Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Задар қаласын бомбалау одақтастардың 1943 жылдың қарашасынан 1944 жылдың қазанына дейін созылып кетті. Италияның басқа да ірі қалалары бомбаға түсіп, қаза тапқандары көп болғандықтан, Задардағы бомбалау ерекше болды. Есептер өте әртүрлі; одақтастар 30 бомбалауды тіркеді, ал қазіргі итальяндықтар 54-ті айтады. Бұл қалада 20 мың тұрғындардың 1000-нан 4000-ға дейін адам қаза тапты. Бомбалау барысында қаланың 80% ғимараттары қираған. Задар "Адриатикалық Дрезден" деп аталды, өйткені бұл қаладағы одақтастардың бомбалауымен ұқсас. Екі жағдайда да одақтастар бомбалары өнер мен тарихи қазыналарға бай, бірақ соғысқа өнеркәсіптік немесе әскери маңызы аз қаланы қиратты. Бұл 1202 жылы төртінші крест жорығының күштері Задарды қоршаудан кейін Задардағы ең маңызды тарихи оқиға.

Италияның Зара анклавы

Задар (италиялық тілінде Зара деп аталады) 1920 жылғы Рапалло келісімінің нәтижесінде Италия Корольдігінің құрамына кірді, бұл бұрынғы австро-венгерлік аумақтардың мәртебесін шешті. Бұл аймақта итальяндықтар көп болды және Далмациядағы итальяндық анклав болды. 1920-жылдардан бастап көптеген хорваттар қаладан кетуге мәжбүр болды, ал олардың орнын Югославия Далмациясынан келген итальяндықтар алды, мысалы әйгілі сәнді стилист Оттавио Миссони, ол отбасымен Дубровниктен көшіп келді. 1910 жылғы Австрия-Мажарстан санағы итальяндықтарды халықтың 69,3% -ына орналастырды, бұл келесі онжылдықтарда үнемі өсіп отырды. Мемлекеттік қызметкерлер, мұғалімдер мен полиция қызметкерлері материктен көшірілді. Осы уақыт аралығында әскери қызметшілердің де едәуір саны болды. 1941 жылға дейін қала итальяндық бекіністермен қоршалған, олардың ішіндегі Гаженице артындағы және Плоче мен Крног ауданындағы бункер ең көрнекті болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс Италияның капитуляциясына дейін (19411943)

Осі державалары 1941 жылы 6 сәуірде Югославия Корольдігіне шабуыл жасады. 17 сәуірде Югославия үкіметі берілді. 15 сәуірде қанды шайқастардан кейін Шибенік пен Сплитке жеткен генерал Эмилио Гилиолидің қолбасшылығындағы 9 мың адамнан тұратын күшті Зара ұстады. 17 сәуірде Дубровник пен Мостарға жеткенде олар Албаниядан басталған әскерлермен кездесті. 8 сәуірде Югославияның әуе күштері Задар қаласын бомбалады. Бұл оқиғаның зардаптары болса да, оны екі жылдан кейін қалада болған бомбалаумен салыстыруға болмайды. Азаматтар Анкона мен Полаға қарай көшірілді. 1941 жылы Рим шартында жаңадан құрылған фашистік Құрылтайсыз Хорватия мемлекеті (NDH) мен Италия Солтүстік Далмацияның көп бөлігін Италияға, соның ішінде Сплит және Книн қалаларын берді.

Италияның капитуляциясы

Муссолини биліктен шығарылғаннан кейін Пьетро Бадольоның жаңа үкіметі соғыс бітісін жариялады, ал 1943 жылдың 8 қыркүйегінде Италия армиясы құлдырады. НДХ бұл хаотикалық жағдайды пайдаланып, Рим шартының күшін жойғанын жариялады және Германияның қолдауымен итальяндық Далмацияны басып алды. Алайда, алдымен немістер Задар қаласына кірді, ал 10 қыркүйекте неміс 114 жаяу әскер дивизиясы билікті басып алды. Бұл партизандарды (жергілікті одақтас күштерді) Задарды уақытша азат етуден, Сплит пен Шбибиник сияқты тоқтатты. Қалаға НДХ-ға қосылуға тыйым салынды, себебі Задар Рим шартының шарттарына бағынбаған, ол жарамсыз немесе жоқ. Осыған қарамастан, NDH басшысы Анте Павелич Задарды Сидрага Равни Котари округінің астанасы деп белгіледі, бірақ оның префектіне қалаға кіруге тыйым салынды. Задар жергілікті итальяндық әкімшілікте, неміс әскери қорғауында болды, және осы беймәлім жағдайда одақтастардың бомбалаулары басталды.

