Кіріспе
Ұйқының уақытына әсер ететін ұйқының бұзылулары отбасысы Ұйқының циркадтық ырғағының бұзылуы (CRSD), сондай-ақ циркадтық ырғақтың ұйқының ояну бұзылуы (CRSWD) деп аталады, бұл ұйқының уақытына әсер ететін ұйқының бұзылулары отбасы. CRSD ұйқы / оянудың тұрақты бұзылуынан туындайды, бұл адамның биологиялық сағатының жүйесіндегі бұзылудан немесе адамның ішкі тербелісі мен сыртқы белгілердің арасындағы дұрыс емес сәйкестенуден туындауы мүмкін. Осы сәйкессіздіктің нәтижесінде циркадтық ырғақ ұйқысының бұзылуынан зардап шеккендер күннің әдеттегіден тыс уақыттарында ұйықтауға бейім келеді. Мұндай жағдайлардың кесірінен адамдар жиі ұйықтап, жұмыста, мектепте және басқа да әлеуметтік міндеттерде "әдеттегі" уақытта оянып кете алмайды. Ұйқы фазасының кешіктірілген бұзылуы, ұйқы фазасының дамыған бұзылуы, 24 сағатқа созылмайтын ұйқы-ояну бұзылуы және ұйқы-ояну ритмінің бұзылуы - бұл СРСБ-ның төрт негізгі түрін білдіреді.
Circadian rhythm sleep disorders (CRSD), also known as circadian rhythm sleep wake disorders (CRSWD), are a family of sleep disorders which affect the timing of sleep. CRSDs arise from a persistent pattern of sleep/wake disturbances that can be caused either by dysfunction in one's biological clock system, or by misalignment between one's endogenous oscillator and externally imposed cues. As a result of this mismatch, those affected by circadian rhythm sleep disorders have a tendency to fall asleep at unconventional time points in the day. These occurrences often lead to recurring instances of disturbed rest, where individuals affected by the disorder are unable to go to sleep and awaken at "normal" times for work, school, and other social obligations. Delayed sleep phase disorder, advanced sleep phase disorder, non 24 hour sleep–wake disorder and irregular sleep–wake rhythm disorder represents the four main types of CRSD.
Шолу
Адамдар, көптеген тірі организмдер сияқты, әр түрлі биологиялық ырғақтарға ие. Бұл биологиялық сағаттар күнделікті өзгеріп отыратын процестерді (мысалы, дене температурасы, сергектік, гормон секрециясы) басқарады, бұл циркадтық ритмдерді тудырады. Осы физиологиялық сипаттамалардың ішінде ұйқыға ұйқыға бейімділікті биологиялық сағат жүйесі реттейтін күнделікті ырғақтардың бірі деп қарастыруға болады. Адамның ұйқы циклін бір мезгілде жұмыс істейтін циркадтық процестер қатаң реттейді, бұл түнде ұйқыны нығайту сәттерін және күндіз ұзақ сергек сәттерді сезінуге мүмкіндік береді. Керісінше, осы процестер мен олардың арасындағы байланыс жолдарының бұзылуы ұйқы үлгілерінде проблемаларға әкелуі мүмкін, олар бірлесіп циркадтық ырғақ ұйқысының бұзылуы деп аталады.
