Кейінгі ұйқы фазасы синдромы және тәуліктік ритм бұзылыстары

Кіріспе

Адамның қалыпты күнделікті ритмі мен басқа адамдармен және қоғамдық нормалармен салыстырғандағы созылмалы үйлеспеушілік.

Ұйқы фазасының кешіктірілген бұзылысы (DSPD), көбінесе ұйқы фазасының кешіктірілген синдромы және ұйқы-ояну фазасының кешіктірілген бұзылысы деп аталады, бұл адамның циркадтық ритмінің (биологиялық сағатының) қоғамдық нормалармен салыстырғанда кешігуі. Бұл бұзылыс ұйқыны, оянудың ең жоғары деңгейін, дене температурасының өзегін және гормоналды циклдарды қоса алғанда, биологиялық ритмнің уақытына әсер етеді. Бұл бұзылысты диагностикалау қазіргі уақытта ұйқы бұзылыстарымен айналысатын мамандар арасында пікірталас тудырып отыр. Ұйқысыздыққа байланысты көптеген бұзылыстар пациенттер арасында айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін, ал циркадтық ритм бұзылыстары мен мелатонинге байланысты бұзылыстар заманауи медицина ғылымымен толық түсініксіз. Орексин жүйесі тек 1998 жылы анықталды, бірақ ол адамның ұйқы-ояну жүйесімен тығыз байланысты болғандай көрінеді. Адамның циркадтық ритмінің өзгеру қабілетіне көптеген зерттеулер дәлел келтірді. Мысалы, бірнеше ондаған еріктілер француз үңгірінде бірнеше ай бойы жер астында уақыт өткізді, ал зерттеушілер олардың ұйықтау және ояну кезеңдерін бақылады. Нәтижелер жеке адамдар арасында елеулі айырмашылықтарды көрсетті, көптеген қатысушылар 30 ± 4 сағаттық ритмге бейімделді. Зерттеушілер күннің табиғи шығуы мен бату циклдеріне ұзақ уақыт бойы күн сәулесіне шықпай және жасанды жарықпен үй ішінде тұрудың қазіргі әдеттері циркадтық бұзылыстардың көптеген белгілеріне байланысты болуы мүмкін деп болжайды. Симптомдарды басқару үшін орексин антагонистері немесе мелатонин рецепторларының агонистері сияқты терапиялық препараттармен, сондай-ақ жүйелі түрде сыртқы ортада жаттығулар жасау мүмкін. Бұл синдромның генетикалық компоненті болуы мүмкін.

Тарих

ДСПД алғаш рет 1981 жылы Эллиот Д. Вейцман және Монтефиоре медициналық орталығындағы басқалар ресми түрде сипаттады. Ол науқастардың шағымдарының 7–13% -ы хроникалық ұйқысыздықтан туындайды. Бірақ көптеген дәрігерлер бұл жағдайды білмейтіндіктен, оны көбінесе емдемейді немесе дұрыс емдемейді; ДСПД жиі бастапқы ұйқысыздық немесе психикалық ауру деп қате диагноз қойылады. ДСПД-ді кейбір жағдайларда мұқият күнделікті ұйқы режимін сақтау, таңертеңгі жарық терапиясы, кешкі қараңғы терапия, ертерек жаттығулар мен тамақтану уақыттары және арипипразол, мелатонин, модафинил сияқты дәрілермен емдеуге болады; мелатонин – адам ағзасының биологиялық сағатын реттеуге жауапты табиғи нейрогормон. Ең ауыр және өзгеруге келмейтін жағдайында ДСПД – мүгедектік. ДСПД-ны емдеудегі басты қиындық – емдеу кестесін сақтау, себебі науқастың денесі ұйқы кестесін өзінің табиғи кеш уақытына қайтаруға бейім. ДСПД-мен күресетін адамдар өмір сапасын жақсарту үшін кешкі уақытта ұйықтауға мүмкіндік беретін жұмыс таңдауы мүмкін, әдеттегі 9-дан 5-ке дейінгі жұмыс кестесіне мәжбүрлеудің орнына.

Презентация

DSPD синдромымен ауыратын адамдар, әдетте, түн ортасынан кейін бірнеше сағаттан соң ұйықтайды және таңертең оянуда қиындық көреді. Зардап шегушілер көбінесе таңертеңгіге дейін ұйықтамайтындарын, бірақ күн сайын шамамен бір уақытта ұйықтап қалатындарын айтады. Егер оларда DSPD-мен қатар ұйқы апноэсі сияқты басқа ұйқы бұзылыстары болмаса, пациенттер жақсы ұйықтай алады және ұйқыға қалыпты мұқтаждықтары болады. Дегенмен, оларға мектепке немесе жұмысқа уақытында ояну өте қиын. Егер оларға өздерінің кестесін сақтауға рұқсат берілсе, мысалы, сағат 4:00-ден 1:00-ге дейін ұйықтаса, ұйқылары жақсарып, күндізгі уақытта шамадан тыс ұйқы сезімі туындамауы мүмкін.

