Кіріспе

Мексиканың ото-мангуэя тілдері тобы Микстек тілдері (/m/iː/s/t/ɛ/k/, /'/m/iː/ʃ/t/ɛ/k/) ото-мангуэя тілдері тобының микстек тілдері тобына жатады. Микстек тілі Мексикада таралған, ол Трике және Куикатек тілдерімен тығыз байланысты. Микстек тілінде жарты миллионнан астам адам сөйлейді. Бұл күрделі диалекттік континуумда қанша микстек тілдері бар екенін анықтау лингвистикалық теория деңгейінде қиындықтар тудырады. Диалектілерді тілдерден ажырату критерийлеріне байланысты оннан кем емес немесе елу үш микстек тілі болуы мүмкін.

Тіл атауы

"Микстеко" атауы - науаль тілінің экзонимі, микстекатл, микстли ("бу") + каттл ("орналасқан жердің тұрғыны") сөзінен шыққан. Мистек тілінде сөйлейтіндер өз тілдеріне қатысты (диалектке қарай әр түрлі) сөз тіркесін қолданады, ал бұл сөз әдетте "дыбыс" немесе "жаңбыр сөзін" білдіреді: классикалық мистек тілінде дзаха дзавуи; немесе классикалық мистек тілінде "жаңбыр халқының сөзі", дзаха нюдзахуи (дзаха нюдзавуи). Қазіргі заманғы микстек тілдеріндегі атаулар: ту'ун сави , ту'ун исэси немесе исэви , ту'ун ва'а , тну'у ню сави , тно'он дави , сасау , сахан сау , сахин сау , сахан нтави , ту'ун дау , дахан дави , даньудави , дехен дау және дедави .

Тарату

Микстек тілдерінің дәстүрлі диапазоны - Ла Микстека деп аталатын аймақ, оны Оахака, Пуэбла және Герреро штаттары бөліседі. Бұл аймақтан көшіп-қонудың салдарынан, негізінен, өте кедейліктің салдарынан, микстек тілдері Мексиканың негізгі қалалық аймақтарына, әсіресе Мексика штатына және Федералдық округке, Баха-Калифорниядағы Сан-Квинтин аңғары сияқты белгілі бір ауыл шаруашылығы аймақтарына және Морелос пен Сонораның кейбір бөліктеріне және АҚШ-қа дейін тарады. 2012 жылы Калифорниядағы Салинас қаласының Нативидад медициналық орталығы микстек тілінде және испан тілінде екі тілді медициналық аудармашыларды оқытты; 2014 жылдың наурыз айында Нативидад медициналық қоры "Мексика мен Орталық және Оңтүстік Американың жергілікті тілдеріне маманданған қоғамдастық және медициналық аударма бизнесі" - "Түпкүлкілік аударма +" -ды іске қосты, оның ішінде микстек, Трике, Сапотек және Чатино.

Ішкі жіктеу

Микстек тілі - бұл испандықтардың Микстека аймағын жаулап алған кезінен бастап қолданылып жүрген аймақтық диалекттердің күрделі жиынтығы. Микстек сорттары кейде географиялық аймақ бойынша топтастырылады, мысалы Микстека Альта, Микстека Бажа және Микстека де ла Коста. Алайда диалекттер нақты географиялық аймақтарға сәйкес келмейді, ал әртүрлі сорттар арасындағы нақты тарихи қатынастар әзірге анықталмаған. Бұл жағдай қарапайым диалекттік континуумнан әлдеқайда күрделі, өйткені диалекттік шекаралар жиі кенеттен және айтарлықтай, кейбіреулері испандық жаулап алу алдындағы және кейінгі халық қозғалысына байланысты болуы мүмкін. Микстек тілінің түрлері, әрине, оларды топтастырудың критерийлеріне байланысты; бір жағынан, мемлекеттік органдар бір кездері диалектілік әртүрлілікті мойындамады. Өзара түсініктілік зерттеулері мен жергілікті сауаттылық бағдарламалары SIL International-ға 50 астам сортты анықтауға мүмкіндік берді, оларға ISO кодтары берілді. Мистек тілінде сауаттылық бағдарламаларын жүзеге асыру үшін осы диалект шекараларын кесіп өтуге тырысу үлкен жетістікке жетпеді. Микстек тілінің түрлері жүздеген жылдар бойы бір "тілдің" ешқандай ерекшеліктері жоқ жеке тіл ретінде жұмыс істеді. Әдеттегі айырмашылықтар роман тілдері отбасының мүшелері арасындағы айырмашылықтар сияқты үлкен болғандықтан және әлеуметтік-саяси факторлар тілдік кешенді сипаттай бермегендіктен, оларды көбінесе жеке тілдер деп атайды.