Қалыпты ырғақ
Серкодиандық ырғақ - бұл шамамен жиырма төрт сағаттық кезеңді қамтитын, ішкі, биологиялық белсенділік. Бұл ішкі уақыт сақтау механизмі адамның суперхиазматикалық ядросында (SCN) орталықтандырылған және ұйқы мен сергектіктік негізіндегі ішкі физиологиялық механизмдердің сыртқы қоршаған орта сигналдарына синхрондалуына мүмкіндік береді, мысалы, жарық-қараңғы цикл. SCN сонымен қатар басқа ағзалардағы перифериялық сағаттарға, мысалы бауырдағы қант метаболизмі сияқты процестерді басқару үшін сигналдар жібереді. Бұл ырғақтар тұрақты жарық немесе қараңғы жағдайда сақталса да, әртүрлі Zeitgebers (жарық-қараңғы цикл сияқты уақыт берушілер) сағатқа контекст береді және оны физиологиялық процестерді өзгеріп жатқан ортаға бейімделу үшін ұстап, реттеуге мүмкіндік береді. Жарық әсерінен пайда болатын енуді бақылайтын гендерге оң реттегіштер BMAL1 және CLOCK, ал теріс реттегіштер PER1 және CRY жатады. Толық циркаддық циклды жиырма төрт сағаттық циркаддық күн деп сипаттауға болады, онда циркадтық уақыт нөл (CT 0) организм үшін субъективті күннің басталуын, ал CT 12 субъективті түннің басталуын белгілейді. Белгілі бір циркадтық функциясы бар адамдар ұйқының тұрақты кестесін ұстап, гормон секрециясының күнделікті ырғағын реттейді және негізгі дене температурасының тербелістерін ұстап тұрады. Тіпті Zeitgebers болмаған жағдайда да адамдар осы биологиялық әрекеттерде шамамен 24 сағаттық ырғақты ұстап отырады. Ұйқыға қатысты, қалыпты циркадтық қызмет адамдарға тәулік бойы жұмыс істеу және сергектікті сақтау үшін сергек және сергектікті сақтау үшін тәулік бойы жұмыс істеуді және түнде демалуға мүмкіндік береді. Серкодиандық ырғақ пен ұйқыға қатысты кейбір қате түсініктер, әдетте, ретсіз ұйқыны серкодиандық ырғақ ұйқысының бұзылуы деп қате белгілейді. CRSD диагнозын қою үшін циркаддық осциллятордың уақыты мен қоршаған ортаның арасында дұрыс емес сәйкестік болуы немесе сағатты тарту жолындағы ақау болуы керек. Белгілі бір циркадтық сағат қызметі бар адамдар арасында хронотиптер немесе ұнайтын ояну және ұйықтау уақыттары әртүрлі. Хронотип әр адамға әр түрлі болса да, сағат гендерінің ырғақты экспрессиясымен анықталады, әдеттегі циркадтық сағат қызметі бар адамдар қоршаған ортаның белгілеріне жете алады. Мысалы, егер адам биологиялық белсенділіктің басталуын, мысалы, ояну уақытын ауыстыруды қаласа, субьективті түнгі немесе ерте субьективті таңертеңгі жарық әсері адамның циркаддық циклын күннің ертерек уақытында алға жылжытуға көмектеседі, бұл ертерек оянуға әкеледі.
Диагностика
Ұйқының бұзылуларының халықаралық жіктелімі циркадиандық ырғақ ұйқысының бұзылуын ұйқының бұзылуының бір түрі ретінде жіктейді. Зерттеулер көрсеткендей, ересектер арасында 3%-ға жуығы CRSD-мен ауырады, бірақ көптеген адамдар жиі CRSD-нің орнына ұйқысыздықпен ауырады. Ұйқының бұзылуы диагнозы қойылған ересектер арасында 10% - ға жуығы CRSD- ге шалдыққан, ал ұйқының бұзылуы диагнозы қойылған жасөспірімдер арасында 16% - ға жуығы CRSD- ге шалдыққан. Бұл деректерді жинау науқастың қазіргі кестесіне, сондай-ақ науқастың биологиялық сағатының физиологиялық фазалық белгілеріне түсінік береді. CRSD диагностикалық процесінің басталуы - ұйқы тарихына мұқият талдау жасау. Стандартты сауалнама арқылы науқастың ұйқы әдеттерін, соның ішінде әдеттегі ұйықтау уақытын, ұйқы ұзақтығын, ұйқының ұзақтығын және ояну жағдайларын тіркейді. Кәсіпкер ұйқыға әсер ететін басқа да сыртқы факторлар туралы сұрайды. Трикциклдік антидепрессанттар, серотонинді қайта қабылдау ингибиторлары және басқа антидепрессанттар сияқты көңіл-күйдің бұзылуын емдеуге арналған рецептілік дәрілер қалыпты емес ұйқы мінез-құлқымен байланысты. Жұмыс кестесі мен жаттығу уақытын есепке алу сияқты күнделікті әдеттер де есепке алынады, өйткені олар адамның ұйқы мен ояну ретіне әсер етуі мүмкін. Ұйқының өзгеруін анық анықтау үшін науқастар ұйқының басталуы, ояну уақыты және басқа да физиологиялық өзгерулерді тіркейтін актиграфиялық сағаттар киеді. Пациенттерден бір апта бойы ұйқы туралы күнделікті жазып, ұйықтағанда, оянғанда және т.б. актиграфиялық деректерді толықтыру үшін. Бұл деректерді жинау ұйқы мамандарына науқастың ұйқы әдеттерін мұқият құжаттауға және өлшеуге және олардың ұйқы тарихында сипатталған үлгілерді растауға мүмкіндік береді.
