Ұйқы бұзылыстары мен олардың себептері

Кіріспе

Ұйқымен қатысты бұзылыс

Ұйқысыздық дербес немесе басқа бір мәселенің салдарынан туындауы мүмкін. Ұйқысыздыққа себеп болатын жағдайларға АДҚС (ADHD), психологиялық стресс, созылмалы ауырсыну, жүрек жеткіліксіздігі, гипертиреоз, қықырым, тыныс алуда қиындық тудыратын синдром, менопауза, белгілі бір дәрілер, кофеин, никотин және алкоголь сияқты заттар жатады. Басқа да тәуекел факторларына түнгі сменада жұмыс істеу және ұйқыдағы дем тоқтауы (апноэ) кіреді. Скринингті екі сұрақ арқылы жүргізуге болады: «Сіз ұйықтауда қиындық сезінесіз бе?» және «Сіз ұйықтауға батуда немесе ұйықтап қалуда қиындық тартасыз ба?» Ұйқы гигиенасы мен өмір салтын өзгерту ұйқысыздықты емдеудің әдеттегі алғашқы қадамы болып табылады. Ұйқы гигиенасына тұрақты ұйықтау уақыты, тыныш және қараңғы бөлме, күндіз күн сәулесіне ұшырау және жүйелі жаттығулар кіреді. Ұйықтатын дәрілер көмектесе алады, бірақ кейде олар жарақаттарға, деменцияға және тәуелділікке алып келуі мүмкін. Халықтың шамамен 6%-ы ұйқысыздықтан зардап шегеді, бұл басқа проблемалармен байланысты емес және бір айдан астам уақытқа созылады.

Ұйқының сапасы төмен

Ұйқы сапасының нашарлауы, мысалы, тынышсыз аяқ синдромы, ұйқыдағы демқұрылысы тоқтауы немесе ауыр депрессия салдарынан туындауы мүмкін. Ұйқы сапасының нашар екені, адамның 3-ші сатыға немесе қалпына келтіру қасиеттері бар дельта ұйқысына жете алмайтынымен сипатталады. Ауыр депрессия гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті без осінің жұмысындағы өзгерістерге алып келеді, бұл кортизолдың артық бөлінуіне себеп болады, ол ұйқы сапасының нашарлауына әкелуі мүмкін. Түндегі полиурия, яғни түнде шамадан тыс зәр шығару да ұйқы сапасының нашарлауына ықпал етуі мүмкін.

Субъективтілік

Ұйқысыздықтың кейбір жағдайлары дәстүрлі мағынадағы ұйқысыздық болып табылмайды, себебі ұйқы кезеңін қате түсінушілікке тап болған адамдар көбінесе қалыпты уақыт көлемінде ұйықтайды.

Генетика

Ұйқысыздықтың тұқым қуалаушылық көрсеткіштері ерлерде 38%-дан, әйелдерде 59%-ға дейін ауытқиды. Геномдық деңгейдегі ассоциация зерттеуі (GWAS) ұйқысыздық қаупіне әсер ететін 3 геномдық локусты және 7 генді анықтады, сондай-ақ ұйқысыздықтың жоғары полигендік екенін көрсетті. Атап айтқанда, MEIS1 гені ерлер мен әйелдер екеуінде де ұйқысыздықпен күшті оң байланысқа ие болды. Бұл зерттеу ұйқысыздықтың генетикалық архитектурасы психиатриялық аурулармен және метаболизмдік қасиеттермен күшті түрде үйлесетінін көрсетті. Эпигенетика ұйқыны реттеу және мидың стресске реакциясы процестерін бақылау арқылы ұйқысыздыққа да әсер етуі мүмкін, бұл мидың пластикалық қабілетіне де әсер етеді деп болжануда.

Алкогольдік әсері

Алкоголь көбінесе ұйқысыздықтан құтылудың бір жолы ретінде, ұйқыны шақыру үшін қолданылады. Дегенмен, ұйқыны шақыру мақсатымен алкоголь қолдану ұйқысыздықтың өзіне себеп болуы мүмкін. Алкогольді ұзақ мерзімді пайдалану NREM ұйқысының 3 және 4 кезеңдерінің азаюымен, сондай-ақ REM ұйқысының жоғалуымен және REM ұйқысының үзілуімен байланысты. Ұйқы кезеңдері арасында жиі ауысу, бас ауруынан, зәр шығару қажеттілігінен, дегидратациядан және шамадан тыс терлеуден ояну сияқты жағдайлар пайда болады. Глютамин деңгейінің қайта өрлеуі де маңызды рөл атқарады, себебі алкоголь ішімдік ішу кезінде ағзаның табиғи стимуляторы болып табылатын глютаминның әсерін тежейді. Адам ішімдік ішуді тоқтатқанда, организм жоғалтқан уақытты өтеуге тырысады, қажеттіліктен артық глютамин өндіреді. Глютамин деңгейінің артуы миды стимуляциялайды, ал адам ұйықтауға тырысады, бұл оның ұйқының ең терең деңгейлеріне жетуіне кедерілтіреді. Созымал алкогольді пайдалануды тоқтату да ауыр ұйқысыздыққа және жарқын түстерге әкелуі мүмкін. Қайта оралу кезінде REM ұйқысы әдетте кері реакцияның бір бөлігі ретінде күшейеді.

