Кіріспе
Уақыт белдеулері арқылы саяхаттаған кезде пайда болатын физиологиялық жағдай – jet lag синдромы, немесе десинхроноз – адамның циркадтық ырғағы орналасқан уақыт белдеуімен сәйкес келмейтін уақытша физиологиялық жағдай. Бұл бірнеше уақыт белдеуін (шығыстан батысқа немесе батыстан шығысқа) жылдам түрде басып өтудің әдеттегі салдары. Мысалы, Нью-Йорктан Лондонға, яғни батыстан шығысқа қарай саяхаттаған адам жергілікті уақыттан бес сағат ертерек сезінеді, ал Лондоннан Нью-Йоркқа, яғни шығыстан батысқа қарай саяхаттаған адам жергілікті уақыттан бес сағат кешіккендей сезінеді. Шығыстан батысқа қарай саяхаттағандағы фазалық өзгеріс циркадтық циклдің фазалық кідірісі деп аталады, ал батыстан шығысқа қарай саяхаттағанда – циклдің фазалық алға жылжуы. Көптеген саяхатшылар үшін шығысқа қарай саяхаттағанда уақыт белдеуіне бейімделу қиынға соғады. Бұрын jet lag циркадтық ырғақтың ұйқы бұзылысы ретінде жіктеліп келген. Саяхатшының жаңа уақыт белдеуіне толыққандай бейімделуіне бірнеше күн уақыт қажет болуы мүмкін; циркадтық ырғақты қайта қалыпқа келтіру үшін әр басып өткен уақыт белдеуіне орташа есеппен бір күн керек. Jet lag әсіресе ұшқыштар, ұшақ экипажы және жиі саяхаттайтын адамдар үшін маңызды мәселе. Әуе компаниялары ұшқыштардың шаршауын болдырмау үшін jet lag-қа қарсы күреске бағытталған ережелерді енгізген. «Jet lag» термині жолаушылар ұшақтарының пайда болуына дейін, алыс және жылдам саяхаттау мүмкін болмағандықтан, бұл жағдай сирек кездесетін еді.
the syndrome
Jet lag, or desynchronosis, is a temporary physiological condition that occurs when a person's circadian rhythm is out of sync with the time zone they are in, and is a typical result from travelling rapidly across multiple time zones (east–west or west–east). For example, someone travelling from New York to London, i. e. from west to east, feels as if the time were five hours earlier than local time, and someone travelling from London to New York, i. e. from east to west, feels as if the time were five hours later than local time. The phase shift when travelling from east to west is referred to as phase delay of the circadian cycle, whereas going west to east is phase advance of the cycle. Most travellers find that it is harder to adjust time zones when travelling east. Jet lag was previously classified as a circadian rhythm sleep disorder. The condition may last several days before a traveller becomes fully adjusted to a new time zone; it takes on average one day per time zone crossed to reach circadian reentrainment. Jet lag is especially an issue for airline pilots, aircraft crew, and frequent travellers. Airlines have regulations aimed at combating pilot fatigue caused by jet lag. The term jet lag is used because before the arrival of passenger jet aircraft, it was uncommon to travel far and fast enough to cause the condition.
Ашылу
1969 жылы Федералды авиация басқармасы жүргізген зерттеуге сәйкес, авиатор Уайли Пост 1931 жылы жарық көрген "Сегіз күнде әлемді аралап шығу" атты кітабында уақыт белдеулерінен өтудің әсері туралы алғаш айтқан.
Белгілері мен симптомдары
Уақыт белдеуінің өзгеруіне, күннің уақытына және жеке ерекшеліктерге байланысты, уақыт ауытқуының белгілері әртүрлі болуы мүмкін. Ұйқының бұзылуы орын алады, соның ішінде келгеннен кейін ұйқының нашарлауы немесе ұйқының бұзылуы, мысалы, ұйықтау қиындығы (шығысқа ұшқанда), ерте ояну (батысқа ұшқанда) және ұйықтауды жалғастырудағы қиындықтар. Когнитивтік әсерлерге ақыл-ой жұмысының нашарлауы және концентрацияның төмендеуі; бас айну, жүрек ауру, ұйқысыздық, шатасу, алаңдаушылық, шаршаудың күшеюі, бас ауруы және тітіркену; сондай-ақ ас қорытумен байланысты проблемалар, оның ішінде асқазанның бұзылуы, ішек қозғалысының жиілігі мен консистенциясының өзгеруі және тәбеттің төмендеуі жатады. Бұл белгілердің себебі, баратын жердің күндіз-түндік циклымен үйлеспейтін циркадтық ырғақ және ішкі синхрондылықтың бұзылуы болуы мүмкін. Уақыт ауытқуын қарапайым аналогты шкалалармен өлшеуге болады, бірақ зерттеулер көрсеткендей, бұл шкалалар уақыт ауытқуымен байланысты барлық проблемаларды бағалау үшін жеткіліксіз. Ливерпульдің уақыт ауытқуы сауалнамасы күннің әртүрлі уақыттарында уақыт ауытқуының барлық белгілерін өлшеу үшін жасалған және спортшылардағы уақыт ауытқуын бағау үшін қолданылады. Уақыт ауытқуы үш немесе одан да көп уақыт белдеуінің өзгеруінен пайда болуы мүмкін, бірақ кейбір адамдарға бір уақыт белдеуінің өзгеруі немесе жазғы уақытқа бір сағаттық ауысу да әсер етуі мүмкін.
