Кіріспе

Анкара қаласының тарихи дамуының шолуын Анкараның тарихы қола дәуірі Хати өркениетінің басталуына негізделген, оны б.з.д.

Хатт, хетт және фригия кезеңдері

Анкараның орталығында және оның айналасындағы ең көне қоныстар Хатти өркениетінің құрамына кіреді. Фригиялықтардың тұсында қала шамамен б.з.д. 1000 жылдан бастап көлемі мен маңызы жағынан айтарлықтай өсті, ол ежелгі уақыттағы қаланы қатты зақымдаған жер сілкінісінен кейін Фригияның астанасы Гордионнан жаппай көшіп келгеннен кейін үлкен кеңейісті бастан кешірді. Фригиялық дәстүр бойынша Анкираның негізін салушы ретінде патша Мидас қастерленген, бірақ Паузанияс қала шын мәнінде әлдеқайда ескі болғанын атап өтті, бұл біздің бүгінгі күні біздегі тарихқа сәйкес келеді. Мидас келген кезде қалада ешкім тұрмаған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы стандарттар бойынша, Анкара Ататүрктің Түркия астанасын қалаға көшіргенге дейін болмаған деп айтуға болады, өйткені оның астанасы келгенге дейінгі халқы келесі жылдармен салыстырғанда мүлдем болмады.

Лидия және парсы дәуірі

Фригиялық биліктің орнын алдымен Лидия, кейін парсы билігі басқарды, бірақ шаруалардың қатты фригиялық сипаты сақталды, бұл туралы Рим дәуірінің кейінгі кезеңіндегі қабір тастары дәлелдейді. Персияның билігі Македонияның патшасы Ұлы Ескендірдің қолынан жеңілгенге дейін жалғасты.

Эллиндік кезең

Анкараны біздің заманымыздан бұрын 333 жылы Гордионнан Анкараға келген және қалада қысқа уақытқа тұрған Ұлы Александр жаулап алған. 323 жылы Бабылда қайтыс болғаннан кейін және империяның генералдар арасында бөлінуімен Анкара және оның айналасы Антигонның үлесіне түсті. Фригия кезеңінен басқа қала ежелгі дәуірде ең үлкен кеңеюді бастан кешірді, басқа бір маңызды кеңею Понт гректері кезінде болды, олар солтүстікке қара теңіз порттары мен Қырым арасындағы тауарлар саудасы орталығы ретінде қаланы дамытты; оңтүстікке Ассирия, Кипр және Ливан; және шығысқа қарай Грузия, Армения және Парсы. Сол уақытта қала өзінің Аγκυρα Ànkyra (грек тілінде зәкір деген мағынаны білдіреді) деген атауын алды, оны түріктер әлі күнге дейін Анкараның сәл өзгертілген түрімен қолданады.

Галатиялық кезең

278 жылы қаладағы орталық Анатолияның қалған бөлігімен бірге кельт тілінде сөйлейтін галаттар Анкараны ең бірінші болып өздерінің негізгі тайпалық орталықтарының біріне, Тектосаж тайпасының штаб-пәтеріне айналдырды. Басқа орталықтар Троцми тайпасы үшін Пессинос, қазіргі Балхисар; және Анкараның шығысында Тольстибоги тайпасы үшін Тавиум болды. Ол кезде қала Анкира деп аталатын. Кельт элементі саны жағынан салыстырмалы түрде аз болған; фригиялық тілде сөйлейтін шаруаларды билеген жауынгерлік аристократия. Алайда ғасырлар бойы Ғалатияда келт тілі әлі де қолданылып келді. IV ғасырдың соңында Галатияның азаматы Киелі Иероним Анкараның маңында айтылатын тілдің Трирдің маңында Рим әлемінің солтүстік-батысында айтылатын тілге өте ұқсас екенін байқаған. Бұл ескі фригий халқы келт басқыншыларының тілін меңгергенін білдіруі мүмкін.