Депрессия

Әдебиетте сипатталған ДСПД жағдайларында науқастардың шамамен жартысы клиникалық депрессияға немесе басқа да психологиялық мәселелерге тап болады, бұл көрсеткіш созылмалы ұйқысыздықпен ауыратын науқастарда да шамамен осыған тең. ДСПД-мен ауыратын науқастардың жартысы депрессияға шалдықпайтыны ДСПД-ның депрессияның ғана көрінісі емес екенін көрсетеді. Ұйқы зерттеушісі Майкл Терман өз ішкі циркадтық сағатына сәйкес өмір сүретін адамдар, өзге кестеге бейімделуге тырысатындарға қарағанда депрессияға аз ұшырайтынын айтады. Депрессиямен күресіп жүрген ДСПД науқастарына екі мәселені де бірдей емдеу көмектесуі мүмкін. ДСПД-ны тиімді емдеу науқастың көңіл-күйін жақсартуға және антидепрессанттардың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Д витаминінің жетіспеушілігі депрессиямен байланысты. Күн сәулесінің жетіспеуінен туындайтын жағдай болғандықтан, күндіз күн сәулесіне жеткілікті мөлшерде (тері түсіне, ендікке және жыл мезгіліне байланысты аптасына үш рет 20-30 минут) тоймайтын адамдар, тиісті тамақ арқылы немесе қосымшалармен алмастырылмаса, тәуекелде болуы мүмкін.

Көңіл- жігердің төмендігімен гиперактивтілік бұзылуы

ДСПД назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромымен (ADHD) генетикалық тұрғыдан байланысты, бұл ADHD-мен және тәуліктік ырғақпен байланысты гендердегі полиморфизмдердің табылуымен және ADHD-мен ауыратын адамдардың арасында ДСПД-нің жоғары көрсеткіштерімен расталады.

Ауыр салмақ

Бостон қаласында 2019 жылы жасалған зерттеуде, кешкі хронотиптер және күндізгі-түндегі уақыт айырмашылығының жоғарылауы жасөспірім қыздарда дене салмағының/майлылығының артуымен байланысты екендігі анықталды, бірақ ұлдарда ұйқы ұзақтығына қарамастан мұндай байланыс байқалмады.

Обсессивті-компульсивті бұзылу

Оқшаулау-мәжбүрлеу синдромымен (ОМС) ауыратын адамдарда диссоциативті спектрлік перзенттік бұзылысы (ДСППБ) диагнозы жалпы халыққа қарағанда едәуір жиі қойылады.

Бас жарақаттары

Түйсік жарақатынан кейін DSPD және 24 сағаттан аспайтын ұйқы-ояну циклі бұзылысының бірнеше жағдайы тіркелді. DSPD кейде 24 сағаттан аспайтын ұйқы-ояну циклі бұзылысына айналады, бұл ауыр және денсаулықты нашарлататын жағдай, онда адам күн сайын кешірек ұйықтайды. Кешкі жарыққа сезімталдық жоғары деген гипотезаны қолдай отырып, "мелатонин деңгейін басу үшін 15 DSPD науқасында 1000 люкс жарық стимулы мелатонин шығысының ең жоғары нүктесінен 2 сағат бұрын қолданылғанда, осы басудың пайыздық көрсеткіші 15 контролдік топқа қарағанда жоғары болды". DSPD науқастарында зерттелгенде, ұйқы уақыты мен дене температурасының циркадтық ритмі арасындағы фазалық қатынастағы өзгерістер бұрын хабарланды. Мұндай өзгерістің уақытша оқшаулауда (яғни, барлық сыртқы уақыт белгілері болмағанда) байқалуы DSPD этиологиясы ұйқы уақытын және 24 сағаттық циклді синхрондау қабілетінің төмендеуінен ғана туындамайды деген пікірді нығайтады. Керісінше, бұл бұзылу эндогендік циркадтық уақыт жүйесінің физиологиялық жүйелер арасындағы қалыпты ішкі фазалық қатынастарды сақтау және 24 сағаттық цикл шегінде осы қатынастарды дұрыс реттеудегі негізгі қабілетсіздігін көрсетеді. Қалыпты жағдайларда, уақытша оқшаулаудағы ұйқы мен температура арасындағы фазалық қатынас, синхрондалған жағдайлардағы қатынасқа қарағанда өзгереді: оқшаулауда температураның ең төменгі нүктесі ұйқының басында, ал синхрондалған жағдайларда – ұйқы кезеңінің соңында болады, фазалық бұрыш бірнеше сағатқа өзгереді; DSPD науқастары синхронизацияға жауап ретінде мұндай фазалық бұрыштың өзгеруіне жеткілікті қабілетке ие болмауы мүмкін. Циркадтық жүйесі қалыпты адамдар, егер бұрынғы түнде жеткілікті ұйықтамаса, түнде тез ұйықтай алады. Ал ерте ұйықтау, кешкі уақыттағы азайған жарық әсерінен циркадтық сағаттардың алға жылжуына көмектеседі. Алайда, DSPD науқастары, тіпті ұйықтамаған жағдайда да, әдеттегі ұйқы уақытынан бұрын ұйықтауға тырысса да, қиналады. Ұйқының жетіспеуі DSPD науқастарының циркадтық сағатын қалыпты адамдардағыдай қалпына келтірмейді. Бұл бұзылыстан зардап шегетін адамдар қалыпты кесте бойынша өмір сүруге тырысса, "қалыпты" уақытта ұйықтай алмайды және биологиялық сағаттары кестеге сәйкес келмегендіктен оянуда үлкен қиындықтарға тап болады. Түнде жұмыс істеуге бейімделе алмаған DSPD емес адамдарда да ұқсас белгілер байқалады (бұл ауысымдық жұмыс ұйқысының бұзылуы деп диагноз қойылады).

