Ерте ұйықтау синдромы және оның диагностикасы мен емделуі
Advanced sleep phase disorder
Жылдам ұйықтау синдромы (ASPD) – ерте кешкі шаршаңқылық пен таң ерте оянумен сипатталатын ұйқы бұзылысы. Симптомдары, диагнозы және себептері туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұйқының алға жылжу синдромы (ASPD), сондай-ақ циркадтық ырғақ ұйқы бұзылысының алға жылған түрі (ASPT) деп те аталады, бұл кешкі сағаттарда (мысалы, 19:00-21:00) ұйқылылық пен өте ерте таңертең (мысалы, 02:00-04:00) оянудың қайталама үлгісімен сипатталатын жағдай. Ұйқы фазасының осылай алға жылжуы күнделікті әлеуметтік және жұмыс кестесіне бөгет жасайды, соның салдарынан ұйқы ұзақтығы қысқарады және күндізгі уақытта ұйқышылдық пайда болады.
Advanced Sleep Phase Disorder (ASPD), also known as the advanced sleep phase type (ASPT) of circadian rhythm sleep disorder, is a condition that is characterized by a recurrent pattern of early evening (e. g. 7 9 PM) sleepiness and very early morning awakening (e. g. 2 4 AM). This sleep phase advancement can interfere with daily social and work schedules, and results in shortened sleep duration and excessive daytime sleepiness.
Симптомдары
АСБЖ-сы (антисоциалдық мінез-құлқы бұзылысы) бар адамдар, әдеттегі ұйықтау уақытына дейін ояу бола алмайтындарын, тым ерте және/немесе кешкі уақытта ұйықтап кететінін, сондай-ақ қалаған ояну уақытына дейін ұйықтамай, таңертеңгі ұйқысыздыққа шалдығатындарын хабарлайды. Ұйқы фазасының алдын жылжу синдромы болғанда, мелатонин деңгейі мен дене температурасының циклы орташа адамға қарағанда бірнеше сағатқа ертерек жүреді. Дұрыс диагноз қою үшін бұл симптомдар ұзақ мерзім бойы тұрақты болуы тиіс.
Individuals with ASPD report being unable to stay awake until conventional bedtime, falling asleep too quickly and/or early in the evening, and being unable to stay asleep until their desired waking time, experiencing early morning insomnia. When someone has advanced sleep phase disorder their melatonin levels and core body temperature cycle hours earlier than an average person. These symptoms must be present and stable for a substantial period of time to be correctly diagnosed.
Диагностика
Жоғарыда аталған белгілерді білдіретін адамдарда әртүрлі әдістер мен тесттер арқылы АСТБ (Advanced Sleep Phase Disorder) диагнозы қойылуы мүмкін. Ұйқы мамандары науқастың ұйқыға дайындалу және ояну уақытын, аз жарықтағы мелатониннің пайда болуын өлшейді және Хорн-Остберг сауалнамасының (таңғы/кешкі типті анықтау) нәтижелерін бағалайды. Ұйқы мамандары басқа ұйқы бұзылыстарын, мысалы, нарколепсияны жоққа шығару үшін полисомнографиялық тест жүргізе алады. Науқастың жасы мен отбасылық анамнезі де ескеріледі. Мелатонинді белгілі бір уақытта қабылдау немесе ұйқы таблеткалары сияқты қосымша емдеу әдістері ұсынылған, бірақ олардың қауіпсіздігі мен тиімділігін анықтау үшін тағы зерттеулер қажет. Басқа ұйқы бұзылыстарынан өзгеше, АСТБ күндізгі жұмыстың қалыпты жүргізілуіне кедеріс келтірмейді және кейбір науқастар күндізгі шаршаңқылықтан шағымдануы мүмкін емес. Әлеуметтік жағдайларға байланысты адамдар циркадтық ритмі талап еткеннен кейін де ұйқыдан оянуы мүмкін, бірақ олар бәрібір ерте тұрады. Егер осы цикл жалғаса берсе, созылмалы ұйқы жетіспеушілігіне және басқа ұйқы бұзылыстарына алып келуі мүмкін.