Рим дәуірі

Кейіннен қаланы б.з.д. Анкира Римнің Галатия провинциясының астанасы болғандықтан, сауда-саттық үшін аса маңызды қала болып қала берді. Анкара сонымен қатар Август актілерінің ресми жазбасын қамтитын Monumentum Ancyranum (Август және Рим ғибадатханасы) үшін танымал, ол Res Gestae Divi Augusti деп аталады, бұл ғибадатхананың қабырғаларында мәрмәрден ойылған жазу. Анкираның қираған жерлерінде әлі күнге дейін құнды барельефтер, жазулар және басқа да сәулет фрагменттері бар. Август Анкираны Анатолияның орталық бөлігіндегі үш негізгі әкімшілік орталықтың біріне айналдыруды шешті. Қалаға фригийліктер мен келттер - галаттар қоныс тепкен. Анкира тектосаждар деп аталатын тайпаның орталығы болған, әрі Август оны өз империясының басты провинциялық астанасына айналдырған. Галатияның тағы екі тайпалық орталығы - Йозгат маңындағы Тавиум және батыстағы Сиврихисар маңындағы Пессин (Балхисар) - Рим дәуірінде маңызды елді мекендер болып қала берді, бірақ Анкира үлкен мегаполиске айналды. Рим империясының жақсы кезеңінде Анкирада шамамен 200 000 адам өмір сүрді, бұл Рим империясы құлағаннан кейін 20-ғасырдың басына дейін болған жағдайдан әлдеқайда көп. Анкара шайы деп аталатын шағын өзен Рим қаласының ортасымен ағып өтеді. Ол қазір жабылып, бұрылады, бірақ ол Рим, Византия және Осман дәуірлерінде ескі қаланың солтүстік шекарасын құрады. Қазіргі қаланың оңтүстігіндегі биік төбенің шетіндегі Чанкая Рим қаласынан тыс жерде тұрды, бірақ жазғы демалыс орны болған болуы мүмкін. XIX ғасырда кем дегенде бір римдік вилланың немесе үлкен үйдің қалдықтары әлі күнге дейін Чанкая президенттік резиденциясының орналасқан жерінен алыс емес жерде тұрды. Батыс жағынан Рим қаласы Генчлик саябағы мен теміржол вокзалына дейін созылған, ал төбенің оңтүстік жағында қазіргі Хацеттепе университеті орналасқан жерге дейін созылған болуы мүмкін. Осылайша ол қала қандай да бір өлшемдерге сай үлкен қала еді, әрі Римнің Галлия мен Британия қалаларынан әлдеқайда үлкен еді.

Готтар мен арабтардың шабуылдары

Анкираның маңыздылығы солтүстіктегі Анатолиядағы солтүстік-оңтүстік және шығыс-батысқа қарай жүретін жолдардың қиылысу нүктесі болғандығымен байланысты. Шығыс жаққа қарай ұлы император жолы Анкара арқылы өтеді. Өкінішке қарай, римдіктерде жоңғарлар үшін де ыңғайлы болған жол желісін тек олар ғана пайдаланбады. III ғасырдың екінші жартысында Анкираға батыстан келген готтар (Кепадокияның жүрегіне дейін құлдарды алып, тонаған) және кейіннен арабтар шабуыл жасады. Шамамен он жыл бойы қала ежелгі әлемнің ең жарқын патшайымы, араб император қызы Зенобияның батыс форпостарының бірі болды. Ол Сирия шөліндегі Пальмирадан келді.

Рим дәуірі

272 жылы император Аврелианның қол астында қала Рим империясына қайта қосылды. Диоклетиан (284-305) енгізген бірнеше (төртке дейін) императорлар жүйесі тетрархия Анкарадан батысқа қарай Герме мен Дорилеумға (қазіргі Эскишехир) дейінгі жолдарды қайта құру мен салудың маңызды бағдарламасына кіріскен көрінеді. Өзінің гүлдену кезеңінде римдік Анкара үлкен нарық және сауда орталығы болды, сонымен қатар ол ірі әкімшілік астана ретінде қызмет етті, онда жоғары лауазымды адам қаланың преториумынан, үлкен әкімшілік сарайдан немесе кеңседен билік жүргізді. III ғасырда Анкирадағы өмір, басқа да Анатолия қалаларындағы сияқты, қалаға шабуылдар мен тұрақсыздыққа жауап ретінде біраз әскерилендірілген сияқты. Бұл кезеңде, орталық Анатолияның басқа қалалары сияқты, Анкира да христиандыққа айналды.

