Кіріспе
Сипаттың түрін қамтитын семантикалық қатынастар. Гипернимия және гипонимия – жалпылама термин (гиперним) мен оның нақты бір мысалы (гипоним) арасындағы семантикалық қатынастар. Гипернимді супертип, қамтушы термин немесе жамылғы термин деп те атайды. Гипоним – гипернимнің кіші түрі. Гипонимнің семантикалық саласы гипернимнің семантикалық саласына кіреді. Мысалы, көгершін, қарға және тауық – құс пен жануардың гипонимдері; ал құс пен жануар – көгершін, қарға және тауықтың гипернимдері.
Hypernymy and hyponymy are the semantic relations between a generic term (hypernym) and a specific instance of it (hyponym). The hypernym is also called a supertype, umbrella term, or blanket term. The hyponym is a subtype of the hypernym. The semantic field of the hyponym is included within that of the hypernym. For example, pigeon, crow, and hen are all hyponyms of bird and animal; bird and animal are both hypernyms of pigeon, crow, and hen.
Гипернимдер мен гипонимдер
Лингвистикада, семантикада, жалпы семантикада және онтологияда гипонимия – жалпы терминнің (гипернимнің) және оның нақты бір мысалының (гипонимнің) арасындағы қатынасты көрсетеді. Гипоним – мағыналық кеңістігі гипернимнен арнайырақ болатын сөз немесе сөз тіркесі. Гипернимнің семантикалық кеңістігі, сондай-ақ супердинат деп те аталады, гипонимнен кеңірек болады. Гипонимдер мен гипернимдер арасындағы қатынасты қарастырудың бір жолы – гипернимді гипонимдерден тұратын құрылым ретінде қарау. Дегенмен, бұл қиял, түсінік және білім сияқты абстракт сөздермен күрделене түседі. Гипонимдер әдетте зат есімдерді атау үшін қолданылады, бірақ сөздің басқа түрлеріне де қолданылуы мүмкін. Зат есімдер сияқты, етістіктердегі гипернимдер де әрекеттердің кең санатына сілтеме жасайтын сөздер болып табылады. Мысалы, шолу, мұңғыру, қарау және зерделі қарау сияқты етістіктер де олардың гипернимі болып табылатын қарау етістігінің гипонимдері болып саналады. Гипонимдер мен гипернимдер арасындағы мағыналық қатынас бір сөз класының лексикалық бірліктеріне (яғни, сөз түрлеріне) қатысты және сөздерден гөрі мағыналар арасында қолданылады. Мысалы, алдыңғы мысалдағы бұрауыш сөзі бұрауыш сусынына емес, бұрауыш құралына қатысты. Гипернимия мен гипонимия – кері байланыс. Егер X – Y-тің бір түрі болса, онда X – Y-тің гипонимі, ал Y – X-тің гипернимі болады. Гипонимия – транзитивті қатынас: егер X – Y-тің гипонимі болса, ал Y – Z-тің гипонимі болса, онда X – Z-тің гипонимі болады. Мысалы, күлдіреу – қызғылт түстің гипонимі, ал қызғылт – түстің гипонимі; демек, күлдіреу – түстің гипонимі. Бір сөз гиперним де, гипоним де бола алады: мысалы, қызғылт түс – түстің гипонимі, бірақ өзі қызғылт пен күлдіреу арасындағы қызғылт түстердің кең спектрінің гипернимі болып табылады. Семантикалық кеңістіктердің иерархиялық құрылымын гипонимия арқылы көруге болады. Оларды жоғарыдан төменге қарай байқауға болады, онда жоғары деңгей жалпы, ал төменгі деңгей арнайырақ.