Фоналогия

Бұл бөлімде әр түрлі Mixtec дыбыс жүйелері сипатталған.

Халкотонго Микстек

Төмендегі кестеде таңдалған микстек тілінің, Халкотонго микстекінің фонемиялық тізімі көрсетілген.

Назализациялау

Микстек тіліндегі дауыстылар мен ымдардың назализациясы әр түрлі талдаулар жүргізілген қызықты құбылыс. Барлық талдаулар назализацияның қарама-қайшылықты екенін және оның біршама шектелгенін айтады. Көптеген сорттарда, назализация морфеманың оң жақ жиегіне (номен немесе етістік түбірі сияқты) шектелгені және ол кедергіге ұшырағанша солға қарай таралатыны анық (микстек ырғақтарының тізімінде жарылғыш, африкаттық немесе фрикативтік). Микстек фактілерінің біршама абстрактілі талдау, мұрындықтардың таралуы екі түрлі билабиалдар (және, мұрындықтардың әсерімен және олардан тыс), екі түрлі латындықтар (және мұрындықтар) арасында "контраст" үшін жауапты екенін айтады. Назальдалған варианттарға іргелес орналасқан назальдалған дауыстылар басқа контексттерге қарағанда аз күшті назальдалады. Бұл жағдай, кем дегенде, соңғы 500 жыл бойы микстек тіліне тән болғандығы белгілі, өйткені тілдің ең алғашқы отарлау құжаттамасында ымдардың бірдей таралуы көрсетілген.

Глотализация

Ауыстылардың глоттализациясы (ауыстыдан кейін глоттальді тоқтау ретінде естіледі және ерте талдауларда осындай түрде талданады) микстек тілдерінің өзге отомангуэ тілдеріндей ерекше және қызықты қарама-қайшылық белгісі болып табылады.

Йолоксхошиттл Микстек

Yoloxóchitl Mixtec (Guerrero Mixtec) дыбыс жүйесі төменде сипатталған.

Түсі

Йолосохитл микстекінің тоғыз тоны бар: .