There have been several documented cases of DSPD and non 24 hour sleep–wake disorder developing after traumatic head injury. There have been cases of DSPD developing into non 24 hour sleep–wake disorder, a severe and debilitating disorder in which the individual sleeps later each day. In support of the increased sensitivity to evening light hypothesis, "the percentage of melatonin suppression by a bright light stimulus of 1,000 lux administered 2 hours prior to the melatonin peak has been reported to be greater in 15 DSPD patients than in 15 controls." The altered phase relationship between the timing of sleep and the circadian rhythm of body core temperature has been reported previously in DSPD patients studied in entrained conditions. That such an alteration has also been observed in temporal isolation (i. e.; in absence of all external time cues) supports the notion that the etiology of DSPD goes beyond simply a reduced capacity to achieve and maintain the appropriate phase relationship between sleep timing and the 24 hour day. Rather, the disorder may also reflect a fundamental inability of the endogenous circadian timing system to maintain normal internal phase relationships among physiological systems, and to properly adjust those internal relationships within the confines of the 24 hour day. In normal subjects, the phase relationship between sleep and temperature changes in temporal isolation relative to that observed under entrained conditions: in isolation, temperature minimum tends to occur toward the beginning of sleep, whereas under entrained conditions, temperature minimum occurs toward the end of the sleep period—a change in phase angle of several hours; DSPD patients may have a reduced capacity to achieve such a change in phase angle in response to entrainment. People with normal circadian systems can generally fall asleep quickly at night if they slept too little the night before. Falling asleep earlier will in turn automatically help to advance their circadian clocks due to decreased light exposure in the evening. In contrast, people with DSPD have difficulty falling asleep before their usual sleep time, even if they are sleep deprived. Sleep deprivation does not reset the circadian clock of DSPD patients, as it does with normal people. People with the disorder who try to live on a normal schedule cannot fall asleep at a "reasonable" hour and have extreme difficulty waking because their biological clocks are not in phase with that schedule. Non DSPD people who do not adjust well to working a night shift have similar symptoms (diagnosed as shift work sleep disorder).

Генетикалық факторлар

2017 жылы зерттеушілер DSPD-ді кем дегенде бір генетикалық мутациямен байланыстырды. Жасөспірімдердегі түрі жасөспірімдік шақтың соңында немесе ересек жасқа жеткенде жоғалуы мүмкін; әйтпесе, DSPD өмір бойына созылады. Ересектер арасындағы таралу жиілігінің ең жақсы бағасы 0,13–0,17% (600 адамның бірі). Көп жағдайда DSPD науқастарының биологиялық сағаттарындағы бұзылыстың себебі белгісіз. DSPD отбасылық сипаттамаға ие, және күшейіп келе жатқан дәлелдер бұл мәселені hPer3 (адамның 3-ші периоды) және CRY1 гендерімен байланысты екенін көрсетеді.