Түрлері
Қазіргі уақытта Ұйқының бұзылуларының халықаралық жіктелімі (ICSD 3) циркадтық ырғақ ұйқысының бұзылулары санатына 6 бұзылуды енгізеді. ЖРЗД-ны олардың негізгі механизмдеріне байланысты екі топқа бөлуге болады: бірінші топ эндогендік осциллятор өзгерген, ішкі типтегі бұзылулар деп аталатын бұзылулардан тұрады. Екінші топқа сыртқы орта мен эндогенді циркадтық сағаттың дұрыс емес орналасуы, экстринсикалық типтегі CRSD деп аталатын бұзылулар жатады.
Ішкі
Ұйқы фазасының кідірісі (DSPD): Ұйқы фазасының кідірісі диагнозы қойылған адамдарда ұйқының ояну уақыты қалыпты жұмыс істейтін адамдарға қарағанда кідіріледі. Сол сияқты, олар әдеттегі уақытта оянуда да қиындық көреді. Ұйқы фазасының ауыр бұзылуы: Ұйқы фазасының ауыр бұзылуы бар адамдар ұйқы фазасының ауыр бұзылуы бар адамдардан айырмашылығын көрсетеді. Бұл адамдар ұйқыдан оянған уақыттары ұзағырақ, сондықтан олар төсекке барып, қалыпты адамдарға қарағанда әлдеқайда ерте оянады. ASPD DSPD-ге қарағанда аз таралған және қарт адамдарда жиі кездеседі. PER2-де осы мутациясы бар отбасыларда ұйқының аса ауыр фазалары байқалады, олар сағат 2:00-де оянады. М. және сағат 7:00-де ұйықтап жатыр. m. Ұйқының тұрақты емес сергек ритмі (ISWRD) - 24 сағаттық қалыпты ұйқы кезеңімен сипатталады. Алайда, бұл бұзылысқа ұшыраған адамдар түнде жиі оянып, күндіз тынығып, бірақ әлі де жеткілікті ұйқы уақытын ұстап тұру арқылы көрінеді. ISWRD ауруымен ауыратын адамдар жиі ұйқысыздықтан бастап, күндізгі ұйқысыздыққа дейінгі түрлі симптомдарды байқайды. Түнгі ауысымда жұмыс істеу биологиялық сағатымызға әсер ететін қоршаған ортаның әсеріне тікелей қарсы келеді, сондықтан бұл бұзылыс адамның сағаты әлеуметтік жүктемеге сәйкес жұмыс кестесіне бейімделе алмағанда пайда болады. Сменалық жұмыстың ұйқысының бұзылуы ұйқысыздықтың ауыр жағдайларына, сондай-ақ күндізгі ұйқысыздыққа әкелуі мүмкін. Jet lag: Jet lag ең жақсы сипаттамасына ұйқыға түсу немесе ұйқыда қалу қиындығы жатады, себебі адамның ішкі циркадтық жүйесі мен сыртқы немесе қоршаған ортаның белгілері арасында дұрыс емес. Бұл әдетте бірнеше уақыт белдеулері арқылы жылдам саяхаттаумен байланысты. Сонымен қатар, аурудың ерекше мінез-құлық белгілері науқастың туыстары мен күтушілерін де ауыр жүкке батырып жібереді. Жарық терапиясы жарық сәулесін қолдану арқылы ұйқы мен ояну уақытын ұзартады. Бұл терапияда циркаддық сағат қажетті кестеге сәйкес келгенше, 3060 минут бойы ашық (5,00010,000 люкс) ақ, көк немесе табиғи жарыққа белгілі бір уақытта түсу қажет. Емді бастапқыда ояну кезінде немесе ұйықтамас бұрын қолданады, ал егер ол сәтті болса, оны ұзақ уақытқа жалғастыруға немесе аз жиі қолдануға болады. DSPD және ASPD ауруларын емдеуде өте тиімді екені дәлелденгенмен, N24SWD, ауысымдық жұмыс бұзылысы мен джет-лаг бойынша жарық терапиясының пайдасы кеңінен зерттелмеген. Гипноздық препараттар сондай-ақ, қатты жарықпен емдеумен қатар, ХРСЗ- ні, мысалы, Ұйқы фазасының жоғары сатысындағы бұзылысын емдеу үшін фармакотерапиямен бірге клиникалық тұрғыдан қолданылған. Сонымен қатар, когнитивті мінез-құлық терапиясымен бірге қысқа мерзімді гипноздық препараттар циркадтық ұйқының бұзылуы бар науқастарда коморбидтік ұйқысыздықты емдеудің жолын ұсынады. Табиғи биологиялық гормон, циркадтық ырғақты мелатонин дәрілік түрінде (0,5 - 5,0 мг) берілген кезде ұйқыны және сыртқы сигналды ұстанатынын көрсетеді. Кешкі мелатонин ұйқының ұзақтығын және сапасын сақтай отырып, ұйқының фазалық озық болуына себеп болады. Сол сияқты, мелатонинді таңертең ерте қолданғанда, фазаның кешігуіне әкелуі мүмкін. Бұл әдіс ауысымдық жұмыс ұйықтағанда және ұйқының кідірілген фазасында тиімді болып көрінді, бірақ ұйқының ұйқысы кезінде аса тиімді емес.