Жазу жүйелері

Микстектер, басқа да көптеген мезоамерикалық халықтар сияқты, өздерінің жазу жүйесін жасады, ал олардың сақталған кодекстері испандықтардың келуінен бұрын Оахака аймағының испандық мәдениетінің тарихы туралы білімнің ең жақсы көздерінің бірі болып табылады. 1522 жылы Тутутепек иелігінің жеңілуімен микстектер испан отарлаушыларының қолына түсті және олардың көптеген ескерткіштері жойылды. Алайда кейбір кодекстер жойылудан сақталып қалды және бүгінде көбінесе Еуропалық коллекцияларда, соның ішінде Кодекс Зухе Натталл мен Кодекс Виндобонансес; Мексикадағы Ұлттық антропология мұражайында сақталған Кодекс Колумбино ерекшелік болып табылады. Микстектерге Рим-католик дінін үйреткен миссионерлер олардың тілін үйреніп, Антонио де Небрияның "Грамматика Кастеллана" кітабына ұқсас бірнеше микстек грамматикасын шығарды. Сонымен қатар, микстек тілдерін латын әліпбиіне көшіру жұмыстары басталды. Соңғы онжылдықта микстек тілінің әліпбилік бейнелеуінде шағын өзгерістерді Микстек тілі академиясы жүзеге асырды. Әсіресе қызықты салалар мыналарды қамтиды: Глотализацияланған дауыстыларды (немесе глотальді тоқтатуды, кейбір бұрынғы талдаулардағыдай) ажырататын белгілердің бейнесі. Кейбір ертедегі әліпбилерде h қолданылған; көбінесе қазіргі кезде апострофтың арнайы түрі қолданылады. Жоғары орталық дөңгеленбеген дауыстының бейнесі. Кейбір ертедегі әліпбилерде y қолданылған; бүгінгі таңда i (ɨ) белгісі қолданылады. Дауыссыз веларлық тоқтамның бейнесі. Алдыңғы әліпбилердің көпшілігі c және qu-ды қолданған, бұл бұрынғы үкіметтік саясатқа сәйкес болды; бүгінгі таңда k көбірек қолданылады. Тонусты бейнелеу. Микстек тілінің көпшілігі тондарды толықтай жазбайды. Тонды бейнелегенде, дауысты үстіне өткір дыбыс жоғары тонды көрсету үшін қолданылады. Кейде ортаңғы дыбыс дауыстының үстінде макронмен көрсетіледі, бірақ белгіленбей қалдырылуы мүмкін. Кейде төменгі тон дауысты үстіне ауыр дыбыспен көрсетіледі, бірақ ол белгіленбей қалдырылуы мүмкін немесе дауыстыға төменгі сызықпен көрсетілуі мүмкін. Микстек тілі академиясы және кейіннен Халықтық білім беру хатшылығы (SEP) қабылдаған әліпбиде келесі әріптер бар (олардың фонемаларымен бірге төменде көрсетілген). +Алифба микстек тілдері (ndusu tu'un sávi) Символ IPA мысал Мағынасы Тақалған айтылуыандивискиАғылшын тіліне ұқсас a fatherchtʃchitiabananaАғылшын тілінде ch шоколадтаðdeheАғылшын тілінде th ата-ананың үйіндеШипағат е е estegɡga̱moreАғылшын тілінде g goiiita̱flowerАғылшын тілінде i машинадаɨkɨnipigАғылшын тілінде i машинадаɨkɨnipigАғылшын тілінде ы немесе румын тілінде îjxji̱'inshall dropМексика испан тіліндегі jkúkkfourmiHard c, ағылшын тілінде llluubea coolАғылшын тілінде llluubea coolАғылшын тілінде l in letrammña'ma̱shall confessАғылшын тілінде m ананың мағынасында ceákuná'shallínshall ceaseАғылшын тілінде n n сияқты ita nondndyu nde̱or ауызда айтылады nasal anchid n кейін аз дыбыс үтірінде дауыссызға ұқсас. ngŋsúngo̱oto settleАғылшын тіліндегі ng in eatingñɲñuuyiviworldИспания тіліндегі ñ in caña сияқты, бірақ әдетте тіл қатты тістен қол үзбейді. Оохиосистер-де-заңАнглиз тілінде o-де-оопи'лупис-де-англиз тілінде p-де-пи'ррулиз кейде триллирлен. sssá'acunningnessАғылшын тіліндегі s секілді sittttájíshall sendАғылшын тіліндегі t секілді tintststsi'inapuppy dogРумыниядағы ț секілді немесе орыс тіліндегі ц секілдіuuNuuyooMexicoАғылшын тіліндегі u секілді tunevβvilucatИспаниядағы v секілді lavaxʃyuxé'édoorАғылшын тіліндегі алғашқы дыбыс секілді yʒyuchidustАғылшын тіліндегі ge секілді beige'ndá'ahandСөздік glottalised болса, ол glottal тоқтатумен аяқталатын сияқты айтылады. Глотализацияланған дауыстының артынан бірдей, бірақ глотализацияланбаған дауыстының болуы сирек кездеспейді. Мистек тілінің әліпбиін құрудағы басты кедергілердің бірі - оның жергілікті тіл мәртебесі. Тілдің әлеуметтік саласы айрықша отандық, өйткені федералды заң бойынша мемлекетпен барлық қарым-қатынас испан тілінде жүргізілуі керек, тіпті елдің жергілікті тілдері "ұлттық тілдер" мәртебесіне ие болса да. Мистек тілінде басылған материалдар аз, ал осыдан бірнеше жыл бұрын бұл тілде әдебиеттер мүлдем болмаған. Микстек тілінің БАҚ-та аз жариялануы бар, CDI-нің жергілікті радио жүйесіне Оахакадағы XETLA және XEJAM; Герреродағы XEZV AM; және Баха-Калифорниядағы XEQIN AM және АҚШ-та Лос-Анджелесте орналасқан екі тілді радиостанция, Калифорния, онда Микстек қауымдастығын табуға болады. Сонымен қатар микстек тілінің бөлшектелуі мен оның әртүрлі тілдеріндегі мәтіндердің бір түрінде басылып шыққандары басқа бір түрінде сөйлейтіндерге мүлдем түсініксіз болуы мүмкі�...