Диагностика

ДСПД клиникалық сұхбаттасу, актиграфиялық мониторинг және/немесе науқастың кем дегенде екі апта бойы жүргізетін ұйқы күнделігі арқылы қойылады. Полисомнография көбінесе нарколепсия немесе ұйқыдағы демқұрыштың тоқтауы сияқты басқа ауруларды жоққа шығару мақсатымен қолданылады. ДСПД жиі дұрыс диагноз қойылмайды немесе елеусіз қалдырылады. Бұл ұйқы бұзылыстарының арасында ең көп кездесетін, бастапқы психиатриялық бұзылыс ретінде қате диагноз қойылатын аурулардың бірі болып саналады. ДСПД көбінесе психофизиологиялық ұйқысыздық, депрессия, шизофрения, ЖДҚБ (Жетекші назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы) немесе АДД (Назар тапшылығы синдромы) сияқты психикалық аурулармен, басқа ұйқы бұзылыстарымен немесе мектепке барудан бас тартумен шатастырылады. Ұйқы медицинасы мамандары осы аурудың дұрыс диагноз қойылу деңгейінің өте төмен екенін айтады және дәрігерлердің ұйқы бұзылыстары туралы білімін арттыру қажеттігін жиі жеткізеді.

Менеджмент

Емдеу – бұл басқару техникаларының жиынтығы және ол DSPD-ге ғана тән. Ол ұйқысыздықтан емдеуден өзгеше, пациенттердің өз кестелері бойынша жақсы ұйықтау мүмкіндігін мойындайды, сонымен бірге уақытты дұрыс орнату мәселесін шешеді. Нәтиже болған жағдайда, ол толыққанды болмауы мүмкін; мысалы, әдетте түскі уақытта оянатын пациент емдеу және бақылаудан кейін сағат 10-да немесе 10:30-да ғана оянуы мүмкін. Емдеуді қатаң сақтау ең бастысы. DSPD емдеуін бастамас бұрын, пациенттерге көбінесе кем дегенде бір апта бойы, ұйықтамай, өздеріне ең қолайлы уақытта реттеліп ұйықтау ұсынылады. Пациенттер емдеуді жақсы демалыс алғаннан кейін бастауы маңызды.

Фармакологиялық емес

Емдеудің бір стратегиясы – жарық терапиясы (фототерапия), көзден белгілі бір қашықтықта 10 000 люкс беретін жарқын ақ шам немесе қысқа қашықтықта 350–550 люкс беретін киілетін LED құрылғысы арқылы жүзеге асырылады. Күн сәулесін де пайдалануға болады. Жарық әдетте науқастың әдеттегі спонтанды ояну уақытында немесе одан сәл бұрын (бірақ тым ерте емес), 30–90 минутқа белгіленеді, бұл жарыққа фазалық жауап қисығына (PRC) сәйкес келеді. Қаншалықты үлкен прогресс мүмкін екенін және ол қаншалықты ыңғайлы екенін анықтау үшін тәжірибе жасау қажет, әсіресе мамандардың көмегімен. Кейбір науқастар емдеуді белгісіз мерзімге жалғастыруы керек, ал кейбіреулері күнделікті емдеуді 15 минутқа дейін азайтуы мүмкін, ал басқалары шамды аптасына бірнеше күн немесе үш апта сайын қолдануы мүмкін. Емнің табысты болуы әрбір адам үшін жекелеген жағдайға байланысты. Жарық терапиясы көбінесе науқастың таңертеңгі әдеттеріне қосымша уақыт қосуды талап етеді. Макулярлық дегенерация отбасылық анамнезі бар науқастарға көз дәрігерімен кеңесу ұсынылады. Жарық терапиясымен бірге экзогенді мелатонин қолдану (төменде қараңыз) жиі кездеседі. Кешке жарықты шектеу, кейде қараңғылық терапиясы немесе скототерапия деп аталады, – бұл тағы бір емдеу стратегиясы. Оянған кезде күшті жарық ұйықтау фазасын жылдамдатуға тиіс болса, кешкі және түнгі жарық оны кешіктіреді (PRC-ге қараңыз). DSPD-мен ауыратын науқастар кешкі жарыққа тым сезімтал болуы мүмкін деген күдік бар. Торлы қабықтың фотосезімді ганглиондық жасушаларының фотопигменті – меланопсин, көру спектрінің көк бөлігіндегі жарықпен қоздырылады (шамамен 480 нанометрде максималды сіңіру). Бұрын танымал болған фазалық хронотерапия, ұйықтау уақытын өзгерту арқылы циркадтық сағатты қайта орнатуға бағытталған. Ол бірнеше күн бойы әр күні екі немесе одан да көп сағатқа кешіккен уақытта ұйықтаудан тұрады, содан кейін қалаған ұйықтау уақытына жетуге болады, және нәтижелерді сақтау үшін оны әдетте бірнеше апта немесе ай сайын қайталау қажет. Оның қауіпсіздігі күмәнді, өйткені ол 24 сағаттан аспайтын ұйқы-ояну циклінің бұзылуына әкелді, бұл әлдеқайда ауыр бұзылу. Сонымен қатар, ертерек жаттығулар мен тамақтану уақыты ертерек ұйықтауға көмектеседі.