Individuals expressing the above symptoms may be diagnosed with ASPD using a variety of methods and tests. Sleep specialists measure the patient's sleep onset and offset, dim light melatonin onset, and evaluate Horne Ostberg morningness eveningness questionnaire results. Sleep specialists may also conduct a polysomnography test to rule out other sleep disorders like narcolepsy. Age and family history of the patient is also taken into consideration. Additional methods of treatment, like timed melatonin administration or hypnotics have been proposed, but determining their safety and efficacy will require further research. Unlike other sleep disorders, ASPD does not necessarily disrupt normal functioning at work during the day and some patients may not complain of excessive daytime sleepiness. Social obligations may cause an individual to stay up later than their circadian rhythm requires, however, they will still wake up very early. If this cycle continues, it can lead to chronic sleep deprivation and other sleep disorders.
Эпидемиология
АСТБ орта және ересек жастағы адамдар арасында көбірек кездеседі. Орта жастағы ересектерде АСТБ-нің шамамен таралуы 1% құрайды және ерлер мен әйелдерге тең дәрежеде әсер етеді деп есептеледі. Бұл аурудың жоғары отбасылық бейімділігі бар, сондай-ақ ауруға шалдыққан адамдардың 40-50% туыстары арасында да осы ауру кездеседі. Екі түрлі генетикалық мутацияның анықталуы осы аурудың гетерогенді екенін көрсетеді. FASPS-қа байланысты қысқарған кезең белсенділіктің қысқаруына алып келеді, бұл ұйқының ертерек басталуына және аяқталуына себеп болады. Бұл FASPS-і бар адамдардың тәуліктік 24 сағаттық циклге бейімделу үшін ұйқыға бату және ояну уақытын күн сайын кешіктіруі керек екенін білдіреді. Демалыс күндері мен апта соңында, орташа адамның ұйқы фазасы жұмыс күніне қарағанда кешігіп қалғанда, FASPS-і бар адамдар ұйқы фазасының одан да ертерек ығысуын сезінеді. Ұйқының ерекше уақытынан басқа, FASPS пациенттері ұйқының қалыпты сапасы мен мөлшерін сезінеді. Жалпы АСТБ сияқты, бұл синдром да өзінен-өзі жағымсыз салдарға әкелмейді, бірақ әлеуметтік нормалар ұйқыны әлеуметтік қабылданатын уақытқа дейін кешіктіруге мәжбүрлеуі мүмкін, бұл әдеттегіден ертерек оянуға және ұйқының жетіспеуіне әкеледі. FASPS диагнозын ауруды тудыратын генетикалық мутацияларды анықтау арқылы генетикалық секвенирлеу арқылы растауға болады. Ұйқы мен ояну кестесін жоспарлау және жарық терапиясы ұйқы фазасын көбірек қалыпты уақытқа ығыстыруға көмектесуі мүмкін, бірақ FASPS-ті емдеу көбінесе тиімсіз болып келеді. Кешкі сағатта (19:00-21:00 аралығында) жарыққа ұшырау, жарыққа реакция қисығы көрсеткендей, кешігу аймағында.