Бомбалау

Задардағы алғашқы ірі одақтас әуе шабуылын 1943 жылы 2 қарашада АҚШ-тың 12-ші әуе күштері жүргізді, оның барысында басқа ғимараттармен қатар жетімдер үйі де қиратылды. 28 қарашада 200 адам қаза тапқан, 16 желтоқсанда және 30 желтоқсанда үлкен шабуылдар болды. Бұл алғашқы шабуылдар көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына себеп болды, бірақ қала зақымдануына қарамастан жұмыс істеуін жалғастырды. 16 -сы күні шабуыл әсіресе қатал болды, өйткені Воштарницадағы және қаланың ортасындағы баспаналар соққыға ұшырап, 150 - 200 адам қаза тапты. Шабуылдарға 50 американдық B 25 орташа бомбардиріші қатысып, 90 тонна бомба тастады. Осы негізгі шабуылдардан басқа, қала басқа күндері аз мөлшерде бомбаға ұшырады. "Келем бомбалау" арқылы бүкіл кварталдар қиратылды. Қала орталығы қатты зардап шекті, әсіресе Форум мен Каллеларга көшесі айналасында, онда ешқандай ғимарат сақталмаған. Қаладағы басқа да бомбалау оқиғаларында болғандай, залал бастапқы жарылыстардан емес, өрттен туындады, бұл қаланы өртелген үйлердің қаңқасына айналдырды. Әр шабуыл қаланың белгілі бір бөлігін нысанаға алған. 16 -сы күні "Біздің анамыз - жақсы денсаулық" шіркеуінен бастап Каллеларга арқылы Пиацца делле Эрбеге (бүгінгі Халық алаңы) дейінгі аумақ нысанаға алынды, ал 30-да Рива Нова жағалауынан Джузеппе Верди театрына дейінгі аймақ шабуылға ұшырады. 31 желтоқсанда қалалық аурухана және өнеркәсіптік машиналардың көпшілігі жойылған. Luxardo фабрикасы (Maraschino вишня ликерін өндіруші) өртеніп, ғимарат үш күн бойы өртеп жіберді. 1944 жылдың қаңтар мен наурыз айларында Задарды толығымен қиратып жіберген шабуылдар болды. 1944 жылдың 16 қаңтарында "Либертатор" ауыр бомбалаушылары Зараға шабуыл жасап, бір бомбалаушыны жоғалтып, бірақ Люфтваффедің тоғыз истребитін алып кетті. Алайда, қаза тапқандар саны әлдеқайда аз болды, өйткені баспанасыз қалған халық аз зардап шеккен шетке (Арбанаси мен Станови) және Задар аралдарына қашып кетті. 1944 жылдың көктемінде қалада 4 мыңнан аз ғана бейбіт адам қалған. Өнеркәсіптік зауыттар мен кемежайлар зақымдалғанмен, бомбалау 1944 жылы жалғасты. Осылайша немістер Нин мен Ражанакқа жақын Затон қаласында порт құруға мәжбүр болды. Жазғы уақытта Задар қаласының орталығы мүлдем жойылып кетті. Үйлердің басым бөлігі толығымен қираған, қираған үйлердің қираған жері көшелерді басып қалған. Қала қаңырап бос қалды. Маусымнан қазан айының басына дейінгі кезең ірі шабуылдармен белгіленбеді, бірақ олар қазан айының ортасында неміс күштерінің қаланы тастап кетуімен қайта басталды. Ең ауыр шабуылдар сол айдың 25 және 30 күндері болды, Арбанаси мен Бродарика, Язина және Рива-Нова жағалауы аймақтары зардап шекті. Соңғы шабуылдар 31-і күні болды, сол күні Югославия партизандары Задар қаласына кірді. Шабуыл кезінде бірнеше партизандар шабуыл кезінде қаза тапты.

Жойылу және зардап шеккендер

Қаланың негізгі бөлігінің көп бөлігі, оның ішінде бүкіл Рива-Нова 12 австро-венгер сарайларымен, оның пошта кеңсесі мен Форумның айналасындағы көршілес блоктары, Калеларга, Киелі Хризогонус шіркеуінің жанындағы мектеп, Киелі Мария, Біздің денсаулығымыздың әйелінің шіркеулері және Киелі Анастасия соборының баптистериясы. Тек шіркеулер ғана қалпына келтірілді. Өртеніп кеткен көптеген ғимараттар қайта салынбады, қайтадан тас қазып, жағалау мен жолдарды қайта салуға пайдаланылды. Бұған жақсы танымал мысал - Джузеппе Верди театры, ол аздап зақымдалды, бірақ коммунистік күштер тонап, жойды. Соғыс және соғыстан кейінгі залал көбінесе жарты аралдың батыс бөлігінде, үкімет кеңселері мен кемежайлары орналасқан жерде болды. Варош соғыс алдындағы көрінісін сақтап қалған аймақтардың бірі болды. Соғыстан кейінгі қалпына келуді баяулататын және зардап шеккендерге себепші болған Рива-Нованы шегінген немістер миналады. Задарда халықтың санының айтарлықтай өзгергені байқалып отырғаны үшін, нақты сандар ешқашан белгілі болмайды. Хорватия азаматтарының саны күрт өсті. Қаладағы әскери қызметшілердің саны белгісіз. Соғыстан кейін қаза тапқандардың саны саяси мәселеге айналды, әсіресе қаладан Италияға кеткен итальяндықтар қауымдастығы. Олар өздеріне қарсы геноцид жасалды деп, 3000-4000 өлімді атап өтті. Көптеген дереккөздер халық санының көп бөлігі 1943 жылдың күзінде және қысында алғашқы шабуылдардан кейін қашып кеткендіктен, 1000 өлімге ұшырады.