Кристиан Анкира

Алғашқы шейіт болғандар, олар туралы аз мәлімет бар, олардың арасында Анкира маңындағы белгісіз Каллиппи ауылының тұрғындары Проклос пен Илариос бар, олар император Траян (98 - 117) кезінде қуғын-сүргінге ұшырады. 280 жылдары біз Анадолияның оңтүстігіндегі жүгері саудагері Филуменнің Анкарада тұтқындалып, шейіт болғаны туралы және Евстафий туралы естідік. Диоклетианның тұсында, басқа римдік қалалардағыдай, мәсіхшілерге қарсы қуғын-сүргіннің ең жоғарғы сатысы болды. 303 жылы Анкира - император Диоклетиан мен оның орынбасары Галерий христиандарға қарсы қуғын-сүргін бастаған қалалардың бірі болды. Анкирада олардың алғашқы нысанасы 38 жастағы қала епископы Климент болды. Клименттің өмірі оның Римге қалай әкелінгені, содан кейін қайтарылып, көптеген тергеулер мен қиындықтарға ұшырауы керектігін сипаттайды. Қасиетті Климент шіркеуінің қалдықтары бүгін Улус ауданындағы Ишиклар көшесінің маңында орналасқан ғимараттан кездеседі. Бұл жердің Клименттің алғашқы жерленген жері болуы әбден мүмкін. Төрт жылдан кейін қала дәрігері Платон мен оның інісі Антиох Галлерийдің заманында да атақты шейіт болды. Анкиралық Теодот та қасиетті ретінде қастерленеді. Алайда қуғын-сүргін сәтсіз болып шықты және 314 жылы Анкира ертедегі шіркеудің маңызды кеңесі орталығы болды; ол қуғын-сүргіннен кейін христиан шіркеуін қайта құру үшін шіркеу саясатын қарастырды, әсіресе қуғын-сүргін кезінде жалған дінге мойынсұнып, оған мойынсұнған 'лапси' христиандарға қатысты. IV ғасырда Кіші Азиядағы Ғалатияның бұрынғы астанасында үш собор өткізілді. Біріншісі, православиелік пленарлық синод, 314 жылы өткізілді, ал оның 25 тәртіптік каноны Күнәнің құпияларын басқарудың алғашқы тарихындағы ең маңызды құжаттардың бірі болып табылады. Олардың тоғызы балалардың татуласуына байланысты, қалғандары неке, шіркеу меншігін иеліктен шығару және т.б. Анкирада Климент заманында пұтқа табынушылық әлсіреп тұрған болса да, ол әлі де басым дін болған болуы мүмкін. 20 жылдан кейін христиан діні мен монотеизм оның орнын басып алды. Анкира тез арада христиандық қалаға айналды, өмірде монахтар мен діни қызметкерлер басым болды және теологиялық даулар болды. Қалалық кеңес немесе сенаттың орнын жергілікті биліктің басты фигурасы епископқа берді. IV ғасырдың ортасында Анкирада Мәсіхтің табиғаты туралы күрделі теологиялық даулар туындады, әрі арийлік ағымның бір түрі осы жерден пайда болған көрінеді. 358 жылғы синод Анкиралық Василий басқарған жартылай арийлік консилиабулум болды. Ол тағы да кейбір ариандық нанымдарды айыптап, бірақ тағы бір ариандық нанымды атап көрсетті: Ұл барлық жағынан Әкеге ұқсас, бірақ мәні жағынан бірдей емес. 362 - 363 жылдары император Юлиан Апастаз Анкирадан өтіп, парсыларға қарсы өрескел жорыққа аттанды. Юлианды "Британ мұхитынан варварлық халықтарға дейін бүкіл әлемнің Иесі" деп сипаттайтын жазуы бар мүсіннің тас негізін әлі күнге дейін Анкара қамалы қабырғаларының ішкі шеңберінің шығыс жағына салынған көрінеді. 362 жылы императордың қалаға сапары құрметіне салынған Юлиан бағанасы әлі күнге дейін тұр. 375 жылы Ариан епископтары Анкирада жиналып, бірнеше епископты, соның ішінде Ниссалық Григорийді де, орнынан түсірді. Қазіргі Анкара, батыста Ангора деп те аталады, Лаодикияның суфраганды, Кіші Азиядағы бұрынғы Рим провинциясы Галатиядағы Рим католиктерінің титулярлық кафедрасы болып қала береді. Епископтар тізімі Гамс, "Серия episc. Уағыздаушы. катет. "; сондай-ақ Фригия Пакатианадағы басқа Анкираның.