Жол шаршауы
Саяхат шаршауы – бұл күнделікті әдеттердің бұзылуынан, қозғалуға мүмкіндік аз болған тар кеңістікте уақыт өткізуден, оттегінің жетіспеуінен және құрғақ ауа мен шектеулі тамақ-судан туындаған дегидратациядан болатын жалпы шаршау, бағдардың шатысуы және бас ауруы. Бұл міндетті түрде циркадтық ритмдердің өзгеруін білдірмейді, ол ұшақ сапарынан туындайтын уақыт белдеуінің өзгеруіне (джетлаг) әкеледі. Саяхат шаршауы уақыт белдеулерін кесіп өтусіз де пайда болуы мүмкін, көбінесе бір күннен кейін және жақсы ұйқыдан соң жоғалады. Бұл жағдай ауысымдық жұмыс істеу және циркадтық ритмдердің бұзылуынан туындайтын мәселелерге ұқсас. Бірнеше уақыт белдеуінен саяхаттағанда адамның дене сағаты (циркадтық ритм) баратын жердің уақытына сәйкес келмейді, себебі ол күндізгі және түнгі уақытты әдеттегідей сезінбейді. Денедегі табиғи цикл бұзылады, өйткені тамақтану, ұйықтау, гормондардың реттелуі, дене температурасының өзгеруі және басқа да функциялар үшін қажетті уақыт ортамен сәйкес келмейді, кейде бір-бірімен де үйлесімсіздік тудырады. Дене осы ритмдерді дереу қайта орната алмаса, джетлаг пайда болады. Дене жаңа ритмге бейімделу жылдамдығы жеке адамға және саяхат бағытына байланысты; кейбіреулерге жаңа уақыт белдеуіне бейімделу үшін бірнеше күн қажет болуы мүмкін, ал басқалары аз қиындыққа ұшырайды. Халықаралық дата сызығын кесіп өту джетлагқа тікелей әсер етпейді, себебі джетлагты есептеу үшін негізгі өлшем – кесілген уақыт белдеулерінің саны, ең көп айырмашылық плюс немесе минус 12 сағатты құрайды. Егер екі орналасқан жер арасындағы абсолюттік уақыт айырмашылығы 12 сағаттан асса, онда одан 24 сағатты азайту немесе қосу керек. Мысалы, UTC+14 уақыт белдеуі UTC-10 уақыт белдеуімен бір уақытта болады, бірақ біріншісі екіншісінен бір күн алда болады. Джетлаг тек шығыс-батыс бағытындағы қашықтыққа байланысты. Еуропа мен Оңтүстік Африка арасындағы он сағаттық ұшу джетлагты тудырмайды, өйткені саяхат бағыты негізінен солтүстік-оңтүстікке қарай болады. АҚШ-тағы Флорида штатының Майами қаласы мен Аризона штатының Финикс қаласы арасындағы төрт сағаттық ұшу джетлагты тудыруы мүмкін, өйткені саяхат бағыты негізінен шығыс-батысқа қарай.
Қос синхрондылық
Биологиялық уақытпен байланысты екі бөлек процесс бар: циркадтық осцилляторлар және гомеостаз. Циркадтық жүйе мидың гипоталамусындағы супрахиазматикалық ядрода (SCN) орналасқан. Екінші процесс – гомеостаздық ұйқыға бейімділік, ол соңғы жеткілікті ұйқыдан бері өткен уақытқа байланысты. Тәуелсіз ішкі сағаттардың болуы кейбір реакциялық ұзақтың белгілерін түсіндіруге мүмкіндік береді. Бірнеше уақыт белдеуінен саяхаттайтын адамдар бірнеше күн ішінде ұйықтай-оянады және қоршаған ортадан келетін жарыққа бейімделеді. Дегенмен, олардың қаңқа бұлшық еттері, бауыры, өкпелері және басқа да мүшелері әртүрлі жылдамдықпен бейімделеді. Бұл ішкі биологиялық десинхронизация организмнің қоршаған ортамен үйлесімсіздігіне байланысты күшейеді, екі жақты десинхронизация, бұл денсаулық пен көңіл-күйге әсер етеді.
Ұйқы фазасының кідірілуі
Ұйқы фазасының кешігуі – ішкі биологиялық сағаттың фазалық кешігуіне байланысты ұйқыға бату уақытының және сәйкесінше ояну уақытының кешігуімен сипатталатын медициналық бұзылыс. Бұл бұзылыстың негізінде нақты генотиптер жатыр. Егер осы адамдарға өз ішкі сағаттарының тілегімен ұйықтауға мүмкіндік берілсе, олардың ұйқы уақытының фазалық ығысуынан қандай да бір зиянды салдарлар болмайды.
