Кіріспе

Сүтқоректілер отбасы

Шыршалар (Soricidae отбасы) – Eulipotyphla қатарына жататын кішкентай, тышқанға ұқсас сүтқоректілер. Нағыз шыршаларды түрлі отбасыларға жататын ағаш шыршалары, сусар шыршалары, піл шыршалары, Батыс Индия шыршалары немесе қапшықты шыршалармен шатастырмау керек. Сыртқы түрі ұзын мұрынды тышқанға ұқсағанмен, шыршалар кеміргіштер сияқты емес. Шындығында, олар еліктер мен кенелерге жақын туыстар; шыршалардың кеміргіштермен байланысы тек екеуі де Boreoeutheria үлкен тобына жататындығында ғана. Шыршалардың тістері өткір, тікенедей, ал кеміргіштердің алдыңғы тістері шағып алуға арналған. Шыршалар дерлік барлық жерде таралған. Тропикалық және қоңыржай белдеулердің ішінде Жаңа Гвинея, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Америкада ғана табиғи шыршалар жоқ. Алайда, Ұлы Америкалық алмасудың нәтижесінде Оңтүстік Америкада салыстырмалы түрде жақында табиғаттандырылған популяция пайда болды, ол тек Солтүстік Андыда ғана кездеседі. Шыршалар отбасы 385 белгілі түрімен төртінші ең көп түрлі сүтқоректілер отбасы болып табылады. Одан көп түрлі сүтқоректілер тек мироид кеміргіштер (Muridae және Cricetidae) мен жарғанаттардың Vespertilionidae отбасында кездеседі. Шыршалар отбасында кез келген сүтқоректілер отбасынан гөрі ең көп саны бар: әлемде шамамен 100 миллиард шырша бар, ал әр гектар орманға орташа есеппен бірнеше шыршадан келеді.

Сипаттамалары

Барлық шыршалар кішкентай, көбісі тышқаннан үлкен емес. Ең ірі түрі – тропикалық Азияның азиялық үй шыршасы (Suncus murinus), ол шамамен ұзын және салмағы шамамен . Этрус шыршасы (Suncus etruscus), шамамен және , ең кішкентай белгілі тірі құрлық сүтқоректісі. Жалпы алғанда, шыршалар жер бетінде тіршілік ететін жануарлар. Олар жапырақтар мен қалың өсімдіктер арасында тұқымдар, жәндіктер, жаңғақтар, құрттар және басқа да әртүрлі тағамдарды іздейді. Мысалы, шөп, бірақ кейбіреулері ағаштарға көтерілуге, жер астында, қар астында немесе тіпті суда аң аулауға бейімделген. Олардың көздері кішкентай, көру қабілеті нашар, бірақ есту және иіс сезу сезімдері өте жақсы. Олар өте белсенді жануарлар, ашкөздікпен тамақтанады. Шыршалардың метаболизмі ерекше жоғары, салыстырмалы түрде кішкентай сүтқоректілерге қарағанда жоғары. Осы себепті олар құмырсқалар сияқты үнемі тамақтануға мұқтаж. Тұтқындағы шыршалар өз салмағының 1/2-ден 2 есесіне дейін тамақ жей алады. Олар қыстап ұйықтамайды, бірақ кейбір түрлері тоңға түседі. Қыста көптеген түрлер морфологиялық өзгерістерге ұшырайды, нәтижесінде дене салмағы күрт төмендейді. Шыршалар дене салмағының 30-50 пайызын жоғалтады, сүйектерінің, бас сүйегінің және ішкі мүшелерінің мөлшері кішірейеді. Кеміргіштерде өмір бойы өсетін тіс тістері бар, ал шыршалардың тістері өмір бойы тозып барады, себебі олар туғанға дейін сүт тістерін жоғалтады, сондықтан өмір бойы тек бір рет тіс жинағы болады. Кейбір түрлерде тістердің эмаліндегі темірдің болуынан тістердің ашық қалған бөліктері қара қызыл түсті болады. Темір ең көп қысымға ұшырайтын беттерді нығайтады, бұл тістердің қызмет ету мерзімін ұзартуға көмектеседі. Бұл бейімделу метаболизмі төмен түрлерде кездеспейді, олар көп тамақтануға міндетті емес, сондықтан эмаль бірдей дәрежеде тозбайды. Пигменттелген эмальді тістері бар басқа сүтқоректілердің тек кеміргіштердің тістері ғана. Алғашқы тіс тістерінен басқа, тістер ұзын және өткір, ал ауыздың артқы жағындағы тістеу тістері кішкентай және ине тәрізді, олардың саны азаюы мүмкін. Шыршалардың тіс формуласы:

Шыршалар өз аумағын қорғауға бейім, қарсыластарын қуады және тек жұптасу үшін ғана жиналады. Көптеген түрлер тамақ іздеу және жыртқыштардан жасыру үшін шұңқыр қазады, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Шыршалар сүтқоректілер арасында ерекше жануарлар. Көптеген сүтқоректілерден айырмашылығы, шыршалардың кейбір түрлері улы. Шыршаның уы тістер арқылы жараға түспейді, тістердегі ойықтар арқылы түседі. Удың құрамында әртүрлі қосылыстар бар, ал американдық қысқа құйрықты шыршаның уыт бездерінің құрамы 200 тышқанды ішекке инъекциялау арқылы өлтіруге жеткілікті. Шырша уынан алынған бір химиялық зат жоғары қан қысымын емдеуде пайдалы болуы мүмкін, ал тағы бір қосылыс кейбір нейромыскулярлық ауруларды және мигреньді емдеуде пайдалы болуы мүмкін. Солтүстік қысқа құйрықты шыршаның (Blarina brevicauda) сілекейінде сорицидин бар, ол жұмыртқа безінің қатерлі ісігін емдеу үшін зерттелген пептид. Сонымен қатар, жарғанаттар мен тісті киттермен бірге, шыршалардың кейбір түрлері эхолокацияны қолданады. Көптеген басқа сүтқоректілерден айырмашылығы, шыршаларда жуғал сүйектері (сондай-ақ жұғал деп те аталады) жоқ, сондықтан олардың жуғал доғасы толық емес.