Кіріспе

Рим шіркеуі мен Константинополь шіркеуі арасындағы басқа да шикіліктер Рим мен Константинополь арасындағы 9 ғасырдағы шикілік Фотиандық шикілік Рим мен Константинополь епископтарының арасындағы төрт жылдық (863-867) шикілік болды. Бұл мәселе Византия императорының паптық келісімсіз патриархты орнынан түсіріп, тағайындауға құқығы бар екендігіне байланысты болды. 857 жылы Игнатий саяси себептермен Византия императоры Михаил III-нің тұсында Константинополь патриархынан шеттетілді немесе орнынан түсуге мәжбүр болды. Келесі жылы оның орнын Фотиус басқарды. Папа Николай I, Игнатиймен бұрын келіспеушіліктерге қарамастан, Игнатийдің орынсыз орнынан түсуіне және оның орнына Фотийдің, яғни дінге жатпайтын адамның, жоғарылатылуына қарсылық білдірді. 861 жылы оның легаттары Фоцийдің жоғарылатылуын растап, өздерінің нұсқауларын бұзғаннан кейін, Николай 863 жылы Фоцийді қауымнан шығарып, өз шешімін өзгертті. 867 жылға дейін жағдай осылай болды. Батыс Болгарияға миссионерлер жіберіп отырды. 867 жылы Фотий собор шақырып, Николай мен бүкіл батыс шіркеуін қауымнан шығарады. Сол жылы биік дәрежелі сарай қызметкері Басилий I Михаил III-ден императорлық тақты тартып алып, Игнатийді патриарх етіп қайта тағайындады. Игнатий 877 жылы қайтыс болғаннан кейін Фотий қайтадан әкелінді, бірақ оның және Папа Иоанн VIII арасындағы келісім екінші шинаның алдын алды. 886 жылы Фотий тағы да биліктен шығарылды және өзінің зейнетке шыққан жылдарында батысты оның күдікті ересі үшін айыптап отырды. Негізгі мәселе - паптың Шығыс аймақтарына билік етуі, ал ересьеге деген айыптаулар емес. Бұл жік негізінен оңтүстік Балқанды шіркеудің бақылауы үшін күрес ретінде және екі кафедраның басшылары арасындағы жеке басының қақтығысы ретінде пайда болды, екеуі де 858 жылы сайланды және екеуінің де билігі 867 жылы аяқталды. Осылайша Фотиандық схизма XI ғасырда болған жағдайдан ерекшеленді. Сол кезде Рим папасы Константинополь патриархының ерескеналықпен билігін жоғалтып алғандығы үшін, оны қауымнан шығарып тастады. Фотиандық шикізат ғасырлар бойы Шығыс пен Батысты екіге бөліп, жартылай Фотидің екінші рет құлшылықтан шығарылуына қатысты жалған, бірақ кең таралған сенімге байланысты болды.

Өмірбаян

858 жылға дейінгі жылдары Византия империясы дүрбелең кезеңінен шығып, Византия иконасы туралы дағдарыстан кейін салыстырмалы тұрақтылық кезеңіне кірді. 720 жылдан 843 жылға дейін 120 жылға жуық уақыт бойы Византиялықтар діни өнердің заңдылығы туралы бір-бірімен соғысты, әсіресе бұл өнер құдайға табынуды немесе заңды құрметтеуді құрай ма, тек соңғысы ғана христиандық стандарттарға сәйкес қабылданады. Императорлар, әдетте, иконодолдардан айырмашылығы, осындай бейнелерді жалған тәңірлерге табыну деп санайтын иконоборлардың жағына шықты. 832 жылы император Теофил Рим империясында жалған тәңірлерге табынуды тыйым салған жарлық шығарған кезде жағдай ең ауыр сатыға жетті. Бірнеше адам, соның ішінде монахтар мен епископтар, киелі мүсіндерді жасағаны немесе оларды қорғап жазғаны анықталып, түрмеге жабылды. 842 жылы Теофил қайтыс болды. 843 жылы оның орнын әйелі Теодора бас алып, бейнелерге табынуды қалпына келтірді. Ол бастапқыда қайта қалпына келтіруге қарсы болды, бірақ оның ойыны евнух Теоктист пен оның туысы Магистер Сергийдің әсерінен өзгерді. Иконоталаудан кейінгі кезең жалпы бейбіт болды, бірақ мүлдем тыныш емес. Патриарх Мефодий І бұрынғы иконашылдарды, егер олар ерестен бас тартса, шіркеуге қабылдады. Оған кейбір "экстремистік" монахтар, әсіресе Стоудий монастырының монахтары қарсылық білдірді. 847 жылы өлер алдында Мефодий олардың көпшілігін қауымнан шығарып тастады. Оның орнын басу үшін жан-жақты күрес болды. Сайлау монах Игнатийдің таңдауымен аяқталды, ол империяның билік иелеріне қарсы тұрып, иконаны жек көретін немесе әлі де иконаны жек көретін болды. Бірде архиепископ Григорий Асбест жаңа патриархты оның таққа отырғызуынан бұрын барып, құрмет көрсетті. Игнатий Григорийге, иконаны бұзушы деп күдікті болғандықтан, ресми түрде ақталмағандықтан, ол таққа отырғызу рәсіміне қатыса алмайтынын айтты. Грегори шұғыл түрде шығып кетті, ал кейіннен ересектер мен мойынсұнбаушылық үшін синодта қауымнан шығарылды. 853 жылы ол Рим папасы Лео IV-ге наразылық білдірді. Белгісіз себептермен Киелі орын Леоның мұрагері Папа Бенедикт III билік құрған кезде оның ісіне рұқсат берді. Сонымен қатар, Григорий және тағы бірнеше епископтар Игнатий шақырған синодта папаның рұқсатынсыз сотталды. Бұрынғы патриархтар Рим епископтарын синодқа шақыру алдында Рим епискобымен ақылдасқан болатын. Лео Патриархқа жазған хатында осыған наразылық білдірді. Игнатийдің жаулары тағы бір айыптау жасады: ол синодта сайланбағандықтан және кейін жергілікті императормен бекітілмегендіктен, тек Теодора тағайындағандықтан, ол шынайы патриарх емес еді. Лазар, Игнатийдің Римдегі елшісі, папаның Византия істеріне қызығушылығын туғызғандай көрінген айыпты жоққа шығаруға тырысты.