Бензодиазепинді әсер ету

Алкоголь сияқты, бензодиазепиндер, мысалы алпразолам, клоназепам, лоразепам және диазепам, көбінесе ұйқысыздықты қысқа мерзімде емдеу үшін қолданылады (тағайындалған және өздігінен емделген жағдайларда), бірақ ұзақ мерзімде ұйқыны нашарлатады. Бензодиазепиндер адамдарды ұйықтауға көмектеседі (яғни NREM 1 және 2 кезеңдеріндегі ұйқыны тежейді), бірақ ұйықтаған кезде бұл препараттар ұйқы архитектурасын бұзады: ұйқы ұзақтығын қысқартады, REM ұйқыға жететін уақытты кешіктіреді және терең, баяу толқынды ұйқыны азайтады (энергия мен көңіл-күйді жақсарту үшін ең тиімді ұйқы бөлігі).

Опиоидты әсер ету

Гидрокодон, оксикодон және морфин сияқты опиоидтық дәрілер, анальгетикалық қасиеттері мен ұйықтауға көмектесетін әсерлерінің арқасында, ауырсынумен байланысты ұйқысыздыққа емдеу үшін қолданылады. Опиоидтар ұйқыны үзуге және REM және 2-ші сатыдағы ұйқының ұзақтығын қысқартуға әкелуі мүмкін. Ауырсынуды басады және тыныштандырады, сондықтан опиоидтар ауырсынумен байланысты ұйқысыздықтан зардап шегетін және мұқият таңдалған науқастар үшін тиімді болуы мүмкін.

Диагностика

Медицинада ұйқысыздық Афина ұйқысыздық шкаласы арқылы жиі өлшенеді. Ол ұйқымен байланысты сегіз түрлі параметрлерді пайдалану арқылы өлшенеді, нәтижесінде жеке адамның ұйқы үлгісін бағалайтын жалпы шкала түзіледі. Ұйқы бұзылысын диагностикалау үшін білікті ұйқы маманымен кеңесу қажет, содан кейін тиісті шаралар қолданылады. Ұйқысыздықтың себебі болуы мүмкін басқа жағдайларды жоққа шығару үшін, науқастың анамнезі мен физикалық тексеру жүргізілуі керек. Барлық басқа жағдайлар ескерілгеннен кейін, толық ұйқы тарихы алынуы тиіс. Ұйқы тарихына ұйқы әдеттері, дәрі-дәрмектер (рецепт бойынша және рецептсіз), алкоголь тұтыну, никотин және кофеин қабылдау, бірге болатын аурулар және ұйқы ортасы кіруі керек. Ұйқы күнтізбенің көмегімен адамның ұйқы үлгісін қадағалауға болады. Күнтізбенің ішіне ұйықтауға жату уақыты, жалпы ұйқы уақыты, ұйықтауға кеткен уақыт, ояну саны, дәрі-дәрмек қолдану, ояну уақыты және таңертеңгілік сезімдер жазылуы керек. Ұйқысыздыққа шағымданатын жұмыскерлерге ұйқы бұзылысын анықтау үшін полисомнографияны реттеліп жасаудың қажеті жоқ. Бұл тест ұйқысыздықтан басқа симптомдары бар пациенттерге көрсетілуі мүмкін, оның ішінде ұйқы апноэсі, семіздік, мойынның қалыңдығы немесе ауыз-жұтқыншақтағы тіндік толып кетудің жоғары тәуекелі. Кейбір аурулары бар пациенттер, соның ішінде ұйқы фазасының кешігуі, көбінесе біріншілік ұйқысыздық деп дұрыс емес диагноз қойылады; егер адам ұйықтау және қалаған уақытта ояну қиын болса, бірақ ұйықтағаннан кейін қалыпты ұйқы үлгісі болса, циркадтық ритм бұзылысы болуы мүмкін. Көп жағдайда ұйқысыздық басқа аурумен, дәрі-дәрмектердің жанама әсерімен немесе психологиялық мәселемен бірге жүреді. Диагноз қойылған ұйқысыздықтың шамамен жартысы психиатриялық бұзылыстармен байланысты. Диагноз қою үшін себепті анықтау міндетті емес.

Менеджмент

Ұйқысыздықты емдеуді шешкенге дейін медициналық және психологиялық себептерді жоққа шығару ұсынылады. Когнитивті-мінездік терапия мұндай шаралар алынғаннан кейін, әдетте бірінші бағытты емдеу болып табылады. Ол созылмалы ұйқысыздыққа тиімді деп танылған. Дәрі-дәрмектер көбінесе ұйқысыздықтың қысқа мерзімді симптомдарын азайту үшін қолданылады, созылмалы ұйқысыздықты басқарудағы олардың рөлі әлі анық емес. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, көптеген ұйқысыздықтан зардап шегушілер жеткілікті ұйқы алмаған немесе ұйқысыздыққа қатысты ем алмаған.