One treatment strategy is light therapy (phototherapy), with either a bright white lamp providing 10,000 lux at a specified distance from the eyes or a wearable LED device providing 350–550 lux at a shorter distance. Sunlight can also be used. The light is typically timed for 30–90 minutes at the patient's usual time of spontaneous awakening, or shortly before (but not long before), which is in accordance with the phase response curve (PRC) for light. Only experimentation, preferably with specialist help, will show how great an advance is possible and comfortable. For maintenance, some patients must continue the treatment indefinitely; some may reduce the daily treatment to 15 minutes; others may use the lamp, for example, just a few days a week or just every third week. Whether the treatment is successful is highly individual. Light therapy generally requires adding some extra time to the patient's morning routine. Patients with a family history of macular degeneration are advised to consult with an eye doctor. The use of exogenous melatonin administration (see below) in conjunction with light therapy is common. Light restriction in the evening, sometimes called darkness therapy or scototherapy, is another treatment strategy. Just as bright light upon awakening should advance one's sleep phase, bright light in the evening and night delays it (see the PRC). It is suspected that DSPD patients may be overly sensitive to evening light. The photopigment of the retinal photosensitive ganglion cells, melanopsin, is excited by light mainly in the blue portion of the visible spectrum (absorption peaks at ~480 nanometers). A formerly popular treatment, phase delay chronotherapy, is intended to reset the circadian clock by manipulating bedtimes. It consists of going to bed two or more hours later each day for several days until the desired bedtime is reached, and it often must be repeated every few weeks or months to maintain results. Its safety is uncertain, notably because it has led to the development of non 24 hour sleep wake rhythm disorder, a much more severe disorder. Earlier exercise and meal times can also help promote earlier sleep times.

Фармакологиялық

Арипипразол (бренд атауы Abilify) – бұл аттас емес антипсихотикалық препарат, DSPD-ны емдеуде тиімділігі дәлелденген, себебі салыстырмалы түрде төмен дозаларда ұйқының басталуын, ортаңғы уақытын және аяқталуын жылдамдатады. Мелатонин ұйқыға жатар алдында шамамен бір сағат бұрын қабылдағанда ұйқышылдық тудыруы мүмкін. Осы уақытта қабылдаса, ол циркадтық ритмге тікелей әсер етпейді, бірақ кешкі уақытта жарыққа ұшырауды азайту ертерек үлгі орнатуға көмектеседі. Оның фазалық жауап қисығына (PRC) сәйкес, мелатониннің өте аз дозасын бірнеше сағат бұрын немесе оның орнына дене сағатын қайта орнатуға көмектесу үшін қабылдауға болады; бұл доза шамадан тыс ұйқышылдық тудырмауы тиіс. Мелатониннің қосымша әсерлері ұйқының бұзылуын, қорқынышты түстерді, күндізгі ұйқышылдықты және депрессияны қамтуы мүмкін, бірақ қазіргі кезде дозаны азайтуға бағытталғандықтан мұндай шағымдар азайды. Мелатониннің жоғары дозасы кері нәтиже беруі мүмкін: Lewy және басқалар «мелатониннің артық мөлшері мелатонин фазалық жауап қисығының қате аймағына көшуі мүмкін» деген пікірді қолдайды. Мелатонин қолданудың ұзақ мерзімді әсері зерттелмеген. Кейбір елдерде бұл гормон тек рецепт бойынша немесе мүлдем қолжетімсіз. АҚШ және Канадада мелатонин көптеген дәріханаларда және шөптік дүкендерде сатылады. Рецепт бойынша берілетін рамелтеон (Розерем) – мелатониннің МТ1 және МТ2 рецепторларына селективті байланысатын аналогы, сондықтан DSPD-ны емдеуде тиімді болуы мүмкін. АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің шолуы мелатонин мен плацебо арасында көптеген негізгі және екіншілік ұйқы бұзылыстарында айтарлықтай айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Мелатониннің тиімді болатын жалғыз жағдай – «циркадтық бұзылыс» DSPD. Тағы бір жүйелі шолу ересектерде DSPD-ны емдеуде мелатониннің тиімділігі туралы тұрақсыз деректерді тапты және оның тиімділігі туралы қорытынды жасау қиын екенін атап өтті, себебі осы тақырыптағы көптеген жаңа зерттеулер бақыланбаған. Модафинил (бренд атауы Provigil) – АҚШ-та ауысымдық жұмыс ұйқысының бұзылуын емдеуге бекітілген стимулятор, ол DSPD-мен кейбір ортақ белгілерге ие. Көптеген дәрігерлер оны DSPD науқастарына тағайындайды, өйткені ол ұйқысыз науқастың әлеуметтік тұрғыдан маңызды уақытта тиімді жұмыс істеу қабілетін жақсартуы мүмкін. Әдетте, модафинилді түстен кейін қабылдау ұсынылмайды; модафинилдің әсер ету мерзімі ұзақ, жартылай ыдырау кезеңі 15 сағатты құрайды, сондықтан күнінің соңғы бөлігінде қабылдау ұйықтауды қиындатуы мүмкін. В12 витамині 1990 жылдары DSPD-ға ем ретінде ұсынылған және кейбір дереккөздерде әлі де ұсынылуда. Бірнеше жағдай туралы есептер жарияланды. Алайда, 2007 жылы Американдық ұйқы медицинасы академиясының шолуы бұл емнің ешқандай пайдасы жоқ екенін көрсетті.

