Кіріспе

Брунейдің тыйым салынған саяси партиясы Брунейдің халықтық партиясы (малайша: Parti Rakyat Brunei, PRB) - Брунейдегі тыйым салынған саяси партия. PRB 1956 жылы солшыл партия ретінде құрылды және Брунейді Ұлыбританиядан толық тәуелсіздікке жеткізуді мақсат етті. Партия ұлттық басшылықты сарайдан халыққа ауыстырып, үкіметті демократияландыруға ұмтылды.

Құрылу

Бруней халық партиясы бастапқыда Малайя халық партиясының (МХП) бөлімшесі ретінде 1956 жылы 21 қаңтарда Бруней қаласының Кампонг-Кянгеге қаласында Х. М. Саллехтың үйінде құрылды. Оған 150-ге жуық адам қатысты. Олардың кейбіреулеріне Манан бин Мұхаммед, Мұхаммед бин Сүлеймен, Зейни бин Хажи Ахмад, Жаис бин Хажи Карим, Мұхаммед Жамалуддин, Х. Б. Хафиф және Ясин Аффанди жатады. Кездесуге А. М. Азахари төрағалық етті, оған Х. М. Салле көмек көрсетті.

Малайзияның радикалды әсерлері

1955 жылдың шілде айының басында А. М. Азахари Малайя түбегіне және Сингапурға барды. Сингапурда жүргенде ол белгілі саяси қайраткер Харун Мұхаммед Аминмен (Харун Аминуррашид) кездесті. Бір кезде ол Малайя мен Брунейдегі британдық әкімшіліктің қара тізіміне кірген. Бұл кездесу оның ой-өрісіне және іс-әрекетіне қатты әсер етті. А. М. Азахари сонымен қатар Куала-Лумпурдың Кампонг-Барудағы Ахмад Боестаманның үйінде Бурхануддин әл-Хелми, Исхак Хаджи Мұхаммед және Харун Мұхаммед Амин сияқты радикалды малайлардың бірнеше көшбасшыларымен кездесті.

Малайзия мәселесі

1961 жылы Бруней үкіметі федерацияға оң көзбен қараса да, Бруней Малайзияның премьер-министрі Тунку Абдул Рахман ұсынған Малайзиямен федерацияға мүшелік туралы ұсынысты қабылдамады. 1962 жылдың 12 қаңтарында Брунейдің заң шығарушы кеңесіне PRB басшысы А. М. Азахари тағайындалды және PRB 1962 жылдың тамыз айындағы сайлауда 33 орындық заң шығарушы кеңестің барлық 16 сайланған орынды жеңіп алды. Заңнамалық кеңестің алғашқы отырысы 1962 жылдың 5 желтоқсанына жоспарланды және PRB Британдық Солтүстік Борнео мен Саравакты Брунейге қайтару туралы қаулыны Солтүстік Борнео федерациясы деп аталатын тәуелсіз мемлекет құру үшін, Брунейдің Малайзияға кіруін және Брунейдің тәуелсіздігін 1963 жылы қабылдамау туралы ұсыныс енгізетінін мәлімдеді. Сұлтан Омар Али Сайфуддин III бұл қарарды қабылдамады және Заң шығарушы кеңестің ашылуын 1962 жылдың 19 желтоқсанына қалдырды.

PRB-дің көтерілісі

1962 жылдың 8 желтоқсанында Брунейде және Солтүстік Борнео мен Саравақтың шекаралас аймақтарында Бруней көтерілісі деп аталатын PRB қарулы көтерілісі болды. Көтерілісшілер Tentera Nasional Kalimantan Utara (TNKU) немесе Солтүстік Калимантан Ұлттық Армиясы деп аталды және ТНКУ бірнеше негізгі қалаларды басып алды. Бруней полициясы сол күні кешке қарай Сингапурдан келген британдық әскерлерге және сол сұлтанға және оның үкіметіне адал болып қалды. 1962 жылдың 9 желтоқсанында көтеріліс тиімді түрде тоқтатылды, өйткені сол кезде Сұлтан Омар Али Сайфуддин III ПРБ-ны заңсыз деп жариялады және ТНКУ-ны сатқындық үшін айыптап, үкім шығарды, бірақ кейде-ақ оқиғалар орын алуы жалғасты. Сондай-ақ, солтан Брунейдің Малайзия федерациясына қосылмау ниеті туралы ашық мәлімдеді. Бес айдан кейін көтеріліс Ясин Аффандидің тұтқындалуымен аяқталды. ҚҰБ-ның басшысы А. М. Азахари көтеріліс басталған кезде Манилада болған, ол Джакартаға жер аударылды.

ҚХР-дың жер аударылуы

1973 жылы 13 шілдеде партиядан бас тартудан бас тартқан ПРБ тұтқындары қашып, партияны жер аударылу кезінде қайта құрды. Желтоқсан айында Куала-Лумпурда Брунейдің тәуелсіздігі үшін арнайы комитет құрылды. Кейін 1974 жылы 7 мамырда ПРБ-ны А. М. Азахаримен бірге атқарушы комитет тағайындалып, ресми түрде қайта жанданды. Оның басты мақсаты - Брунейге саяси өзгерістер енгізу үшін "достық" мемлекеттер мен халықаралық ұйымдарға қысым жасау. Мәселен, Махмуд Саедон Отманға Индонезия үкіметінде лоббилік іс жүргізу және партияның Афро-Азия тобымен байланысын қалпына келтіру міндеті жүктелді. Брунейдің ПРБ-сы 1970 жылдары халықаралық моральдық және материалдық қолдауды жалғастырды және БҰҰ Бас Ассамблеясының Брунейде құрылған кез келген үкіметке сәйкес келуі тиіс мұрагерлік пен заңдылық қағидаттарын белгілеген 3424-ші қарар қабылдауына әкелді.

PRB-нің қазіргі жағдайы

PRB әлі күнге дейін жер аударылу кезінде жұмыс істейді деп есептеледі, бірақ ол ұйықтап жатқан болуы мүмкін. 2005 жылдың 12 қыркүйегінде бұрынғы саяси тұтқын және PRB бас хатшысы Ясин Аффанди Ұлттық даму партиясының негізін қалады. Брунейде заңды түрде жұмыс істейтін үшінші саяси партия.