше өзінің "Фейри экстравагансасының" бөлігі ретінде сахнаға бейімделген д'Оульнойдің қаламнан шыққан көптеген әңгімелердің бірі болды. Ол бұл ертегіді сахнаға "Алтын құлыпты ақын" деп аударды. Бұл ертегі Уильям Троубридж Ларнэдтің "Патшаның хабаршысы" роліне бейімделіп, қайтадан баяндалды.