Дәрілік емес

Дәрі-дәрмекке негізделмеген стратегиялар ұйқысыздыққа гипноздық дәрілермен салыстырылатын тиімділікке ие, және олардың әсері ұзаққа созылуы мүмкін. Гипноздық дәрі-дәрмектерді тек қысқа мерзімді қолдану ұсынылады, себебі қолдануды тоқтату кезінде тәуелділік, қайта оралу әсерлері немесе төзімділік пайда болуы мүмкін. Дәрі-дәрмекке негізделмеген стратегиялар ұйқысыздықтың жақсаруын ұзақ мерзімге қамтамасыз етеді және басқарудың бірінші және ұзақ мерзімді стратегиясы ретінде ұсынылады. Мінез-құлықты ұйқы медицинасы (BSM) ұйқысыздықпен фармакологиялық емес емдеулер арқылы күреседі. Созылмалы ұйқысыздықпен күресу үшін қолданылатын BSM стратегияларына ұйқы гигиенасына назар аудару, стимулдарды бақылау, мінез-құлықты түзетулер, ұйқыны шектеу терапиясы, парадоксалды ниет, пациентті біліммен қамтамасыз ету және релаксациялық терапия кіреді. Мысалдарға күнделік жүргізу, төсекке ояу өткізілетін уақытты шектеу, релаксация техникаларын орындау және тұрақты ұйқы кестесі мен ояну уақытын сақтау жатады. ЭЭГ биокері байланысы ұйқысыздықты емдеуде тиімділігін көрсетті, ұйқы ұзақтығы мен сапасын жақсартты. Өзін-өзі емдеу (өз бетінше жұмыс істеуге болатын психологиялық терапия ретінде анықталған) ұйқысыздықпен ауыратын ересектердің ұйқы сапасын шамалы немесе орташа деңгейде жақсарта алады. Стимулдарды бақылау терапиясы - бұл төсекке немесе жалпы ұйқыға байланысты жағымсыз реакцияны дамытқан пациенттерге арналған емдеу. Стимулдарды бақылау терапиясы ұйқы ортасын бақылау үшін қадамдар жасауды қамтиды, сондықтан оны кейде ұйқы гигиенасы тұжырымдамасымен айқындауға болады. Мұндай орталық өзгерістерге төсекке тек ұйықтау және жыныстық қатынас үшін, оқу немесе теледидар көру үшін емес, пайдалану; әр таңертең, демалыс күндері де, бір уақытта ояну; ұйқы сезімі болғанда және ұйқыға түсудің жоғары ықтималдығы болғанда ғана ұйықтауға жату; ұйықтағаннан кейін қысқа уақыт ішінде (әдетте ~20 минут) ұйықтамаса, төсектен шығып, басқа жерде әрекет ету; ұйықтауға тырысуға жұмсалатын субъективті күш-қуатты азайту; түнгі уақытта жарыққа ұшыраудан аулақ болу және күндізгі ұйқыны болдырмау кіреді. Стимулдарды бақылау терапиясының бір бөлігі - ұйқыны шектеу, бұл төсекте өткізілген уақытты нақты ұйықтаған уақытпен сәйкестендіруге бағытталған техника. Бұл техника қатаң ұйқы-ояну кестесін сақтауды, күнінің белгілі бір уақытында және белгілі бір уақыт ішінде ғана ұйықтауды қамтиды, бұл жеңіл ұйқы жетіспеушілігін тудырады. Толық емдеу әдетте 3 аптаға дейін созылады және орташа есеппен нақты ұйықтауға қабілетті ең аз уақытқа ұйықтауды қамтиды, содан кейін, егер мүмкін болса (яғни ұйқы тиімділігі жақсарса), осы уақытты (~15 минут) баяу арттыру (көршісіне ертерек жату арқылы), дене ішкі ұйқы сағатын қайта орнатуға тырысады. Жарық терапиясы ұйқысыздыққа тиімді болуы мүмкін. Парадоксалды ниет - бұл ұйқысыздықпен ауыратын адам түнде ұйықтауға тырысудың орнына, ояу болуға бар күшін салуы (яғни, ұйықтауға тырысуды тоқтатуы) білдіретін когнитивті қайта қалыптастыру техникасы. Бұл әдістің тиімділігін түсіндіретін бір теория - ұйықтамауға ерікті түрде тырысу арқылы, ұйықтау қажеттілігінен туындайтын орындаушылық алаңдаушылықты жеңілдетеді, себебі ұйқыға түсу пассивті әрекет болуы керек. Бұл техника ұйқыға деген күш-қуатты және орындаушылық алаңдаушылықты азайтады, сондай-ақ ұйқыға дайындалу кешігуінің субъективті бағалауын және ұйқы тапшылығын асыра бағалауды төмендетеді (көптеген ұйқысыз адамдарда кездесетін қасиет).

Non medication based strategies have comparable efficacy to hypnotic medication for insomnia and they may have longer lasting effects. Hypnotic medication is only recommended for short term use because dependence with rebound withdrawal effects upon discontinuation or tolerance can develop. Non medication based strategies provide long lasting improvements to insomnia and are recommended as a first line and long term strategy of management. Behavioral sleep medicine (BSM) tries to address insomnia with non pharmacological treatments. The BSM strategies used to address chronic insomnia include attention to sleep hygiene, stimulus control, behavioral interventions, sleep restriction therapy, paradoxical intention, patient education, and relaxation therapy. Some examples are keeping a journal, restricting the time spent awake in bed, practicing relaxation techniques, and maintaining a regular sleep schedule and a wake up time. EEG biofeedback has demonstrated effectiveness in the treatment of insomnia with improvements in duration as well as quality of sleep. Self help therapy (defined as a psychological therapy that can be worked through on one's own) may improve sleep quality for adults with insomnia to a small or moderate degree. Stimulus control therapy is a treatment for patients who have conditioned themselves to associate the bed, or sleep in general, with a negative response. As stimulus control therapy involves taking steps to control the sleep environment, it is sometimes referred interchangeably with the concept of sleep hygiene. Examples of such environmental modifications include using the bed for sleep and sex only, not for activities such as reading or watching television; waking up at the same time every morning, including on weekends; going to bed only when sleepy and when there is a high likelihood that sleep will occur; leaving the bed and beginning an activity in another location if sleep does not occur in a reasonably brief period of time after getting into bed (commonly ~20 min); reducing the subjective effort and energy expended trying to fall asleep; avoiding exposure to bright light during night time hours, and eliminating daytime naps. A component of stimulus control therapy is sleep restriction, a technique that aims to match the time spent in bed with actual time spent asleep. This technique involves maintaining a strict sleep wake schedule, sleeping only at certain times of the day and for specific amounts of time to induce mild sleep deprivation. Complete treatment usually lasts up to 3 weeks and involves making oneself sleep for only a minimum amount of time that they are actually capable of on average, and then, if capable (i. e. when sleep efficiency improves), slowly increasing this amount (~15 min) by going to bed earlier as the body attempts to reset its internal sleep clock. Bright light therapy may be effective for insomnia. Paradoxical intention is a cognitive reframing technique where the insomniac, instead of attempting to fall asleep at night, makes every effort to stay awake (i. e. essentially stops trying to fall asleep). One theory that may explain the effectiveness of this method is that by not voluntarily making oneself go to sleep, it relieves the performance anxiety that arises from the need or requirement to fall asleep, which is meant to be a passive act. This technique has been shown to reduce sleep effort and performance anxiety and also lower subjective assessment of sleep onset latency and overestimation of the sleep deficit (a quality found in many insomniacs).