Игнатийдің жер аударылуы

Бұрынырақ бұл жік Византияның сотында туындаған проблемаларға байланысты болды. Михаил III жас кезінде император болды, ал анасы Теодора регент ретінде қызмет етті. Оның ағасы Бардас ықпалды кеңесші болған. Дін заңдарынан діни рәсімдерді пародиялауға тыйым салынған, бірақ жас император оларды өзінің көңіл көтеруі үшін орындатты. Бұрынғы сот қызметкерлері Константинопольдің төртінші кеңесіне (869-870) өздерін осы жалған рәсімдерге қатысуға мәжбүр еткендерін куәлік етті. Бардас өзінің енесімен инцест жасады деп айыпталды. Осы айыптаудың салдарынан Игнатий Константинопольдің басты шіркеу ғимараты Агия Софияда Евхаристияны оған беруден бас тартты, бұл өзін императордың сарайына ашық қарсылық білдірді. Бардас билікті нығайтуға деген талпынысын күшейте түсті. 855 жылы ол Теоктисттің өлімін бұйырды. Көп ұзамай ол жасөспірім Михаилмен бірге Теодораны интрига жасауда айыптап, император отбасының мүшелерін өлтіру орынсыз деп саналғандықтан, оны монастырға айдады. Теодораның биліктен түсуі оны іс жүзінде билеуші етіп қойды. Бардас Игнатиустан Теодораны жер аударыуға рұқсат беруін сұрады. Игнатийді осы лауазымға Теодора тағайындаған болатын, бірақ оған деген адалдығынан бас тартқан. Игнатийдің бірнеше жақтастары Бардасты өлтіру үшін жоспар құрды; олар ашылып, Гипподромда бас кесті. Осы оқиғадан кейін Гебеон есімді адам Теодораның баласы әрі заңды патшамын деп мәлімдеді. Игнатийдің көптеген жақтастары оны қоршап алды. Ақырында, Игнатий оны қорғауға кіріседі. Ол істі жоғалтып, Гиббон өлім жазасына кесілді. Содан кейін Игнатийді бас сатқындыққа айыптады және 857 жылдың шілдесінде Мармара теңізіндегі Теребинтос аралына айдады. Игнатий патриархаттан кеткен-келмегендігі туралы күшейген пікірталастар бар. Егер ол бұлай істеген болса, оның шешімі заңды болар еді, ал егер ол бас тартса, бұлай болмас еді. Қазіргі заманғы дереккөздер кейбір қарама-қайшылықтарды көрсетеді. Никета Пафлагион, Игнатийдің замандасы және қатал жақтасы, ол отставкаға кетпегенін айтады. Ол өзінің отставкаға кетуін бірнеше рет талап еткенін, бірақ әр жолы бас тартқанын, тіпті ықпалды сот қызметкері Фотий Асбесттің қоздыруымен оның өміріне қауіп төндіргенін айтады. 869 жылғы собор Фотийді айыптап, оның пікірін қолдады. Евфимий өмірбаянында Игнатийдің отставкаға кеткені туралы айтылған. "Ол өз қалауына, ал басқалардың қысымына бой алдырған" ("Живая святого Евфимия"). Франсис Дворник өзінің 1948 жылғы Фотийлік шиғырының тарихында Игнатийдің құлатылуы туралы батыс елдерінің ұзақ уақыт бойы ұстанып келген пікірін күмәнге салады. Ол дәлел ретінде Никетас өзінің орнынан түсуі туралы тікелей айтпағанын, тек ол отставкаға кетпегенін айтады. Алайда ол бұл үшін оған үлкен қысым жасалғанын айтады.