Aripiprazole (brand name Abilify) is an atypical antipsychotic that has been shown to be effective in treating DSPD by advancing sleep onset, sleep midpoint, and sleep offset at relatively low doses. Melatonin taken an hour or so before the usual bedtime may induce sleepiness. Taken this late, it does not, of itself, affect circadian rhythms, but a decrease in exposure to light in the evening is helpful in establishing an earlier pattern. In accordance with its phase response curve (PRC), a very small dose of melatonin can also, or instead, be taken some hours earlier as an aid to resetting the body clock; it must then be small enough not to induce excessive sleepiness. Side effects of melatonin may include sleep disturbance, nightmares, daytime sleepiness, and depression, though the current tendency to use lower doses has decreased such complaints. Large doses of melatonin can even be counterproductive: Lewy et al. provide support to "the idea that too much melatonin may spill over onto the wrong zone of the melatonin phase response curve." The long term effects of melatonin administration have not been examined. In some countries, the hormone is available only by prescription or not at all. In the United States and Canada, melatonin is on the shelf of most pharmacies and herbal stores. The prescription medication ramelteon (Rozerem) is a melatonin analogue that selectively binds to the melatonin MT1 and MT2 receptors and, hence, has the possibility of being effective in the treatment of DSPD. A review by the US Department of Health and Human Services found little difference between melatonin and placebo for most primary and secondary sleep disorders. The one exception, where melatonin is effective, is the "circadian abnormality" DSPD. Another systematic review found inconsistent evidence for the efficacy of melatonin in treating DSPD in adults, and noted that it was difficult to draw conclusions about its efficacy because many recent studies on the subject were uncontrolled. Modafinil (brand name Provigil) is a stimulant approved in the US for treatment of shift work sleep disorder, which shares some characteristics with DSPD. A number of clinicians prescribe it for DSPD patients, as it may improve a sleep deprived patient's ability to function adequately during socially desirable hours. It is generally not recommended to take modafinil after noon; modafinil is a relatively long acting drug with a half life of 15 hours, and taking it during the later part of the day can make it harder to fall asleep at bedtime. Vitamin B12 was, in the 1990s, suggested as a remedy for DSPD, and is still recommended by some sources. Several case reports were published. However, a review for the American Academy of Sleep Medicine in 2007 concluded that no benefit was seen from this treatment.

Қайталану қаупі

Емдеудің жақсы әсерін сақтау үшін қатаң кесте және дұрыс ұйқы гигиенасы маңызды. ДСПД-нің жеңіл түрімен ауыратын кейбір адамдар емдеу барысында ертерек ұйықтап, жақсы өмір сүре алады. Күнделікті ояу болу үшін кофеин және басқа да стимуляторларды қолдану қажеттілігі тумайды, сондықтан оларды ұйқы гигиенасы талаптарына сәйкес кешке және түнгі уақытта қолданудан аулақ болу керек. ДСПД-ны емдеудегі басты қиындық – емдеу кезінде орнатылған ертерек кестені сақтап тұру. Қалыпты өмірдегі жағдайлар, мысалы, тойға немесе тапсыру мерзіміне дейін ояқта болу, немесе ауру кезінде төсекте жату, ұйқы кестесін оның табиғи кеш уақытына қайтаруға бейім. Емдеудің ұзақ мерзімді тиімділігі жиі бағаланбайды. Дегенмен, тәжірибелі мамандар ДСПД-ны емдеудің өте қиын екенін мойындайды. 61 ДСПД науқасының қатысуымен жүргізілген зерттеуде, олардың орташа ұйқыға дайындалу уақыты шамамен сағат 3:00-ге, ал орташа ояну уақыты шамамен сағат 11:30-ға дейін болды. Бір жылдан кейін пациенттерге сұрақнамалар таратылды. Мелатониннің үлкен тәуліктік дозасын алты апта бойы қолданғанда жақсы нәтижелер байқалды. Мелатонин қолдануын тоқтатқаннан кейін 90%-дан астам науқас бір жыл ішінде емдеу алдындағы ұйқы режиміне оралды, ал 29%-ы қайталану бір апта ішінде болғанын хабарлады. Жеңіл жағдайлар ауыр жағдайларға қарағанда өзгерістерді ұзақ сақтап қалды.