Ұйқы гигиенасы

Ұйқы гигиенасы – жақсы ұйқыны қамтамасыз етуге қатысты барлық мінез-құлықтарды білдіретін жиі қолданылатын термин. Олар ұйқыға берік негіз қалыптастыратын және ұйқысыздықтың алдын алуға көмектесетін әдеттерді қамтиды. Дегенмен, ұйқы гигиенасының өзі созылмалы ұйқысыздықпен күресу үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Ұйқысыздықтың белгілерін азайту үшін жағымды ұйықтау ортасын жасау да пайдалы болуы мүмкін. Алайда, AASM жүргізген жүйелі шолу нәтижесінде, дәрігерлер ұйқысыздық үшін ұйқы гигиенасын жазып беруден аулақ болуы керек екені анықталды, себебі оның тиімділігі дәлелденбеген және тиімді емдеуді кешіктіруі мүмкін. Оның орнына, КБТ (когнитивтік-мінездік терапия) сияқты тиімді емдеулерге басымдық беру ұсынылады. Бұл терапияда пациенттерге жақсартылған ұйқы әдеттері үйретіледі және ұйқы туралы бұрыс түсініктерден арылуға көмектеседі. Түзетуге болатын жалған пікірлер мен күтулер:
* Нақты емес ұйқы үміттері.
* Ұйқысыздықтың себептері туралы қате түсініктер.
* Ұйқысыздықтың салдарының шамадан тыс бағалануы.
* Ұйқы процесін бақылау арқылы жақсы ұйықтауға ұзақ уақыт бойы тырысқаннан кейін туындайтын орындау қорқынышы.
* Көптеген зерттеулерде ұйқысыздықты емдеу үшін когнитивтік-мінездік терапияны стимулдарды бақылау және релаксациялық терапия сияқты емдеулермен үйлестірудің оң нәтижелері көрсетілген. Гипноздық препараттар ұйқысыздықтың қысқа мерзімді емдеуінде тиімді, бірақ олардың әсері уақыт өте келе төзімділікке байланысты азаяды. КБТ-нің әсері терапия тоқтатылғаннан кейін де ұзаққа созылады және ұйқысыздықты емдеуде тұрақты нәтижелер береді. КБТ-мен бірге гипноздық препараттарды қолдану ұйқысыздыққа қосымша пайда әкелмейді. КБТ курсының ұзақ мерзімді пайдасы фармакологиялық гипноздық препараттарға қарағанда жоғары. Тіпті қысқа мерзімді кезеңде золпидем сияқты қысқа мерзімді гипноздық препараттармен салыстырғанда, КБТ I айтарлықтай артықшылықты көрсетеді. Осылайша, КБТ I ұйқысыздыққа қарсы бірінші қадам ретінде ұсынылады. КБТ I емдеудің негізгі түрлері: стимулдарды бақылау терапиясы, ұйқыны шектеу, ұйқы гигиенасы, ұйықтау ортасын жақсарту, релаксациялық жаттығулар, парадоксалды ниет және биокері байланыс. КБТ ұйқысыздыққа қарсы ең қабылданған емдеу түрі болып табылады, себебі оның белгілі қолайсыз әсерлері жоқ, ал ұйқысыздықтың белгілерін жеңілдету үшін қолданылатын дәрі-дәрмектердің кері әсерлері бар екені дәлелденген. Дегенмен, КБТ-ның бір кемшілігі – оған көп уақыт және жігер жұмсау қажет болуы мүмкін.