Фотийдің сайлануы

Игнатийдің орнын басатын адамды таңдау үшін синод өткізілді. Асбест мүмкін үміткер болды, бірақ бейбітшілік үшін тым жақты тұлға болды. Бірақ епископтар Фотийді таңдады. Фотий православиеге деген беделді Византиялық отбасынан шыққан. Оның ағасы Тарасий Афинаның иконодул императрицасы Иренаның Патриарх қызметіне тағайындалды, ол 784 жылдан 806 жылға дейін қызмет етті. Тарасий Никеяның екінші сотын шақырды, онда иконаларды қорлау айыпталды. Ол монах болмауды, оның орнына жай адам ретінде өмір сүруді шешті, ол Бардастың ықпалды серіктесі болды. Ол әр түрлі қызығушылықтары мен білімінің кең ауқымы бар терең ғалым болды. 858 жылы 20 желтоқсанда Фотийді ертеден-ақ монах етіп тағайындады, ал келесі төрт күнде ректор, субдиакон, диакон және діни қызметкер болып тағайындалды. Ол Рождество күні патриарх болып тағайындалды. Бұл жылдам өрлеу Батыс каноникалық ережелеріне қайшы келді, бірақ Константинополде бұрын-соңды болмаған. Епископтарды тағайындағандардың бірі Асбест еді.

Фотийдің билігі және папаның араласуы

Фотий I билігі бірден қиындықтарға тап болды. Кейбір епископтар мен монастырлардың көпшілігі (әсіресе Студион) оны танудан бас тартқан кезде, 859 жылы Фотий синод өткізді, онда Игнатий патриарх емес деп жарияланды. Ол императорға қарсы демонстрацияларға қатысуға тыйым салды. Ол Игнатиске адал болған біраз епископтарды тұтқындады. Игнатийдің жақтастары папа Николай І-нің көмегін сұрады.

Қорытынды

Николай бұл іс-әрекеті туралы хабар Римге жетпей 867 жылы қарашада қайтыс болды. 867 жылы Василий Михаилді өлтіріп, Фотийді биліктен алып тастады, ал жыл соңында оны елден қуылған Игнатиймен алмастырды. Игнатий Батыспен ресми түрде татуласпады, бірақ ол Фотийге қарсы Батысқа ұнайтын әрекеттер жасады. Игнатий Византияның Болгарияға деген дәулетіне Фотийден кем емес күшпен қолдау көрсетті. Рим мен Константинополь арасындағы шиеленістер сақталды. Діни қызметкерлер жетіспей жатқандықтан, Игнатий Адриан II-ге хат жазып, Фотийді қолдаған епископтарға салынған жазаны алып тастауды өтінді. Адриан бұл тапсырманы орындаудан бас тартты. Игнатий 877 жылы 23 қазанда қайтыс болғанға дейін билік жүргізді. Ол өлер алдында Василий I және Фотиймен бұрынғы патриархты таққа қайтару туралы құпия келісім жасасқан болатын. Бұл міндетті түрде орындалды, 26 қазанда Фотий бұрынғы патриарх лауазымына қайта оралды. Бұл оқиғаға Рим папасының елшілері Пауыл мен Евгений шошып куә болды. Олар Жохан VIII-ден мұндай оқиғалар кезінде не істеу керектігі туралы нұсқаулар алған жоқ. Мүмкін, Рэдольд пен Закаридің тағдырын еске түсіріп, легаттар ештеңе істемеді. Рим папасы олардың сақ әрекетінен қанағаттанған болса керек. Алайда Василий кешіктіруден ренжіді және Иоанн VIII-ге хат жазып, Фотийді мойындауын сұрады және Фотийдің сайлануы бір ауыздан қабылданғанын түсіндірді. Бұған дәлел ретінде ол үш басқа да шығыс патриархтарының келісімін растайтын хаттарын жіберді. Сонымен қатар, Василий папаны бүкіл әлемдегі шіркеудің басшысы деп таныды. Иоанн Папа, әрине, Фотийдің жоғарылауына наразы болған, бірақ саяси шындықтарды түсінген, компромисті ұсынған. Василийге жазған хатында ол императордың мойынсұнуын ризашылықпен мойындап, Исаның бірінші папа Петірге: "Менің қойларымды бақ" деп тапсырған жазба орнын келтірді. Иоанн Фотий мен оның епископтарын оларға қатысты айыптаудан босатты, ол өзінің байлау және босату құдіретін қолданды. Ол Фотийді патриарх ретінде қабылдауға уәде беріп, бірақ бұрынғы жүріс-тұрысы үшін епископтар синодының алдында кешірім сұрауын талап етті. Алайда бұл үлкен кедергі болды. Фотий Николайдың Шығыс шіркеуінің істеріне араласуына байланысты 867 жылы жасаған әрекеттері ақталды деп нық айтты. Қалай болғанда да, 869 жылы Синодтың жазасы жеткілікті болды және ол өлім алдында Игнатиймен татуласты. Бұл жеткілікті болуы керек. Олар оның талабын орындап, өздерінің өкілеттігі бойынша Фотийді бұл өтінішті орындаудан босатты, ал оның орнына Болгариядағы папаның үстемдігін мойындады. Болгарияға Рим билігі берілген, бірақ іс жүзінде бұл билік Константинополдың қолында болды. Дворник Иоаннның кешірім сұрауын "жаман" деп атайды, ол мүлдем қажетсіз және Фотийді қорлайтын еді деп айтады. 879-880 жылдардағы кеңес Рим епискобы мен Константинополь патриархының келісімін ресми түрде бекітті. Папа Иоанн VIII-дің Фотийге жазған хатында оның легаттарының іс-әрекетіне келісімін растайды.