Ұйқыға бейімделу

Кейбіреулер кешкі немесе түнгі ауысымда жұмыс істесе немесе үйде жұмыс істесе, DSPD кедергісін азайтады. Олардың көпшілігі өздерінің режимін "дәуір" деп сипаттамайды. Кейбір DSPD-мен ауыратын адамдар тікелей ұйықтайды, тіпті таңертең 4-5 сағат, ал кешке 4-5 сағат ұйықтайды. DSPD-ге қолайлы мансаптарға қауіпсіздік жұмысы, ойын-сауық индустриясы, меймандостық саласындағы жұмыс (ресторандарда, театрларда, қонақүйлерде немесе барларда), колл-орталық жұмысы, өндіріс, денсаулық сақтау немесе шұғыл медициналық көмек көрсету, коммерциялық тазалау, такси немесе жүк көлігі жүргізу, БАҚ және фриланс жазу, аударма, IT жұмысы немесе медициналық транскрипция кіреді. Таңертеңгі жұмыс уақытына баса назар аударатын кейбір басқа мансаптар, мысалы, нан пісірушілер, кофе баристалары, ұшқыштар мен ұшақ экипаждары, мұғалімдер, пошташылар, қоқыс жинау және фермерлік шаруашылық, әдеттегіден кеш ұйықтайтындар үшін әсіресе қиын болуы мүмкін. Көліктік жүк тасымалдаушылар, өрт сөндірушілер, құқық қорғау органдары, медбикелер сияқты кейбір мансаптар, кешіккен ұйқы фазасы синдромы бар адамдарға да, керісінше, ерте ұйқы фазасы бұзылысы бар адамдарға да қолайлы болуы мүмкін, өйткені бұл жұмысшылар таңертең ерте де, түні бойы да қажет. Бұл аурумен ауыратын кейбір адамдар көп жылдық емдеуден кейін де ертерек ұйықтауға бейімделе алмайды. Ұйқы зерттеушілері Даган мен Абади DSPD-ның емделмейтін жағдайларын "ұйқы-ояну кестесінің бұзылуы (SWSD) мүгедектігі" деп ресми түрде тануды ұсынды, бұл көрінбейтін мүгедектік. Заң бойынша "мүгедектік" дегеніміз – "бір немесе бірнеше маңызды өмірлік қызметтерді едәуір шектейтін физикалық немесе психикалық кемістік", ал 12102-бап ұйқыны "маңызды өмірлік қызмет" деп атайды.

