Кіріспе
Зам - "жер" деген сөздің авесталық термині, бұл жер мен топырақ және әлем мағынасында да "жер" деген зороастризмдік ұғымның авесталық термині. Зороастризм дәстүрінде жерді бастапқы элемент ретінде қарастырады және "жердің" гипостазы болып табылатын Зам атты кішігірім құдаймен бейнеленеді. Замин сөзі қазіргі парсы тілінде Замин деп өзгертілді, Балтық аймағы, славян аймағы, серб аймағы, грек тракиялық Семеле, яғни Жер планетасы, сондай-ақ топырақ. Зам элементі Орта парсы тілінде де, яғни зороастризм дәстүрі мәтіндерінің тілінде де бірдей мағынада кездеседі. Алайда, Зам құдайлығы кейінгі тілдерде Замиад ретінде пайда болады, бұл Зам Язадтың қысқаруы, яғни язата Зам. Жердегі Замның Шахнамедегі Заммен ешқандай байланысы жоқ. Бұл Замзахак е Маар Душ (Авестандағы Ажи Дахака, Орта парсы тілінде Аждашак) - Жамшидті өлтірген айдаһар патшасы.
Zam is the Avestan language term for the Zoroastrian concept of "earth", in both the sense of land and soil and in the sense of the world. The earth is viewed as a primordial element in Zoroastrian tradition, and represented by a minor divinity, Zam, who is the hypostasis of the "earth". The word itself, changed to Zamin in Modern Persian, is cognate to the Baltic Zemes, Slavic Zem, Serbian Zemlja, Greco Thracian Semele, meaning the planet Earth, as well as soil. The element zam exists with the same meaning in Middle Persian, which is the language of the texts of Zoroastrian tradition. The divinity Zam, however, appears in the later language as Zamyad, which is a contraction of Zam Yazad, i. e. the yazata Zam. Zam of the earth is not related to the Zam of the Shahnameh. That Zam—Zahhak e Maar Doosh (Aži Dahāka in Avestan, Azhdshak in Middle Persian)—is the king of dragons, who slew Jamshid.
Жазбаларда
Зам элементі - Армаити, жердің Амеша Спентасы және Ахура Мазданың алғашқы "құдайлық ұшқындары" болып табылады, барлық басқа жаратылыс олардан пайда болады. Армаити жер арқылы имманентті. Зам элементінің Армаитимен жақын сәйкестігі, сондай-ақ, Зам құдайлық Армаитимен жұптасуға себеп болады, сондықтан кейбір тармақтарда "жер" күтілетін жерде Армаити пайда болады. Двандвахтың "Зам Армаити" деген сөздері Яшт 1.16, 16.6 және 42.3-та кездеседі. Авестаның Замьяд-Яшт әнұраны "жер" дегенге көп мән бермейді: алғашқы сегіз тарауында географиялық белгілер ғана келтірілген, ал қалған бөлігі каваем харено "патшалық даңққа" ие болғандарды мадақтауда. Бұл қалған аяттар жердің жаратылуынан басталады, яғни Ахура Маздаға (10 тарау) арналған аятпен басталады және Саошианға (89) арналған аятпен аяқталады. Оның ішінде Амеша-Спента (15), Митра (35) -ге сілтеме жасайтын тармақтар бар. Өмірге шақырылған өлтірушілерге Има (31), Трахатаона (36), Кайяния династиясы (66 72), Заратустра (79) және Виштаспа (84) жатады. Дарместетердің айтуынша, "бұл Яшт Иран монархиясының қысқаша тарихы ретінде, қысқартылған [Шахнаме] ретінде қызмет етеді". Замиядтық "Яшт" періште дәрежесіне көтерілген қарапайым тұжырымдаманың үлгісі болып саналады. Зам үшін бұл, мүмкін, Зам мен Армаити арасындағы тілдік келісім ретінде орын алған. Бірақ айдың 28-ші күнінің бағышталуына және алғашқы элементтердің бірі ретінде көрініске қарамастан, Зам ерекше маңызды құдай емес. Дхалла тіпті "Армаитимен салыстырғанда оның тұлғасы өте түкке тұрғысыз, біз көргендей, жерді қамқорлығына алады және шын мәнінде, белсенді қорғаушы данышпан".
Дәстүр бойынша
Зороастризмнің жер туралы түсініктері (оның негізінде оның құдайлық болмысы) туралы негізгі ақпарат көзі - Бундахишн, шамамен 12 ғасырда аяқталған діннің космогониясы мен космологиясы туралы есеп. Бұл жазбаға сай, жер - аспан мен судан кейін, ал өсімдіктер мен оттан бұрын жаратылған үшінші жаратылыс еді. Жердің жаратылуы үш кезеңмен сипатталады: Алдымен жердің бетін дөңгелек, жазық диск құраған, ол "аспанның" төменгі жартысын толтырған судың ортасында жүзіп жүрді. Содан кейін оның бетінен таулар өсті, олардың ең биіктері - Хара Березаити, оның шеткі жоталары жерді қоршап алды және одан ары Әреді Сура дүниежүзілік өзені жатыр. Соңында төртінші жаратылыс (өсімдіктер) кезінде алғашқы ағаш өсіп, барлық өсімдіктердің үлгісі болды (бұл ағаш Киелі жазбаларда Саена ағашы деп аталады; Яшт 12.17-де ол барлық емдік шөптердің тұқымын тарататындықтан "Барлық дәрілер ағашы" деп сипатталады). Бесінші жаратылыс - алғашқы ірі қараның (Гаваевдатта) тұқымынан, ұрығынан, мүшелерінен және жанынан жерді жануарлар дүниесі және адамзаттың түп атасы мекендеген. Шейест на Шейест ("Не дұрыс, не бұрыс") деген еңбегінде Замды "қатаңдық"пен байланыстырып, әр құдайдың бейнелі қасиеттерін атап өткен. Ал Армаити "өнімділік" деп аталады. Адарбад Махраспанданың кеңестерінде автор оқырмандарына Замға арналған айдың күні дәрі-дәрмек қабылдамауға кеңес береді. Pazend Afrin i haft Amshespand ("Жеті Амешаның батасы"), Замға Амардад, Рашн және Аштад (Амеретат, Рашну және Арштат) қосылып, аштық пен шөлдің жындарына қарсы тұрады. От ғибадатханасын құру рәсімінде айтылатын соңғы әнұран - "Замияд Яшт". Бұл Язатаның құрметіне қажетті 91 речитация қағидаты бойынша 30 күннің құдайларына байланысты 30 әнұранның әрқайсысын қосымша бір әнмен қоса үш рет оқуды талап етеді. Алайда, айтылған алғашқы үш сөз Ахура Маздаға арналған, 88 қалды, ал 88 модуль 30 - 28 - Замның күн саны. Язатамен байланысты гүлдердің ішінде Замның гүлдері - басилик (Бундахишн 27). Ксенофонт (Киропедия, 8.24) Кирдің магиялық нұсқаулары бойынша жер бетіне мал құрбандыққа шалғанын айтады.
Анықтамалар мен әдебиеттер
. . . . . . . .
.
.
.
.
.
.
.