Sleep hygiene is a common term for all of the behaviors which relate to the promotion of good sleep. They include habits which provide a good foundation for sleep and help to prevent insomnia. However, sleep hygiene alone may not be adequate to address chronic insomnia. The creation of a positive sleep environment may also be helpful in reducing the symptoms of insomnia. On the other hand, a systematic review by the AASM concluded that clinicians should not prescribe sleep hygiene for insomnia due to the evidence of absence of its efficacy and potential delaying of adequate treatment, recommending instead that effective therapies such as CBT i should be preferred. In this therapy, patients are taught improved sleep habits and relieved of counter productive assumptions about sleep. Common misconceptions and expectations that can be modified include:
Unrealistic sleep expectations. Misconceptions about insomnia causes. Amplifying the consequences of insomnia. Performance anxiety after trying for so long to have a good night's sleep by controlling the sleep process. Numerous studies have reported positive outcomes of combining cognitive behavioral therapy for insomnia treatment with treatments such as stimulus control and the relaxation therapies. Hypnotic medications are equally effective in the short term treatment of insomnia, but their effects wear off over time due to tolerance. The effects of CBT I have sustained and lasting effects on treating insomnia long after therapy has been discontinued. The addition of hypnotic medications with CBT I adds no benefit in insomnia. The long lasting benefits of a course of CBT I shows superiority over pharmacological hypnotic drugs. Even in the short term when compared to short term hypnotic medication such as zolpidem, CBT I still shows significant superiority. Thus CBT I is recommended as a first line treatment for insomnia. Common forms of CBT I treatments include stimulus control therapy, sleep restriction, sleep hygiene, improved sleeping environments, relaxation training, paradoxical intention, and biofeedback. CBT is the well accepted form of therapy for insomnia since it has no known adverse effects, whereas taking medications to alleviate insomnia symptoms have been shown to have adverse side effects. Nevertheless, the downside of CBT is that it may take a lot of time and motivation.

Қабылдау және міндет терапиясы

Ұйқысыздықты емдеудің баламалы тәсілдері ретінде қабылдау және міндеттеме терапиясы (ACT) мен метатаным негіздеріне құрылған емдеулер пайда болды. ACT, мінез-құлық өзгерістері ұйқысыздықтан зардап шегушілерге жақсы ұйықтауға көмектеседі деген пікірді жоққа шығарады, себебі олар "ұйықтауға тырысу" – жүйке жүйесін оятып, гиперқозғыштыққа алып келетін және "күресті" күшейтетін әрекеттерді қажет етеді. ACT тәсілі ұйқысыздықпен байланысты жағымсыз сезімдерді қабылдау, уақыт өте келе ұйықтау үшін қажетті жағдайларды жасауға мүмкіндік береді деп санайды. Бұл тәсілдің маңызды бөлігі – саналылық жаттығулары, бірақ олар ұйықтау үшін жасалмайды (өзі ұйықтауға ұмтылудан аулақ болу керек), ал жүйке жүйесін тыныштандырып, ұйықтауға жағдай жасайтын ішкі ортаны құруға бағытталған ұзақ мерзімді шара ретінде қарастырылады. CBT-i және ACT арасындағы басты айырмашылық – төсекке жатқанда ояу өткізілетін уақытқа қатысты әртүрлі көзқарас. CBT-i жақтастары төсекке жатқанда ояу уақытты азайтуды ұсынады, өйткені бұл төсек пен ояулық арасындағы когнитивтік байланысты нығайтады. ACT тәсілі төсекке жатпау ұйқыға деген қысымды күшейтетінін және жүйке жүйесін одан әрі оятуы мүмкін деп ұсынады.

Интернет-қатысулар

ТДК-ның терапиялық тиімділігі мен дәлелденген табысына қарамастан, емнің қолжетімділігі білікті мамандардың жетіспеушілігі, санатты мамандардың географиялық таралуының нашарлығы және құнымен айтарлықтай шектеледі. Бұл кедергілерді еңсерудің бір жолы – интернет арқылы ем беру, осы тиімді араласуды қолжетімдірек және арзан ету. Интернет қазірдің өзінде денсаулық сақтау және медициналық ақпараттың маңызды көзіне айналды. Денсаулық сақтау веб-сайттарының көп бөлігі жалпы ақпарат ұсынса да, интернет-араласуды әзірлеу және бағалау туралы ғылыми әдебиеттер көбейіп келеді. Бұл онлайн-бағдарламалар көбінесе мінез-құлқына негізделген емдеулер болып табылады, олар операциялық жағдайға келтіріліп, интернет арқылы жеткізілу үшін өзгертілген. Олар әдетте жоғары құрылымдалған, автоматтандырылған немесе адаммен қолдау көрсетілетін, тиімді бетпе-бет емдеуге негізделген, пайдаланушыға жекелендірілген, интерактивті, графика, анимация, аудио және мүмкін бейне арқылы күшейтілген, сондай-ақ бақылау және кері байланыс беруге бағытталған.

Дәрі-дәрмектер

Ұйқысыздықтан зардап шегетін көптеген адамдар ұйқы таблеткаларын және басқа да тыныштандыратын дәрілерді қолданады. Кейбір елдерде 95%-дан астам жағдайларда дәрілер тағайындалады. Дегенмен, бұл емнің екінші қадамы болып табылады. 2019 жылы АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы эссопиклон, зелеплон және зольпидем препараттарына ескертулер енгізу қажеттігін мәлімдеді, себебі ұйықтаған кездегі бұрыс мінез-құлықтан, соның ішінде ұйықта жүру немесе ұйықтап көлік жүргізу салдарынан туындайтын ауыр жарақаттарға қатысты алаңдаушылықтар болды. Рецепт бойынша ұйқыға көмектесетін дәрілерді қолдану көрсеткіші жас өскен сайын артады. 2005–2010 жылдар аралығында АҚШ-тағы 20 және одан жоғары жастағы ересектердің шамамен 4%-ы соңғы 30 күн ішінде рецепт бойынша ұйқыға көмектесетін дәрілер қабылдағанын хабарлады. Ең жас топта (20–39 жас аралығындағылар) қолдану деңгейі шамамен 2% болды, 50–59 жас аралығындағылар арасында 6%-ға дейін өсті, ал 80 жастан асқандар арасында 7%-ға жетті. Ересек әйелдердің (5%) ұйқыға көмектесетін дәрілерді қолдануы ересек еркектерге (3%) қарағанда жоғары болды. Испандық емес ақ нәсілді ересектер ұйқыға көмектесетін дәрілерді жиірек қолданды (5%), испандық емес қара нәсілді (3%) және мексикалық америкалықтарға (2%) қарағанда. Испандық емес қара нәсілді ересектер мен мексикалық америкалық ересектер арасында рецепт бойынша ұйқыға көмектесетін дәрілерді қолдануда ешқандай айырмашылық байқалған жоқ.