Қосымша атаулар
Егер гиперним Z гипонимдер X және Y-ден тұрса, онда X және Y когипонимдер (когипонимдер) ретінде анықталады, сондай-ақ координаттық терминдер деп те аталады. Когипонимдер егер жеке гипонимдер бірдей гипернимге жататұн болса, бірақ бір-біріне гипоним болмаса, олар когипонимдер деп белгіленеді. Егер олар синонимдер болса, бұл ережеге қатысты емес. Бұл үйлесімділіктің маңызды екенін көрсетеді.
Автогипонимдер
Сөз автогипоним болып есептеледі, егер ол гиперним және оның гипонимі екеуіне де қолданылса: оның кең мағынасының толыққанды кіші жиыны болатын тар мағынасы бар. Мысалы, "ит" сөзі *Canis familiaris* түрін де, *Canis familiaris* түрінің еркек өкілдерін де білдіреді, сондықтан "Бұл ит – ит емес, бұл қатындар ит" деуге болады ("Бұл гиперним Z гипоним Z емес, бұл гипоним Y"). "Автогипоним" терминін тіл білімі маманы Лоуренс Р. Хорн 1984 жылғы "Амбиваленттілік, жоққа шығару және Лондонның экономдық мектебі" атты мақаласында енгізген. Тіл білімі маманы Рут Кемпсон бұрын-ақ бір жиынның бір бөлігіне гипонимдер болса, екінші бөлігіне болмаса, гиперним қолданыстағы гипонимді толықтырып, қалған бөлігін білдіруге қолданыла алатынын байқаған. Мысалы, "саусақ" сөзі қолдың барлық саусақтарын сипаттайды, бірақ "бас бармақ" сөзінің болуы "саусақтар" сөзін қолдағы бас бармақ емес саусақтарды білдіру үшін де қолдануға мүмкіндік береді. Автогипонимия "тік полисемия" деп те аталады. Хорн мұны "лицензияланған полисемия" деп атады, бірақ басқа гипонимдердің болмауына қарамастан да автогипонимдер пайда болатынын анықтады. "Янки" сөзі автогипоним болып табылады, себебі ол гипоним (Жаңа Англияда туған) және оның гипернимі (АҚШ-та туған), тіпті "Янки" сөзінің басқа гипонимі болмаса да (АҚШ-та туған), ол "Жаңа Англияда тумаған" дегенді білдіреді. Мысалы, Джон Лайонс гипернимияны қолданады, бірақ гипернимияны атамай, суперординацияны қалайды. Гиперонимияның номинализациясы сирек қолданылады, себебі қатынасты білдіретін бейтарап термин – гипонимия.
Қолданылуы
Компьютерлік ғылымда бұл қатынас "болып табылады" қатынасы деп аталады. Мысалы, "Қызыл - түс" деген тіркес қызыл және түс арасындағы гипонимиялық қатынасты сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Гипонимия – WordNet сияқты лексикалық деректер базаларында қолданылатын синсеттер арасындағы ең көп кездесетін қатынас. Бұл семантикалық қатынастарды екі синсет арасындағы қашықтықты өлшеу арқылы семантикалық ұқсастықты салыстыруға және анафораны талдауға да пайдалануға болады. Гипернимді гипонимге қарағанда көбірек жалпылама сөз ретінде қарастырғандықтан, бұл қатынас мамандану деңгейін төмендету үшін жалпылау арқылы семантикалық сығымдау үшін қолданылады. Гипонимия ұғымы тіл аудармасында ерекше маңызды, себебі гипонимдер әртүрлі тілдерде жиі кездеседі. Мысалы, жапон тілінде үлкен аға үшін (兄) деген сөз, ал кіші аға үшін (弟) деген сөз қолданылады. Ағылшын тілінен жапон тіліне аударма жасаушы, "аға" сөзін қамтитын тіркес кездескенде, жапон тіліндегі қай сөзді қолдану керектігін анықтауы керек. Бұл қиындық тудырады, өйткені машиналық аударма жасау кезінде спикерлердің шамамен жасы сияқты абстрактілі ақпарат көбінесе қолжетімді болмайды.