Жекелік алмастырушылар

Миктек тілінде жеке зат есімдер көп кездеседі. + Ататлахукадағы жеке зат алмастары Микстек тұлға түрі Тәуелсіз Тәуелді 1-ші тұлға үшін қолданылады. Бейресми ру'у'у'ри I (ақпараттық) 1-ші тұлғаны қоса алғанда yó'ó yó we (оның ішінде) 2-ші тұлға Формальді ní'ín ní you (form.) Бейресми ақпарат 3 тұлғаны білдіретін сөз: ол (бала) я (құдай) тɨ ол (жануар) те ол (су)

Үшінші тұлғадағы сын есімдер

Үшінші тұлғадағы сын есімдерге микстек тілінде бірнеше сын есімдер бар, олар референттің ер адам, әйел, жануар, бала немесе жансыз зат, қасиетті немесе құдайлық тұлға немесе су екенін көрсетеді. Кейбір тілдерде еркек және әйел сын есімдеріне құрметпен қарайды. Кейбір тілдерде басқа да алмастыру сөздер бар (мысалы, ағаштар). (Бұл алмастырушылар "адам", "әйел", "ағаш" және т.б. есімдіктерге белгілі бір этимологиялық жақындық көрсетеді, бірақ олар осы есімдіктерден ерекшеленеді.) Бұлар көпшілікке (егер біреу ашық болғысы келсе, кейбір сорттарда) олардың алдында жалпы көпшілік таңбасын de қолдану арқылы немесе дамыған көпшілік формаларын пайдалану арқылы болуы мүмкін.

Сұрау етістіктері

Микстек тілінде екі сұраныс бар, олар na vé ([2na 3ve] = "не/ қай"?) және nasaa ([2na.2saa]= "қалай көп/көп?"). Бұл сөздердің реті мағынасына, тұлғасына не айналасындағы сөз тіркесінің ретіне байланысты өзгермейді.

Көрсеткіштер

Деиктикалық септіктер көбінесе зат есім сөз тіркесінде демонстративті қосымшалар ретінде қолданылады. Кейбір микстек тілдерінде екі, басқаларында үш (проксималды, медиалды, дисталды) және кейбіреулерінде төрт (көзге көрінбейтін нәрсені білдіретінді қоса алғанда) осындай демонстративтер бар. Бұл әдістер әртүрлі, олардың нақты түрлері де әр түрлі. Кейбір сорттарда осы демонстративтердің бірі анафорикалық түрде (сөйлеуде бұрын аталған номиналдыларға сілтеме жасау үшін) қолданылады, ал кейбір сорттарда арнайы анафорикалық демонстратив (кеңістіктік қолданысы жоқ) кездеседі. Бұл демонстративтер әдетте зат есім сөз тіркесінің соңында пайда болады (кейде "шектеуші" болады). Демонстративтер, сондай-ақ, (кейбір сорттарда) сложный сын есім түрінде, сын есім басынан кейін қолданылады.

Сөздердің сөйлемдегі реті

Микстек - етістік-тақырып-объект тілі. Бұл сөз тізбегінің өзгеруі, әсіресе, preverbal позицияның қолданылуы, ақпаратты ерекшелендіру үшін қолданылады.

Микстектердің испан тіліне әсері

Мүмкін, микстек тілінің мексикалық испан тіліне қосқан ең маңызды үлесі жер атаулары саласында, әсіресе Оахака штатының батыс аймақтарында, онда бірнеше қауым әлі күнге дейін микстек атауларымен (әулие атымен қосылған): Сан-Хуан Нуми, Сан-Бартоло Юкуан, Санта-Крус Итундюджия және тағы басқалар. Пуэбла мен Геррерода микстек жерлерінің атаулары науаль және испан тілдерінде аталады. Мысалы, Юку Юксин (Пуэблада), қазір Габино Барреда деп аталады. Микстек тілдерінде қолданылатын испан сөздері кейбір жеміс-жидек пен көкөністер сияқты испандықтар әкелген сөздер. Мысалы, лимун (Сан-Мартин-Дуразнос-Оахакада), лимон (испан тілінде лимон), сонымен қатар тзикуа Ия (киі қышқыл апельсин) деп аталады.