Irregular sleep–wake rhythm disorder (ISWRD) is characterized by a normal 24 hr sleeping period. However, individuals with this disorder experience fragmented and highly disorganized sleep that can manifest in the form of waking frequently during the night and taking naps during the day, yet still maintaining sufficient total time asleep. People with ISWRD often experience a range of symptoms from insomnia to excessive daytime sleepiness. Night shift work directly opposes the environmental cues that entrain our biological clock, so this disorder arises when an individual's clock is unable to adjust to the socially imposed work schedule. Shift work sleep disorder can lead to severe cases of insomnia as well as excessive daytime sleepiness. Jet lag: Jet lag is best characterized by difficulty falling asleep or staying asleep as a result of misalignment between one's internal circadian system and external, or environmental cues. It is typically associated with rapid travel across multiple time zones. Moreover, the abnormal behavioural symptoms of the disease negatively contribute to overwhelming patient's relatives and caregivers as well. Light therapy utilizes bright light exposure to induce phase advances and delays in sleep and wake times. This therapy requires 30–60 minutes of exposure to a bright (5,000–10,000 lux) white, blue, or natural light at a set time until the circadian clock is aligned with the desired schedule. Treatment is initially administered either upon awakening or before sleeping, and if successful may be continued indefinitely or performed less frequently. Though proven very effective in the treatment of individuals with DSPD and ASPD, the benefits of light therapy on N24SWD, shift work disorder, and jet lag have not been studied as extensively. Hypnotics have also been used clinically alongside bright light exposure therapy and pharmacotherapy for the treatment of CRSDs such as Advanced Sleep Phase Disorder. Additionally, in conjunction with cognitive behavioral therapy, short acting hypnotics also present an avenue for treating co morbid insomnia in patients with circadian sleep disorders. Melatonin, a naturally occurring biological hormone with circadian rhythmicity, has been shown to promote sleep and entrainment to external cues when administered in drug form (0.5–5.0 mg). Melatonin administered in the evening causes phase advances in sleep wake times while maintaining duration and quality of sleep. Similarly, when administered in the early morning, melatonin can cause phase delays. It has been shown most effective in cases of shift work sleep disorder and delayed phase sleep disorder, but has not been proven particularly useful in cases of jet lag.