Византия дәуірі

IV ғасырдың соңында Анкира императорлық демалыс орнына айналды. Константинополь Шығыс Рим астанасы болғаннан кейін, 4 және 5 ғасырлардағы императорлар Босфордағы ылғалды жазғы ауа райынан Анкираның құрғақ таулы атмосферасына кетіп қалады. Теодосий II (408 450) жазғы уақытта Анкирада сотын ұстады. Анкирада шығарылған заңдар олардың сол жерде болған уақытын растайды. Қаланың әскери және логистикалық маңызы Византияның ұзақ билігіне дейін сақталды. Анкира VI ғасырдан кейін бірнеше араб әскерлерінің қолына түскенімен, ол Византия империясының маңызды жол қиылысы полисі болып қала берді.

Сәлжұқ және Осман дәуірі

1071 жылы Селжұқ сұлтаны Алпарслан Манзикерт шайқасында (Малазгирт) жеңіске жетіп, түріктерге Анатолияның қақпаларын ашты. Содан кейін ол 1073 жылы әскери көлік пен табиғи ресурстар үшін маңызды орын болған Анкараны өз аумағына қосып алды. 1101 жылғы крест жорығында крестшілер оны қайтадан басып алды және 13 ғасырға дейін Византия билігі астында болды. Осман империясының екінші биі Орхан I 1356 жылы қаланы басып алды. Түркілердің тағы бір билеушісі Тимур 1402 жылы Анкара шайқасында османдықтарды жеңіп, қаланы басып алды, бірақ 1403 жылы Анкара қайтадан Османдықтардың бақылауында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясы жеңілгеннен кейін Осман империясының астанасы Константинополді одақтастар басып алды. Түрік ұлтшыл қозғалысы 1920 жылы Анкарада өзінің штаб-пәтерін құрды (Түрік тәуелсіздік соғысын қараңыз). Тәуелсіздік соғысында жеңіске жеткеннен кейін түрік ұлтшылдары 1923 жылы 29 қазанда Осман империясын жойды. Бірнеше күн бұрын, 1923 жылдың 13 қазанында Анкара Константинопольді алмастырып, жаңа Түркия Республикасының астанасы болды.

Анкара мен Түркия Республикасы

Анкара жаңадан құрылған Түркия Республикасының астанасы болғаннан кейін жаңа даму қаланы Улус деп аталатын ескі бөлімге және Йенишехир деп аталатын жаңа бөлімге бөлді. Ежелгі бөлмеде Рим, Византия және Осман империясының тарихын бейнелейтін көне ғимараттар мен тар, бұрылысты көшелер бар. Жаңа ауданның орталығы Кизилай болып, онда қазіргі заманғы қаланың көрінісі бар: кең көшелер, қонақ үйлер, театрлар, сауда орталықтары және биік ғимараттар. Жаңа бөлімде мемлекеттік мекемелер мен шетелдік елшіліктер де орналасқан. Анкара - әлемдегі ең көне астаналардың бірі, Лондон, Париж немесе Мадрид сияқты қалалардан әлдеқайда ұзақ уақыт бойы астана болмаса да, ірі қалалық орталық болған; тіпті Стамбул. 324 жылы қазіргі Стамбул, сол кездегі Византияның римдік провинциялық қаласы, Рим империясының жаңа астанасы ретінде дайындалған кезде Анкара маңызды әкімшілік орталық болды, қазіргі Түркияның солтүстік жартысының көпшілігі сол жерден басқарылды.