Антигистаминдік заттар

Рецепт бойынша берілетін дәрілерді қабылдаудың орнына, кейбір деректер қысқа мерзімді көмек іздейтін орташа адам дифенгидрамин немесе доксиламин сияқты рецептсіз антигистаминдер қабылдау арқылы жеңілдеу таба алатынын көрсетеді. Дифенгидрамин мен доксиламин рецептсіз ұйқыға көмектесетін препараттерде кеңінен қолданылады. Олар қазіргі уақытта Еуропаның көп бөлігінде, Канадада, Австралияда және АҚШ-та ең тиімді рецептсіз ұйқы аударушы препараттар болып табылады, кем дегенде осы елдерде, және кейбір рецепт бойынша берілетін ұйқы гипнотиктерінен де күштірек әсер етеді. Ұйқы үшін антигистаминдердің тиімділігі уақыт өте келе төмендеуі мүмкін, сондай-ақ бұл препараттардың антихолинергиялық қосымша әсерлері (мысалы, ауыздың құрғауы) де кемшілік болуы мүмкін. Бұл препараттарға тәуелділік қалыптаспаса да, олар тәуелділікке алып келуі және қолдануды күрт тоқтату кезінде кері реакцияларға себеп болуы мүмкін. Дегенмен, ұйқысыздыққа дененің тыныштық таппауынан туындаған синдромнан зардап шегетін адамдар антигистаминдерді қабылдағанда симптомдары нашарлауы мүмкін.

Антидепрессанттар

Ұйқысыздық депрессияның жиі кездесетін белгісі, бірақ антидепрессанттар депрессиямен байланысты болсын болмасын, ұйқы проблемаларын емдеуде тиімді. Барлық антидепрессанттар ұйқыны реттеуге көмектеседі, алайда кейбір антидепрессанттар, мысалы, амитриптилин, доксепин, миртазапин, тразодон және тримипрамин, бірден ұйқыны келтіретін әсерге ие және ұйқысыздықты емдеу үшін тағайындалады. 2020 жылдардың басында Тразодон АҚШ-та ұйқыға арналған ең көп тағайындалған дәрі болды, тіпті ол ұйқыға көрсетілмегеніне қарамастан. Амитриптилин, доксепин және тримипраминнің құрамында антигистаминдік, антихолинергиялық, антиадренергиялық және антисеротонергиялық қасиеттер бар, олар олардың емдік әсеріне де, жанама әсерлеріне де ықпал етеді. Миртазапиннің әсері негізінен антигистаминдік және антисеротонергиялық, ал тразодонның әсері негізінен антиадренергиялық және антисеротонергиялық болып табылады. Миртазапин ұйқыға кететін уақытты қысқартады (яғни, ұйқыға дайындалуға кететін уақытты), ұйқының сапасын жақсартады және депрессия мен ұйқысыздықтан зардап шегетін адамдарда ұйқының жалпы ұзақтығын арттырады. Агомелатин – күндізгі ұйқышаңдық тудырмайтын, ұйқыны жақсарту қасиеттері бар мелатонергиялық антидепрессант, ол Еуропалық Одақта және Австралияда ұйқы бұзылыстарына қарамастан, депрессияны емдеу үшін бекітілген. АҚШ-та жүргізілген сынақтардан кейін, Novartis 2011 жылдың қазан айында оны әзірлеуді тоқтатты, бұл құқықтарды еуропалық Servier фармацевтикалық компаниясынан сатып алған болатын. 2018 жылғы Кохрейн шолуында антидепрессанттарды ұйқысыздыққа қарсы қолданудың қауіпсіздігі анық емес екені және ұзақ мерзімді қолдануды қолдайтын деректер жоқ екені анықталды.