ASPD is more common among middle and older adults. The estimated prevalence of ASPD is about 1% in middle age adults, and is believed to affect men and women equally. The disorder has a strong familial tendency, with 40 50% of affected individuals having relatives with ASPD. The identification of two different genetic mutations suggests that there is heterogeneity of this disorder. The shortened period associated with FASPS results in a shortened period of activity, causing earlier sleep onset and offset. This means that individuals with FASPS must delay their sleep onset and offset each day in order to entrain to the 24 hour day. On holidays and weekends, when the average person's sleep phase is delayed relative to their workday sleep phase, individuals with FASPS experience further advance in their sleep phase. Aside from the unusual timing of sleep, FASPS patients experience normal quality and quantity of sleep. Like general ASPD, this syndrome does not inherently cause negative impacts, however, sleep deprivation may be imposed by social norms causing individuals to delay sleep until a more socially acceptable time, causing them to losing sleep due to earlier than usual wakeup time. Diagnosis of FASPS can be confirmed through genetic sequencing analysis by locating genetic mutations known to cause the disorder. Treatment with sleep and wake scheduling and bright light therapy can be used to try to delay sleep phase to a more conventional time frame, however treatment of FASPS has proven largely unsuccessful. Bright light exposure in the evening (between 7:00 and 9:00), during the delay zone as indicated by the phase response curve to light,
2001 жылы Филис С. Зейдің зерттеу тобы ASPS-пен ауыратын қосымша отбасын фенотиптік тұрғыдан сипаттады. Бұл зерттеу ұйқы мен ояну үлгілерін, күндізгі қалауларды (Хорн-Остберг анкетасын пайдалана отырып) талдауды және зардап шеккен отбасының тегін құруды қамтыды. Белгілі ASPS критерийлеріне сәйкес, субъектінің ұйқы архитектурасын бағалау ұйқының озық болуының себебі циркадтық уақыттың өзгеруі екенін көрсетті, сыртқы (сырттан туындаған) ұйқы гомеостазының бұзылуы емес, ол ұйқыны реттеу механизмі болып табылады. Бұған қоса, анықталған отбасының әр буынында ASPS-і бар мүше болды; бұл үлгі Птачек тобының бұрынғы жұмысына сәйкес келеді және фенотиптің аутосомдық-доминантты тұқым қуалау жолымен бір ген ретінде бөлінетінін көрсетеді. 2001 жылы Птачек пен Ин Хуэй Фудың зерттеу топтары ұйқының озық фазасын бастан өткерген субъектілердің генетикалық талдауын жариялады, бұл FASPS мінез-құлқы фенотипін тудыруда PER2-нің CK1 байланыстыру аймағындағы мутацияға қатысты екенін көрсетті. FASPS - бұл белгілі негізгі сағат гендерін тікелей адамның циркадтық ұйқы бұзылыстарымен байланыстыратын алғашқы ауру. PER2 мутациясы ғана FASPS-тің себебі емес, қазіргі зерттеулер осы ауруға ықпал ететін жаңа мутацияларды анықтау үшін жағдайларды бағалауды жалғастыруда.
In 2001, the research group of Phyllis C. Zee phenotypically characterized an additional family affected with ASPS. This study involved an analysis of sleep/wake patterns, diurnal preferences (using a Horne Östberg questionnaire), and the construction of a pedigree for the affected family. Consistent with established ASPS criteria, the evaluation of subject sleep architecture indicated that the advanced sleep phase was due to an alteration of circadian timing rather than an exogenous (i. e. externally derived) disruption of sleep homeostasis, a mechanism of sleep regulation. Furthermore, the identified family was one in which an ASPS affected member was present in every generation; consistent with earlier work done by the Ptáček group, this pattern suggests that the phenotype segregates as a single gene with an autosomal dominant mode of inheritance. In 2001, the research groups of Ptáček and Ying Hui Fu published a genetic analysis of subjects experiencing the advanced sleep phase, implicating a mutation in the CK1 binding region of PER2 in producing the FASPS behavioral phenotype. FASPS is the first disorder to link known core clock genes directly with human circadian sleep disorders. As the PER2 mutation is not exclusively responsible for causing FASPS, current research has continued to evaluate cases in order to identify new mutations that contribute to the disorder.