Микстек әдебиеті

XVI ғасырдың басында испандықтардың басып алуына дейін Мезоамериканың жергілікті халқы бірнеше әдеби жанрларды сақтады. Олардың шығармалары ауызша, элита мүшелері әдебиет және басқа да интеллектуалдық қызмет салалары туралы білім алатын мекемелер арқылы берілді. Бұл институттар негізінен жаулап алудан кейін жойылып кетті, соның нәтижесінде жергілікті ауызша дәстүрдің көпшілігі мәңгілікке жоғалды. Тарихи оқиғаларды немесе әлемді мифтік түсінуді жазу үшін пайдаланылған кодекстердің көпшілігі жойылып, қалғандары оларды жасаған халықтардан алынып тасталды. Мистектердің төрт кодексі сақталып қалған, олар Есім Елік Жагуар тырнағының соғыс ерліктерін баяндайды. Олардың үшеуі Еуропалық коллекцияларда, біреуі Мексикада сақталған. Ал микстектер өздерінің ежелгі оқу мен жазу ережелерін түсінбей қалғандықтан, бұл кодекстерді түсінудің кілті тек ХХ ғасырдың ортасында, негізінен, Альфонсо Касоның еңбегімен қайта ашылды. Алайда, алғашқы испан миссионерлері жергілікті халықтарды (әсіресе ақсүйектерді) латын әліпбиін қолдана отырып, оқып, жазуға үйретуді қолға алды. Миссионерлердің және испаниялық әдебиетті дамытқан жергілікті тұрғындардың күш-жігерінің арқасында кейбір жергілікті әдебиеттер біздің күнімізге дейін сақталып қалды. XVI ғасырда танылған микстек тілінің жарты ондаған түрлерінің ішінде, екеуі жазу үшін артықшылықты иеленді, олар Микстека-Альтадағы Тепосколула / Тилантонго және Ачиутала / Тлаксиако. Мысцтектер басып алғаннан кейінгі бес ғасыр бойы микстектер әдебиеті тек халық аузында ғана болды. Музыка арқылы немесе белгілі бір рәсімдерді орындау арқылы микстектердің әдебиеті мыңдаған жылдар бойы ауызша беріліп келеді. Тек 1990 жылдары ғана Мексикадағы жергілікті әдебиет қайтадан кең таралды. Алдыңғы қатарда өз тілдерін 19 ғасырдың ортасынан бастап жазба түрінде жазып жүрген Техуантепек аралшасындағы сапотектер тұрды. 1980 жылдары Ючитан де Сарагосаның жергілікті халқының мәдени қозғалысын үлгі тұтып, көптеген жергілікті мәдениеттер өз тілдерін әдеби көлік ретінде қайтарып алды. 1993 жылы Asociación de Escritores en Lenguas Indígenas құрылды, ал үш жылдан кейін Casa del Escritor en Lengua Indígena құрылды. Сонымен қатар, түпкүлдік америкалық тілдерде жазуды насихаттау үшін түпкүлдік тілдер әдебиеті үшін Незауалькоётль сыйлығы құрылды. Микстека аймағында әдеби қайта өрлеуге Тлаксиако және Жукстлахуака қалаларын қоса алғанда, Микстека Альта халықтары басшылық етті. Біріншісі, бірнеше микстек ақындарының шығармаларын Asalto a la palabra кітабында жариялаған Рауль Гатика және аймақтың лирикалық композицияларын жинаумен қатар, өзінің елеулі шығармаларын шығарған Хуан де Диос Ортис Круз сияқты елеулі жазушыларды шығарды. Кейін бұл шығарманы микстек музыкасының жетекші тұлғаларының бірі Лайла Даунс музыкаға енгізді; ол өзінің анасы сөйлейтін микстек тілінде композициялар жазылған бірнеше пластинка жазды.