Бензодиазепиндер

Ұйқысыздыққа қарсы ең көп қолданылатын гипноздық дәрілер – бензодиазепиндер. Бензодиазепиндер ұйқысыздыққа қарсы антидепрессанттардан айтарлықтай жақсырақ емес. Ұйқысыздыққа қарсы гипноздық дәрі-дәрмектерді ұзақ уақыт қолданған адамдар, дәрі-дәрмек қабылдамаған ұйқысыздардан гөрі жақсы ұйықтамайды. Шындығында, гипноздық дәрілерді тұрақты қолданушылар, гипноздық дәрілерді қабылдамайтын ұйқысыздарға қарағанда түні бойы жиі оянады. Көптеген мамандар бұл дәрілердің жеке адамға және қоғамдық денсаулыққа қанағаттандырылмаған тәуекел тудыратынын және ұзақ мерзімді тиімділігін дәлелдейтін деректердің жоқтығын айтады. Гипноздық препараттарды мүмкіндігінше, әсіресе қарт адамдарға, ең төмен тиімді дозада бірнеше күн ғана тағайындаған жөн. 1993 жыл мен 2010 жыл аралығында АҚШ-та ұйқы бұзылысы бар адамдарға бензодиазепиндерді тағайындау көрсеткіші 24%-дан 11%-ға дейін төмендеді, бұл бензодиазепин емес препараттардың алғаш рет қолданылуымен сәйкес келді. Бензодиазепин және бензодиазепин емес гипнотикалық дәрі-дәрмектердің де күндізгі шаршау, автокөлік апаттары және басқа да жазатайым оқиғалар, танымдық қабілеттердің төмендеуі, құлаулар мен сүйек сынулар сияқты бірқатар жанама әсерлері бар. Қарт адамдар бұл жанама әсерлерге көбірек сезімтал. Кейбір бензодиазепиндер ұйқыны ұзақ мерзімге сақтауда тиімділігін көрсеткенімен, ұзақ мерзімде бензодиазепиндер төзімділікке, физикалық тәуелділікке, бензодиазепин тоқтату синдромына және ұйқының нашарлауына әкелуі мүмкін, әсіресе ұзақ уақыт бойы тұрақты қолданған жағдайда. Бензодиазепиндер ессіздікке түсіргенімен, шын мәнінде ұйқыны нашарлатады, себебі алкоголь сияқты, терең ұйқыға кететін уақытты азайта отырып, жеңіл ұйқыға ықпал етеді. Тағы бір мәселе – ұйқысыздыққа қарсы қысқа әрекетті ұйқы құралдарын үнемі қолданған кезде күндізгі алаңдаушылық пайда болуы мүмкін. Бензодиазепиннің ұйқысыздыққа қарсы басқа емдеулерге қарағанда артықшылығы бар екенін көрсететін аз деректер бар және зиянды әсерлерінің көптігіне қарамастан, рецепттер санының өсуі жалғасып келеді. Бұл олардың тәуелділік тудыратын қасиеттеріне, дұрыс қолданбауға және олардың жылдам әрекеті, төзімділік және тоқтату синдромы арқасында ұйқысыздарды көмектеседі деп ойлауға мүмкіндік беретін "алдау" әсеріне байланысты болуы мүмкін. Көптеген мамандар ұйқысыздыққа қарсы бензодиазепиндерді ұзақ мерзімге қолданудың көптеген жағдайларда орынсыз екенін және бензодиазепиндерді ұзақ мерзімге қолданумен байланысты жағымсыз әсерлерге байланысты оларды бірте-бірте тоқтатудың көбінесе пайдалы екенін және мүмкін болған жағдайда ұсынылатынын мойындайды. Барлық бензодиазепиндер GABAA рецепторына іріктелмеген түрде байланысады. Бензодиазепин емес препараттарды тағайындау көрсеткіші 1992 жылы АҚШ нарығына алғашқы рет енгізілгеннен бері, 1993 жылы ұйқы бұзылысы бар адамдар арасында 2,3%-дан 2010 жылы 13,7%-ға дейін өсті. Олар мидағы сергектікті ынталандыратын сигналдарды тоқтатуға бағытталған, сондықтан ұйқысыздықты тәуелділік тудырмай емдеуге болады деп есептеледі. Нарықта үш дуальді орексин рецепторын (DORA) блоктаушы препарат бар: Belsomra (Merck), Dayvigo (Eisai) және Quviviq (Idorsia). Алайда, антипсихотиктерді осы мақсатта қолдану ұсынылмайды, себебі тиімділігін көрсететін деректер жеткіліксіз және жағымсыз әсерлердің қаупі жоғары. 2022 жылы ересектердегі ұйқысыздыққа арналған дәрі-дәрмектерді жүйелі түрде қарау және желілік мета-талдау кветиапиннің ұйқысыздыққа қатысты қысқа мерзімді пайдасы жоқ екенін көрсетті. Дислипидемия және нейтропения сияқты кейбір ауыр жағымсыз әсерлер, төмен дозаларда қолданғанда да пайда болуы мүмкін. Төмен дозалардағы қауіптер туралы алаңдаушылықты Данияда жүргізілген бақылау зерттеулері растады, олар кветиапиннің төмен дозасын қолдану (таблетка күші 50 мг-дан жоғары рецепттерді есептемегенде) Z препараттарын қолдануға қарағанда жүрек-қан тамырлары оқиғаларының қаупі жоғары екенін көрсетті, ал қауіптің көп бөлігі жүрек-қан тамырлары ауруынан болатын өліммен байланысты. Сол топтағы зертханалық зерттеулердің жарияланбаған деректері метаболикалық жағымсыз әсерлердің дозаға тәуелділігінің жоқтығын растады, себебі кветиапиннің төмен дозасын жаңадан қолдану бір жылдық бақылаудан кейін ашқарақтағы триглицеридтердің деңгейінің жоғарылау қаупімен байланысты болды. Жанама әсерлерге қатысты алаңдаушылық қарт адамдарда одан да жоғары.

