Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Түркия жұмысшы партиясы (Түркия İşçi Partisi) - 1961 жылы 13 ақпанда құрылған түрік саяси партиясы. Ол Түркиядағы ұлттық парламентте өкілдігін жеңген алғашқы социалистік партия болды. Ол екі рет (1971 және 1980 жылдардағы әскери төңкерістерден кейін) тыйым салынды және ақырында 1987 жылы Түркияның Коммунистік партиясымен бірікті. Партия құрылған күні өткен баспасөз конференциясында оның негізін қалаушылар партияның миссиясы "Түркиядағы қанаушылыққа ұшыраған жұмысшы табының құқықтарын қорғау" екенін және "ТІП мүшелері зиялы қауыммен бірге әлеуметтік қамсыздандыруды құру үшін жұмыс істейтінін және ереуілге шығу құқығын толық мойындайтынын және қолданатынын" мәлімдеді. Түрік солшылысындағы ең кең таралған ұйым болу жағынан басқа марксистік топтарға қарағанда артықшылықтарға ие болғанына қарамастан, ТІП идеологиялық, саяси және ұйымдық сабақтастықты орната алмады, бұл оның біртіндеп ыдырауына және тұрақты дәстүрді орната алмауына әкелді. Партия Түркиядағы социалистік қозғалыстың парламенттік қанатын білдірді. Оның Лениндік ұйым құрылымы болмаған.
The Workers' Party of Turkey (Türkiye İşçi Partisi) was a Turkish political party, founded on 13 February 1961. It became the first socialist party in Turkey to win representation in the national parliament. It was banned twice (after the military coups of 1971 and 1980) and eventually merged with the Communist Party of Turkey in 1987. During the inaugural press conference held on the day of its foundation, the founders declared that the mission of the party was "to protect the rights of the oppressed working class in Turkey" and that "members of the TİP, together with intellectuals, will work for the establishment of social security and will fully recognize and promote the right to strike." Despite having advantages over other Marxist groups in terms of being the most widespread organization in the Turkish left, TİP was unable to establish an ideological, political, and organizational continuity which led to its gradual disintegration and failure to establish a lasting tradition. The party represented a more parlamenterian wing of the socialist movement in Turkey. It did not have the structure of a Leninist organization.
Тарих
1946 жылы антифашистік күштердің жеңісінен кейін солшыл партиялар пайда болды, бірақ әскери тәртіп бойынша алты ай ішінде тез таратылды. Осы сәтсіздікке қарамастан, 1950 жылы Демократиялық еңбек партиясы және 1954 жылы Хикмет Квильчымлы құрған Отан партиясы (ВП) сияқты социалистік партияларды құруға бірнеше күш-жігер жұмсалды. Алайда, бұл әрекеттер шектеулі болды және тек үштен бес жылға дейін созылып, ақыр соңында оларға қойылған үміттерден төмен болды. 1950 жылдардың ортасынан бастап, 1951-52 жылдары ТКП-ны тұтқындаудың үрейі азайып, Демократиялық партияның (ДП) өсуі сүрінбей бастады, ал вице-президент Хикмет Квильчымлының ішкі шеңберіне ғана шектелді. Бір-біріне тәуелсіз бірқатар солшыл зиялылар мен еңбек көшбасшылары солшыл саяси партия құру мүмкіндігін зерттеуді өздеріне алды. Осыған байланысты ТІП 1950 жылдары түрлі ұйымдастыру эксперименттері мен тәуелсіз ізденістердің нәтижесі болды, оған 27 мамыр оқиғалары мен жаңа конституция ұсынған қолайлы саяси ортаның үлесі болды. Партияның жетістігі 1965 жылғы жалпы сайлауда болды, ол ұлттық сайлауда дауыстардың 3% -ын алып, парламентте 15 орынға ие болды. 1968 жылы ТІП-тің жұмысшы қозғалысы, күрд қозғалысы, алевилік прогрессивтер мен жас және қарт марксистік зиялылардың арасында тиімділігі мен беделі айтарлықтай бұзылды. 1970 жылдың қазан айында партия съезі кезінде ол елдің шығысындағы күрд қауымдастығының бар екенін мойындады, ол мәжбүрлі ассимиляция саясатына қарсы тұру керек болды. Боран мен ТІП-тің басқа да жетекшілері тұтқындалып, 12 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды, ТІП-тің делегаттары 8 жылға сотталды. 1974 жылы олар рақымшылықпен босатылып, келесі жылы TİP қайта құрылды. Партия 2017 жылы Эркан Баш бастаған партиямен қайта құрылды. Қазіргі ТІП 2014 жылы ТКП-да бөлініп шыққан фракциядан құрылған, сондықтан ол тарихи ТІП-ның тікелей мұрагері емес. Қазіргі уақытта ТІП-тің Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясында 4 депутаты бар.
Following the victory of anti fascist forces in 1946, leftist parties emerged, but were swiftly dismantled within six months under martial law. In spite of this setback, several efforts were made to establish socialist parties, such as the Democratic Labor Party in 1950 and the Vatan Party (VP) founded in 1954 by Hikmet Kıvılcımlı. However, these endeavors were on a limited scale and only endured for three to five years, ultimately falling short of the aspirations placed upon them. Beginning in the mid 1950s, as the terror of the 1951 52 TKP arrests waned, the rise of the Democrat Party (DP) began to stumble, and the VP was limited to Hikmet Kıvılcımlı's inner circle, a number of leftist intellectuals and labour leaders, independently of each other, took it upon themselves to investigate the feasibility of establishing a leftist political party. In this respect, the TİP was the product of various organizational experiments and independent searches throughout the 1950s, with the contribution of the favorable political environment provided by the events of May 27th and the new constitution. The party's breakthrough came in the 1965 general election when it got 3% of the votes in the national elections and won 15 seats in the parliament. Nineteen sixty eight was also the year in which the effectiveness and prestige of the TİP among the labor movement, the Kurdish movement, the Alevi progressives and the Marxist intellectuals, young and old, was significantly broken. During its Party Congress in October 1970, it recognized existence of the Kurdish community in eastern part of the country which had to affront policies of forced assimilation. Boran and other senior TİP leaders, were arrested and sentenced between 12 and 15 years, imprisonment, the TİP delegates to 8 years. They were released following an amnesty in 1974 and re established TİP the next year. The party was refounded with the same name in 2017, led by Erkan Baş. The modern TİP was formed by a faction that emerged within the TKP after a split in 2014, therefore it is not a direct successor of the historical TİP. TİP currently has 4 MPs in the Grand National Assembly of Turkey.