Пациенттерге әсері

Қоғамның бұл ауру туралы хабардар болмауы DSPD синдромымен күресіп жатқан адамдардың қиындықтарын арттырады, олар көбінесе тәртіпсіз немесе жалқау деп қателесіп түсіндіріледі. Әке-шешелер балаларына дұрыс ұйқы режимін ұстата алмағаны үшін кінәлана алады, ал мектептер мен жұмыс орындары студенттер мен қызметкерлердің үнемі кешігуіне, қабілетсіздігіне немесе ұйқылы болуына төзе алмайды, оларды созылмалы жағдаймен ауыратын адамдар деп қарастырмайды. DSPD синдромымен ауыратын адамдар дұрыс диагноз алғанға дейін жылдар бойы қате диагноз қойылып, немесе жұмыс істеуге немесе оқуға жарамсыз деп есептеледі. Циркадтық ритм ұйқы бұзылыстарын психикалық аурулармен шатастыру науқастар мен олардың отбасыларына үлкен стресс тудырады және кейбір жағдайларда психоактивті препараттардың дұрыс емес тағайындалуына әкеледі. Көптеген науқастар үшін DSPD диагнозы – өмірді өзгертетін жаңалық. DSPD синдромы туралы білімнің аздығы мен түсініксіздігіне байланысты, өзара қолдау ақпарат алуға, өзіндік қабылдауға және болашақ зерттеулерге қатысуға көмектеседі. DSPD синдромымен ауыратын және қалыпты 9-ден 5-ке дейінгі жұмыс күнін сақтауға тырысатын адамдар көбінесе сәттілікке жете алмайды және сергек кезде физикалық және психологиялық шағымдарға тап болады, мысалы, ұйқышылдық, шаршау, бас ауруы, тәбет жоғалтуы немесе депрессивті көңіл күй. Циркадтық ритм ұйқы бұзылыстары бар науқастардың әдеттегідей әлеуметтік өмір сүруде қиындықтары болады, ал кейбіреулері жұмысынан айырылып немесе мектепке бара алмайды. 1993 жылы Норвегияда жүргізілген телефондық сауалнамаға сүйенген, ICSD 1 диагностикалық критерийлерін (қазіргі ICSD 3 нұсқасы) пайдалана отырып, 7700 кездейсоқ таңдалған ересек адамның (18-67 жас аралығындағылар) арасындағы зерттеу DSPD синдромының таралуын 0,17% деп бағалады. 1999 жылы Жапонияда 15-59 жастағы 1525 ересек адамның арасында жүргізілген ұқсас зерттеуде оның таралуы 0,13% деп есептелді. 1995 жылы Сан-Диегода жүргізілген зерттеуде 0,7% көрсеткіш тіркелді. 2002 жылы Сан-Диегодағы егде жастағы адамдардың (40-65 жас) арасындағы зерттеуде 3,1% түнде ұйықтау және таңертең ояну қиындықтары туралы шағымданып, бірақ ресми диагностикалық критерийлерді қолданбады. Актиметрия нәтижелері көрсеткендей, үлгідегілердің аз ғана бөлігінде ұйқы уақытының кешігуі байқалды. Ұйқы режимінің айқын кешігуі – жасөспірімдердің дамуының қалыпты ерекшелігі. Мэри Карскадонның сөзіне сәйкес, циркадтық фаза және гомеостаз (ояу күйдегі ұйқы қысымының жиналуы) жасөспірімдікке дейінгі жастарға қарағанда, жыныстық жетілуге ұшыраған жасөспірімдерде DSPD синдромы сияқты жағдайдың пайда болуына ықпал етеді. Жасөспірімдердегі ұйқы фазасының кешігуі "мәдениеттер мен сүтқоректілердің барлық түрлерінде кездеседі" және "жасқа емес, жыныстық жетілу сатысына байланысты" болады. Осының салдарынан, диагноз қойылған DSPD синдромы жасөспірімдер арасында жиірек кездеседі, көрсеткіштер 3,4% -дан 8,4% -ға дейін жетеді.

Lack of public awareness of the disorder contributes to the difficulties experienced by people with DSPD, who are commonly stereotyped as undisciplined or lazy. Parents may be chastised for not giving their children acceptable sleep patterns, and schools and workplaces rarely tolerate chronically late, absent, or sleepy students and workers, failing to see them as having a chronic condition. By the time DSPD sufferers receive an accurate diagnosis, they often have been misdiagnosed or labelled as lazy and incompetent workers or students for years. Misdiagnosis of circadian rhythm sleep disorders as psychiatric conditions causes considerable distress to patients and their families, and leads to some patients being inappropriately prescribed psychoactive drugs. For many patients, diagnosis of DSPD is itself a life changing breakthrough. As DSPD is so little known and so misunderstood, peer support may be important for information, self acceptance, and future research studies. People with DSPD who force themselves to follow a normal 9–5 workday "are not often successful and may develop physical and psychological complaints during waking hours, e. g., sleepiness, fatigue, headache, decreased appetite, or depressed mood. Patients with circadian rhythm sleep disorders often have difficulty maintaining ordinary social lives, and some of them lose their jobs or fail to attend school." Using the ICSD 1 diagnostic criteria (current edition ICSD 3) a study by telephone questionnaire in 1993 of 7,700 randomly selected adults (aged 18–67) in Norway estimated the prevalence of DSPD at 0.17%. A similar study in 1999 of 1,525 adults (aged 15–59) in Japan estimated its prevalence at 0.13%. A somewhat higher prevalence of 0.7% was found in a 1995 San Diego study. A 2002 study of older adults (age 40–65) in San Diego found 3.1% had complaints of difficulty falling asleep at night and waking in the morning, but did not apply formal diagnostic criteria. Actimetry readings showed only a small proportion of this sample had delays of sleep timing. A marked delay of sleep patterns is a normal feature of the development of adolescent humans. According to Mary Carskadon, both circadian phase and homeostasis (the accumulation of sleep pressure during the wake period) contribute to a DSPD like condition in post pubertal as compared to pre pubertal youngsters. Adolescent sleep phase delay "is present both across cultures and across mammalian species" and "it seems to be related to pubertal stage rather than age." As a result, diagnosable DSPD is much more prevalent among adolescents. with estimates ranging from 3.4% to 8.4% among high school students.