The most commonly used class of hypnotics for insomnia are the benzodiazepines. Benzodiazepines are not significantly better for insomnia than antidepressants. Chronic users of hypnotic medications for insomnia do not have better sleep than chronic insomniacs not taking medications. In fact, chronic users of hypnotic medications have more regular night time awakenings than insomniacs not taking hypnotic medications. Many have concluded that these drugs cause an unjustifiable risk to the individual and to public health and lack evidence of long term effectiveness. It is preferred that hypnotics be prescribed for only a few days at the lowest effective dose and avoided altogether wherever possible, especially in the elderly. Between 1993 and 2010, the prescribing of benzodiazepines to individuals with sleep disorders has decreased from 24% to 11% in the US, coinciding with the first release of nonbenzodiazepines. The benzodiazepine and nonbenzodiazepine hypnotic medications also have a number of side effects such as day time fatigue, motor vehicle crashes and other accidents, cognitive impairments, and falls and fractures. Elderly people are more sensitive to these side effects. Some benzodiazepines have demonstrated effectiveness in sleep maintenance in the short term but in the longer term benzodiazepines can lead to tolerance, physical dependence, benzodiazepine withdrawal syndrome upon discontinuation, and long term worsening of sleep, especially after consistent usage over long periods of time. Benzodiazepines, while inducing unconsciousness, actually worsen sleep as – like alcohol – they promote light sleep while decreasing time spent in deep sleep. A further problem is, with regular use of short acting sleep aids for insomnia, daytime rebound anxiety can emerge. Although there is little evidence for benefit of benzodiazepines in insomnia compared to other treatments and evidence of major harm, prescriptions have continued to increase. This is likely due to their addictive nature, both due to misuse and because – through their rapid action, tolerance and withdrawal they can "trick" insomniacs into thinking they are helping with sleep. There is a general awareness that long term use of benzodiazepines for insomnia in most people is inappropriate and that a gradual withdrawal is usually beneficial due to the adverse effects associated with the long term use of benzodiazepines and is recommended whenever possible. Benzodiazepines all bind unselectively to the GABAA receptor. Prescribing of nonbenzodiazepines has seen a general increase since their initial release on the US market in 1992, from 2.3% in 1993 among individuals with sleep disorders to 13.7% in 2010. They are oriented towards blocking signals in the brain that stimulate wakefulness, therefore claiming to address insomnia without creating dependence. There are three dual orexin receptor (DORA) drugs on the market: Belsomra (Merck), Dayvigo (Eisai) and Quviviq (Idorsia). However, while common, use of antipsychotics for this indication is not recommended as the evidence does not demonstrate a benefit, and the risk of adverse effects are significant. A major 2022 systematic review and network meta analysis of medications for insomnia in adults found that quetiapine did not demonstrate any short term benefits for insomnia. Some of the more serious adverse effects may also occur at the low doses used, such as dyslipidemia and neutropenia. Such concerns of risks at low doses are supported by Danish observational studies that showed an association of use of low dose quetiapine (excluding prescriptions filled for tablet strengths >50 mg) with an increased risk of major cardiovascular events as compared to use of Z drugs, with most of the risk being driven by cardiovascular death. Laboratory data from an unpublished analysis of the same cohort also support the lack of dose dependency of metabolic side effects, as new use of low dose quetiapine was associated with a risk of increased fasting triglycerides at one year follow up. Concerns regarding side effects are greater in the elderly.

Басқа седативтер

Габапентин және прегабалин сияқты габапентиноидтар ұйқыға көмектеседі, бірақ ұйқысыздықты емдеу үшін кеңінен қолданылмайды. Габапентин алкогольмен байланысты ұйқысыздыққа көмектеспейді. Барбитураттар бұрын қолданылғанмен, тәуелділік және басқа да қосалқы әсерлер қаупі болғандықтан ұйқысыздыққа қазір ұсынылмайды.

Салыстырмалы тиімділік

Ұйқысыздықты емдеуге арналған дәрілердің әсер ету деңгейі кең ауқымды. Дегенмен, олардың тиімді және қауіпсіз екенін көрсететін сапалы дәлелдер жоқ. Акупунктураның ұйқысыздықты емдеуде пайдалы екендігі де әлі анықталған жоқ.

Болжам

АҚШ-та 1,1 миллион тұрғын арасында жүргізілген зерттеуде, түнде шамамен 7 сағат ұйықтаған адамдардың өлім-жітім көрсеткіші ең төмен болса, 6 сағаттан аз немесе 8 сағаттан көп ұйықтағандардың өлім-жітім көрсеткіші жоғары екені анықталды. Ауыр ұйқысыздық – әйелдерде 3,5 сағаттан, ал ерлерде 4,5 сағаттан аз ұйықтау – өлім-жітімнің 15%-ға артуымен байланысты, ал түнде 8,5 сағат немесе одан да көп ұйықтау өлім-жітімнің 15%-ға жоғарылауымен байланысты.

Эпидемиология

Ересектердің 10%-дан 30%-ға дейін кез келген сәтте ұйқысыздықтан зардап шегеді, ал адамдардың жартысына жуығы белгілі бір жылы ұйқысыздыққа шалдығады, осылайша бұл ең көп кездесетін ұйқы бұзылысы болып табылады. Адамдардың шамамен 6%-ы ұйқысыздықтан зардап шегеді, бұл басқа мәселелерге байланысты емес және бір айдан астам уақытқа созылады. Университет студенттерінің арасында ұйқысыздық деңгейі жалпы халықтан жоғары екені анықталды.

Қоғам және мәдениет

Ұйқысыздық сөзі "ұйықтамай" деген мағына беретін латын тіліндегі "in" + "somnus" сөздерінен және жақшарған жұрнақтан ("-ia") құралған. Халықтық баспасөзде Тай Нгок және Аль Херпин сияқты ешқашан ұйықтамайтындай адамдар туралы әңгімелер жарияланды. Хорн "әркім ұйықтайды және оған мұқтаж" деп жазады, және көбінесе бұл рас сияқты көрінеді. Дегенмен, ол замандас әңгімелерінен 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысында шайқасқан Пол Керн атылып, 1955 жылы қайтыс болғанға дейін "ешқашан қайта ұйықтамаған" жағдайды да келтіреді. Керн – мүлдем жеке, бірегей жағдай болып көрінеді.