Жарыққа әсер ету
Жарық – адамның циркадтық циклын қайта орналастыру үшін ең күшті стимул немесе zeitgeber, демек, жылдам бейімделудің кілті – саяхатшының ұйқы үлгісіне, хронотипіне және жоспарларына сәйкес уақытталған жарыққа түсу. Уақытталған жарыққа түсу адамдарға циркадтық ырғақтарын баратын жердегі күтілетін циклмен үйлестіруге көмектеседі; мұнда уақытты қатаң сақтау қажет. Жарық терапиясы – кәсіби спортшылардың ұшу кезіндегі шаршаңқыны азайту үшін қолданатын танымал әдіс. Дұрыс уақытта қолданылса, жарық циркадтық фазаны алға жылжытуға немесе кейінге ықпал етуге көмектеседі, осылайша баратын жердің уақытына бейімделуге болады. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) жарыққа түсудің және жарықтан аулақ болудың дұрыс уақытын, кофеинді қашан қолдану керектігін және қашан ұйықтау керектігін анықтау үшін мобильді қосымшаларды ұсынады.
Мелатонинді қолдану
Жарыққа белгілі бір уақыт аралығында түсуден басқа, мелатониннің дұрыс түрі мен дозасын дұрыс уақытта қолдану, саяхатшыларға уақыт белдемін ауыстыру кезінде тезірек бейімделуге және жақсы ұйықтауға көмектеседі. Мелатонин қолданудың тиімді уақыты туралы мәселелер бар, сондай-ақ кейбір елдерде оның заңдылығына қатысты да қиындықтар туындауы мүмкін. Спортшылар үшін допингке қарсы агенттіктер оның қолданылуын тыйымдауы немесе шектеуі мүмкін. Мелатонин рецепторлары циркадтық сағаттың анатомиялық орны – суперхиазмалық ядрода орналасқан. Мелатонин қолдану кезінде циркадтық фазаны бақылап зерттеу жүргізу нәтижелері, ұшу кезіндегі шаршаңқылық белгілерінің азаюы мен циркадтық сағаттың жылдам қайта орналасуы арасындағы байланысты көрсетті.
Қысқа мерзімді сапарлар
Қысқа мерзімді сапарларда, баратын жерге келгеннен кейін бастапқы уақыт белдеуіне сәйкес ұйқы-ояну кестесін сақтау арқылы ұшақ сағатының әсерін азайтуға болады, бірақ бұл стратегия көбінесе қажетті әлеуметтік іс-шараларға немесе жұмыс міндеттемелеріне қатысты қиындық тудырады. Сапарға шығу алдында ұйқы кестесін 1-2 сағатқа өзгерту, баратын жердің уақыт белдеуіне сәйкес, ұшақ сағатының ұзақтығын қысқартуы мүмкін. Симптомдарды жасанды жарыққа ұшырату және кестелеуді қайта жоспарлау арқылы одан әрі азайтуға болады, себебі бұл фазалық өзгерістерді күшейтеді.
Фармакотерапия
Гипноздық дәрілерді қысқа мерзімді қолдану, ұйқысыздыққа, әсіресе ұшақпен сапар кезінде туындаған ұйқысыздыққа қарсы тиімді екенін көрсетті. Бір зерттеуде золпидем 5-9 сағаттық аймақтарды басып өткен адамдардың ұйқы сапасын жақсартты және ояну жиілігін азайтты. Гипноздық препараттардың, мысалы, есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы және сананың шатасуы сияқты, қолайсыз әсерлеріне байланысты, кейбір дәрігерлер пациенттерге ұшақ ауытқуын емдеу үшін мұндай дәрілерді қолданар алдында сынап көруді ұсынады. Ұшу барысында ұйқыны қамтамасыз ету үшін триазолам қолданған бірнеше жағдайда, толыққанды амнезия жағдайлары тіркелді.
Психикалық денсаулыққа әсері
Жеті күндік саяхаттар психикалық денсаулығы нашарлауға бейім адамдарға әсер етуі мүмкін. Уақыт белдеулерін кезіп өтетін кезде "дене температурасының өзгеруі, жылдам көз қозғалысы, мелатонин өндірісі және басқа циркадтық ырғақтардың фазалық ығысуы" байқалады. 2002 жылғы зерттеу көрсеткендей, өткен аптада жеті немесе одан көп уақыт белдеуін кезіп өткен адамдарда екіполярлы және психотикалық аурулардың рецидиві үш немесе одан аз уақыт белдеуін кезіп өткендерге қарағанда жиірек кездеседі. Екіполярлы бұзылысы бар адамдардың циркадтық ырғақтарының бұзылуы жақсы белгілі болғандықтан, австралиялық зерттеушілер тобы 1971 жылдан 2001 жылға дейінгі өзіне-өзі қол жұмсау статистикасын зерттеп, жазғы уақытқа көшуге байланысты бір сағаттық ығысудың әсерін аныта алды. Олар жазғы уақыт басталганнан кейін еркектер арасындағы суицид деңгейінің жоғарылағанын, бірақ стандартты уақытқа оралғаннан кейін бұл көрсеткіш өзгермегенін анықтады.