Механизмдер (Per2 және CK1)
FASPS табылғаны туралы хабарлағаннан кейін екі жыл өткен соң, Птачек пен Фу тобы FASPS-пен ауыратын отбасы бойынша генетикалық тізбектеу талдауының нәтижелерін жариялады. Олар FASPS локусын 2q хромосомасына генетикалық картаға түсірді, онда адам геномының тізбектеуі одан аса дамымаған еді. Осылайша, олар критиктік интервалдағы барлық гендерді анықтап, олардың тізбегін анықтады. Солардың бірі – циркадтық ырғақты сақтауға жеткілікті сүтқоректілердің Period2 (Per2) гені. hPer2 генінің тізбегін анықтау ("h" – адам штаммын, ал Drosophila немесе егешқұйрық штаммын білдіреді) hPER2 ақуызының казеинкиназа I (CK1) байланысу доменінде серинді глицинге нүктелік мутацияны көрсетті, бұл in vitro жағдайында hPER2 гипофосфорилирлеуіне әкелді. Бұл сүтқоректілердегі TTFL-де CK1ɛ (CK1 отбасының бірегей мүшесі) атқаратын рөл туралы зерттеулермен сәйкес келеді және Per2 транскриптінің нақты аймақтарын қарастыратын қосымша зерттеулер жүргізілді. 2005 жылы Фу мен Птачек зертханалары PER2 фосфорилирлеу процесінде CK1ɛ-нің функционалдық дубликаты болып табылатын CKIδ-де FASPS-ты тудыратын мутация табылғанын хабарлады. А-дан G-ға қате мутация нәтижесінде ақуызда треонин аланинге алмастырылды. Бұл мутация PER2-нің дұрыс фосфорилирленуіне кедерілді. PER2 байланысу доменіндегі мутацияның және CKIδ-дегі мутацияның FASPS-қа себеп болатынына дәлел – бұл фенотиптің жабайы типтегі адамдарда жоқтығы, сондай-ақ in vitro жағдайындағы мутантты адамдардың циркадтық фенотипіндегі өзгерістер және барлық тексерілген бақылау тобынан осы мутациялардың табылмауы. Адам мутациясын алып жүруге гендік инженерия жасалған жеміс шыбындары мен егешқұйрықтары да циркадтық фенотиптерде бұзылыстарды көрсетті, бірақ мутантты шыбындардың циркадтық кезеңі ұзақ болса, мутантты егешқұйрықтардың кезеңі қысқа болды.
Two years after reporting the finding of FASPS, Ptáček's and Fu's groups published results of genetic sequencing analysis on a family with FASPS. They genetically mapped the FASPS locus to chromosome 2q where very little human genome sequencing was then available. Thus, they identified and sequenced all the genes in the critical interval. One of these was Period2 (Per2) which is a mammalian gene sufficient for the maintenance of circadian rhythms. Sequencing of the hPer2 gene ('h' denoting a human strain, as opposed to Drosophila or mouse strains) revealed a serine to glycine point mutation in the Casein Kinase I (CK1) binding domain of the hPER2 protein that resulted in hypophosphorylation of hPER2 in vitro. This is consistent with studies of the role of CK1ɛ (a unique member of the CK1 family) in the TTFL in mammals and more studies have been conducted looking at specific regions of the Per2 transcript. In 2005, Fu's and Ptáček's labs reported discovery of a mutation in CKIδ (a functionally redundant form of CK1ɛ in the phosphorylation process of PER2) also causing FASPS. An A to G missense mutation resulted in a threonine to alanine alteration in the protein. This mutation prevented the proper phosphorylation of PER2. The evidence for both a mutation in the binding domain of PER2 and a mutation in CKIδ as causes of FASPS is strengthened by the lack of the FASPS phenotype in wild type individuals and by the observed change in the circadian phenotype of these mutant individuals in vitro and an absence of said mutations in all tested control subjects. Fruit flies and mice engineered to carry the human mutation also demonstrated abnormal circadian phenotypes, although the mutant flies had a long circadian period while the mutant mice had a shorter period.