Салдары

Фотий тағы алты жыл патриарх болып қызмет етті. Игнатиандардың шағын тобы оны танудан бас тартты, бірақ олардың қаншалықты ықпал еткендері белгісіз. 886 жылы Василийдің өліміне байланысты Лев VI Дана император болды. Лео бірден-ақ Фоцийден отставкаға кетуін талап етіп, оның орнына (Леоның) ағасы Стефан І-ді тағайындады. Екінші жер аударылуы кезінде Фоций "Құдай Рухының мистагогиясы" атты шығармасын жазды. Мистагогияда ол "Құдайдан безген және жалған ілімдерді қабылдап, Киелі Рухтың алыста екеніне және араласқандығына" шабуыл жасайды. Ол Киелі Рух тек Әкеден ғана емес, Ұлдан да шығады деп сену арқылы Киелі Рухты Әкеден "алыс" етеді деген. Бұл қателік көптілікке тең, өйткені ол бір-бірінен ерекшеленетін үш тәңірді жасайды, бір-біріне ұқсамайды. Ол мұндай ілімдерге сенетіндер мен үйрететіндердің барлығына анафема жариялады. Жалпы алғанда, Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынас 1054 жылы Шығыс пен Батыс арасындағы шиғырға дейін салыстырмалы түрде бейбіт болды. Фотиандықтан айырмашылығы, бұл жік саясатта емес, ереске айыпталуда бастау алған. Фотиандық шиеленістің кезінде Византия империясында папа әлі де "бірдейлердің арасында бірінші" ретінде танылды. Кейін ғана ол бұл мәртебеден ереске байланысты айырылды деп айтылды. Фотиандық шиеленістің Шығыста папалық талаптарға берік қарсылық білдіргендігі туралы нақты қаншалықты дау-дамайлар болды. Шығыстағы кейбір адамдар әлі де папаның билігін Фотиандық схизма мен XI ғасыр арасындағы уақыт аралығында шіркеудің жоғарғы билігі бар басшысы ретінде қарастырған; тіпті Фотиус өзі бірнеше рет Петірдің елшілер арасындағы жоғарғы билігін мойындаған сияқты және оны өзінің римдік орынбасарларына тапсырған.

Мұра

Католиктер мен шығыс православиелік мәсіхшілер тарих бойы Фотийге және оған байланысты шикізатқа әртүрлі көзқараспен қараған. Батыс оны еретик және шидайшы деп қараса, Шығыс оны батыстың қол сұғушылығына қарсы тұрғаны үшін батыр деп қараған. Фотий туралы және оны қоршаған оқиғалар туралы көзқарастардың екіге бөлінуінің бір себебі 880 жылы екінші рет құлшылықтан шығарылған аңыз болды. 880 жылы собор кезінде Иоанн VIII Фотийді тану туралы ойынан айнып, оны қайтадан эксклюзивтен шығарды деп мәлімделген. Бұл ережені Иоаннның мұрагерлері сақтап қалды деп есептеледі. XVII ғасырда кейбір протестанттар Фотийдің "басты еретик" болғаны туралы кең тараған пікірді жоққа шығарды. Алайда ғалымдар, әсіресе Дворник, тек XX ғасырда ғана IX ғасырдың аяғындағы оқиғаларға қатысты тарихи деректерді мұқият талдауға кірісті. Олардың зерттеулері екінші шифраның жоқ екеніне дәлел болды. Бұл Фотийдің ішінара сауығуына ықпал етті.